सहयज्ञा: प्रजाः सृष्ट्‌वा पुरोवाच प्रजापतिः ।

अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्‌ ॥ गीता १०:३ ॥

गेल्या श्लोकात भगवंतांनी आपल्यातील प्रेमाला दृष्यरुप देण्यास स्वधर्माचा मार्ग सांगितला. खरे म्हणजे आपण सर्व आयुष्यभर प्रेमाच्या शोधात फिरत असूनही कुठल्याही व्यक्‍तीचा वा प्रणालीचा आधार न घेता प्रेम करण्याची ही नैसर्गिक संधी आपणास दिसतसुद्धा नाही. मराठीत ‘काखेत कळसा आणि गावाला वळसा’ असे म्हणतात किंवा एखादी व्यक्‍ती कपाळावर ठेवलेला चष्मा शोधण्यात सर्व सकाळ वाया घालविते त्याप्रमाणे आपली अवस्था आहे. आपल्यासमोर आपोआप आलेल्या कर्मांना प्रेमाने पार पडणे यात सुखी जीवनाचे रहस्य दडलेले असेल असे आपणास वाटतसुद्धा नाही मग त्याप्रमाणे वर्तन करणे दूरच राहीले. वास्तविकरीत्या विनातक्रार समोरील काम पार पाडल्यानेतर मनाला एक वेगळीच शांतता लाभली आहे असे अनुभव आपणास अनेकवेळा आलेले असतात. परंतु अशा अनुभवांवरुन आपण योग्य धडा शिकत नाही. कारण अशा वागण्यामध्ये स्वतःच्या हुशारीला वाव नाही असे आपणास वाटते. बहुतांशी लोकांना नुसतीच मनाची शांती मिळविण्यापेक्षा ‘स्वतःच्या कष्टांनी’ मानसिक व शारीरीक प्रगती हवी असते. कदाचित आपणास स्वतःच्या जीवनाची किल्ली दुसऱ्याच्या हातात देण्याबद्दलची भिती याला कारणीभूत असू शकेल. जर दुसऱ्यामुळे आपणास शांति मिळाली तर ती व्यक्‍ती कधीही ती शांती हिरावून नेऊ शकेल ही शक्यता आपणास अशा स्थितीपासून दूर नेते. या विचारांमध्ये काहीच वावगे नाही. परंतु स्वतःच्या प्रयत्‍नांनी शांति मिळविण्याचे आपले सर्व मार्ग दुसऱ्या गोष्टींवरच अवलंबून आहेत इकडे आपण लक्ष देत नाही हे चुकीचे आहे! आपण सर्वजण संपत्तीच्या जोरावर किंवा आपल्या कुटुंबाच्या बळावर अथवा सामाजिक प्रगतीच्या जोरावर सुख शोधण्याचा प्रयत्‍न करीत आहोत असे दिसून येते. या सर्व प्रयत्‍नांचे मूळ आपल्याहून वेगळे आहे हे सांगण्याची आवश्यकतासुद्धा नाही. थोडक्यात म्हणजे आपणास दुसऱ्यांनी आयती दिलेली शांतता नको असते तर स्वतःच्या कष्टांचा मोबदला म्हणून दुसऱ्यांनी दिलेली शांतता हवी असते! इथे आपण किती श्रम केले आहेत हे ठरविणार कोण? अर्थात जो मोबदला देतो तो! त्यामुळे या विचारसरणीत अशी विसंगती आहे की आपण कष्ट आपल्या क्षमतेनुसार करायचे पण मोबदला दुसऱ्याच्या अपेक्षेनुसार घ्यायचा. या दोन गोष्टींमध्ये सतत सुसंगती राहूच शकत नसल्याने केलेल्या कामाचे योग्य चीज होते का नाही याबद्दलची भिती मनात सतत असते आणि आपल्या सर्व ताणांचे हे एक मूळ आहे.

याउलट समोरील कामे प्रेमाने केली की मनातील प्रेमाच्या अस्तित्वामध्येच आपणास आपल्या कष्टांचा मोबदला मिळालेला असतो! आईने मुलाच्या वाढदिवसानिमित्त आपणहून खास स्वयंपाक केला की त्या कृतीमध्येच तीला आनंद प्राप्त झालेला असतो. मग तो स्वयंपाक मित्रांबरोबर जाण्याच्या धुंदीत मुलाने अगदी उपकार केल्यासारखे खाल्ला तरी तीच्या मनाची शांति ढळत नाही. स्वधर्मावर प्रेम करुन कर्मे केली की आपणच स्वतःला मोबदला देतो हे लक्षात घ्या. सर्वसुखाची किल्ली आपल्याच हातात राहते. या दृष्टीने बघितल्यास प्रत्येकाच्या हातात स्वसुखाची गुरुकिल्ली आहे. या सृष्टीची रचनाच अशी केलेली आहे की ज्यातून सर्वांना सदोदित आनंद प्राप्त होऊ शकेल. ही वस्तुस्थिती स्पष्ट करताना भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणत आहेत की : ‘सृष्टीची रचना करतानाच प्रजापति म्हणाले की तुमच्याबरोबरच मी स्वाभाविक यज्ञाची उत्पत्ति केलेली आहे. या यज्ञाचा आधार घेऊन तुम्ही स्वतःच्या इच्छेनुसार आनंदाला निर्माण करुन त्याचा निरंतर उपभोग घेत रहा (१०).’

आपल्या सुखासाठी आपण अनंत श्रम घेत असतो. अगदी पारमार्थिक क्षेत्रातसुद्धा योगादी साधनांमध्ये वा तीर्थयात्रेंमध्ये वा इष्टदेवताच्या उपासनेंमध्ये कष्ट असतातच. परंतु हे सर्व करुनही आपल्या मनात शाश्वत आनंदाचा झरा वाहत आहे असे दिसून येत नाही. याचे कारण असे की ब्रह्मदेवाने सांगितलेला यज्ञ न करता आपण स्वतःच्या मनाला सुचेल तसे कष्ट करीत असतो. क्रिकेटच्या खेळासाठी हॉकीची स्टीक घेऊन मग मला धावा काढता येत नाहीत असे म्हणण्यासारखी आपली स्थिती आहे. या जगाच्या खेळामध्ये आनंदासाठी काय करायला हवे याचा नियम सृष्टीनिर्मितीक्षणीच ठरविलेला आहे. आणि तो म्हणजे आपला स्वधर्म अतिशय प्रेमाने करणे. हे सोडून अन्यमार्गाने का बरे जावे? स्वधर्म म्हणजे काय हे माहित नाही असा जर तुमचा आक्षेप असेल तर त्याला उत्तर म्हणजे जे तुमच्या समोर आपोआप आलेले कर्म आहे तो तुमचा स्वधर्म आहे असे मानणे. समोरील कर्मे टाळण्यापेक्षा वा त्यापेक्षा अजून फलदायी कर्मांच्या मागे धावण्यापेक्षा त्यांना सकारात्मक रीतीने सामोरे जाण्यातील जो आनंद आहे तो स्वतः उपभोगूनच कळतो. आणि या आनंदातच शाश्वत आनंदाची गुरुकिल्ली आहे असे भगवान म्हणत आहेत. इति.

॥ हरि: ॐ ॥