श्लोक ६: आपले कर्मांशी नाते

मे 9, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्‌ ।

तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६:९ ॥

नवव्या अध्यायातील गेल्या दोन श्लोकांतून स्वतःच्या निर्गुण स्वरुपाच्या अस्तित्वानेच जरी हे सर्व विश्व गोचर होत असले तरी माझा त्याच्याशी काहीही संबध नाही असे ठामपणे भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले. हीच गोष्ट अधिक स्पष्ट होण्यास वरील श्लोकातून ते एक उदाहरण देत आहेत. भगवान म्हणत आहेत: ज्याप्रमाणे पृथ्वीच्या वातावरणातील हवेचा सर्व साठा कायम आकाशात राहून त्यातच सतत भ्रमण करीत असतो, त्याचप्रमाणे या विश्वातील सर्व गोष्टी माझ्यात अस्तित्वात आहेत.आकाशात हवा आहे असे आपण म्हणतो परंतु आकाशाचा हवेशी काहीही संबंध नसतो. एव्हढेच नव्हे तर जिथे हवा संपते तिथेच आकाश सुरु होते! परंतु आकाशाच्या अस्तित्वानेच हवेला चलनवलन करण्यास जागा मिळते आणि हवेचे संपूर्ण अस्तित्व अशा संबंधरहीत आकाशानेच तयार होते. अगदी त्याचप्रमाणे भगवंतांच्या निव्वळ अस्तित्वाच्या छत्राखाली हे चराचर उत्पन्न झाले आहे असे भगवान म्हणत आहेत. या लेखातून आपण या उदाहरणाचा आधार घेऊन साधकाच्या दैनंदिन जीवनाला यामुळे कुठली दिशा मिळू शकेल यावर विचार करु.

खरे म्हणजे कुठल्याही उदाहरणाला जास्त समजण्याचा प्रयत्‍न करणे परमार्थाच्या दृष्टीकोनातून धोकादायक ठरु शकते. स्वामी स्वरुपानंदांचे सत्शिष्य श्री सत्यदेवानंद सरस्वती ही गोष्ट स्पष्ट करण्यास म्हणायचे की चिंधीच्या बाहुलीत काय दडलेले आहे हे पहायला चिंध्यांच्या गाठी सोडल्या तर हातात नुसत्या चिंध्याच राहतात. त्याचप्रमाणे कुठल्याही उदाहरणात उगाचच खोलवर शिरुन जास्त समजण्याच्या प्रयत्‍नांत मूळ मुद्दा काय आहे हे विसरुन निव्वळ शब्दांच्या जंजाळात अडकण्याचा धोका असतो. परंतु गीतेतील प्रत्येक श्लोकाचा अर्थ नित्यनूतन आहे असे भगवान शंकरांनी पार्वतीदेवीला सांगितले असल्याने (तेथ हरु म्हणे नेणिजे। देवी जैसे का स्वरुप तुझे। तैसे हे नित्यनूतन देखिजे। गीतातत्व ॥ज्ञा. ७१:१॥ ), आपणांस वरील उदाहरणावर तारतम्य ठेऊन अधिक विचार करायला हरकत नाही असे वाटते.

या श्लोकातील आकाश आणि हवा यांच्या संबंधाचे उदाहरण देण्यास संदर्भ काय आहे? तर आधीच्या दोन श्लोकांत सांगितलेले भगवंतांचे विश्वाशी नाते. म्हणजे आकाश हे भगवंतांचे रुपक आहे आणि या चराचरातील सर्व जीव म्हणजे हवेतील अणू-रेणू. हवेतील अणूंचे अस्तित्व सतत असते परंतु ते दृष्यस्थितीत येण्यास त्यांना प्रवाहीत होणे जरुरी असते. त्यातसुद्धा, त्यांचे प्रवाहीत होणे त्यांचे स्वतःचे कर्म नसते तर बाह्य तपमानावर अवलंबून असते आणि एका ठिकाणाहून दुसरीकडे गेल्यावरसुद्धा त्यांच्या मूळ रुपात बदल पडत नाही. उदाहरणातील या वैशिष्टांचे आपल्या जीवनात काय प्रतिबिंब पडते हे आपण इथे बघणार आहोत.

हवेतील रेणूंप्रमाणेच चराचरातील सर्व जीव सात्विक, राजसिक आणि तामसिक गुणांच्या प्रभावात येऊन कर्मे करीत असतात असे दिसून येते. एव्हढेच नव्हे तर हवेचा कण या जगात नक्की कुठे आहे या माहीतीवरुन त्याचे स्वरुप जाणणे जसे अशक्य आहे त्याचप्रमाणे या देह-मनाच्या आधारावर घडलेल्या आपल्या कर्मांवरुन स्वतःची ओळख करुन घेणे अशक्य आहे. म्हणजे काय तर कुठलीही कर्मे हातून घडली तरी आपल्या मूळ अस्तित्वात बदल पडत नाही. (म्हणूनच लहानपणापासून आत्तापर्यंत इतकी कर्मेकरुनसुद्धा आपण स्वतःचे अस्तित्व जन्मापासून एकच आहे असे मानतो.) त्यामुळे हवेचा कण आकाशात एका ठीकाणाहून दुसरीकडे जाणे याचा अर्थ आपल्या जीवनात कर्मे करणे असा होतो. अशा रीतीने विचार केल्यास वरील उदाहरण आपणांस असे सांगत आहे की जसे जन्माला येताना होतो तसेच आपण आत्ताही आहोत आणि आत्तापर्यंत आपल्याहातून झालेली कर्मे म्हणजे त्रिगुणांच्या प्रभावाखाली भगवंतांच्या विश्वरुपामधील आपला प्रवास होय. हा प्रवाससुद्धा आपोआप त्रिगुणांच्या प्रभावामुळे आणि पूर्वसंचितामुळे झालेला आहे. म्हणजे काय तर आपण या संसारात नक्की किती आणि कुठली कर्मे केली आहेत यावरुन आपल्या स्वरुपाची ओळख होऊच शकत नाही. श्री निसर्गदत्त महाराजांना जेव्हा अनुग्रह मिळाला तेव्हा अगदी हेच वाक्य (तू जन्माला आलास तेव्हाच्या तुझ्यात आणि आत्ताच्या तुझ्यात काहीही फरक नाही) त्यांच्या गुरुंनी का सांगितले हे या श्लोकाने स्पष्ट होते. केवळ या वाक्यावर चिंतन आणि मनन करुन मी सिद्ध झालो असे नंतर स्वतः श्रीनिसर्गदत्त महाराजांनी सांगितले.

खरोखर, स्वतःच्या जीवनाबद्दलचे हे सत्य जर आपणास निःसंशय पटले तर आपोआप आपल्या जीवनशैलीत आमुलाग्र बदल होतो. स्वतःच्या आई, बाबा, मुलगा, नुलगी, सेवक, अधिकारी अशा अनेक जवळ बाळगलेल्या रुपांचे ममत्व आपणांस आहे कारण त्यातून आपण स्वतःला बघायचा प्रयत्‍न करीत असतो. अगदी खोलवर आपल्या मनात अशी एक समजूत रुजलेली आहे की स्वतःकडुन घडलेल्या या कर्मांमुळे आपण या जगात स्वतःचे अस्तित्व निर्माण करीत आहोत. आपल्या या मानसिक धारणेचे संपूर्ण उच्चाटन करणे जरुरी आहे. कारण जोपर्यंत कर्मांच्या आधारावर स्वतःच्या आयुष्याचे समर्थन करण्याचा विचार मनातून पूर्णपणे निघून जात नाही, तोपर्यंत स्वतःच्या गुणातीत, कर्मरहित अस्तित्वाला जाणून घेण्याची योग्यता आपणास लाभत नाही. आत्तापर्यंतची आणि पुढे होणार असलेली आपली सर्व कर्मे “तैसा अन्वयाचेनि आधारें। जातीचेनि अनुकारें। जे जेणें अवसरें। करणे पावे ॥ज्ञा. ४५:६॥” अशी केवळ प्रकृतीच्या आणि पूर्वसंचितांच्या परीणामांनी झालेले आहे हे कळणे अतिशय महत्वाचे आहे. या जाणीवेत क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ यांच्यामधल्या भेदाची पूर्ण कल्पना आहे. म्हणून या ज्ञानामुळे आपोआप अमानित्व आणि अदंभित्व हे गुण आपल्यामध्ये विकसित होऊन सिद्धत्वाची प्राप्ती होते. वरील उदाहरणावरील चिंतनाने आपणास असा विचार करण्यास साह्यता मिळते.

या उदाहरणातील हवेच्या कणामध्ये स्वतःला बघण्याचा दुसरा परीणाम आता आपण बघू. हवेच्या कणाचे वातावरणातील सध्याचे ठीकाण म्हणजे आपले या संसारातील सध्याचे स्थान. ज्याप्रमाणे हवेचा कुठलाही कण स्वतःला ठराविक स्थळांतच बांधून ठेवत नाही त्याचप्रमाणे आपण स्वतःला ठराविक रुपांत बंदिस्त करणे योग्य होत नाही. स्वतःला कुठल्यातरी एका रुपात बघण्याचा प्रयत्‍न करणे म्हणजे स्वतःच्या चलनशीलतेला सोडून एका चाकोरीत राहणे. आपली नैसर्गिक परीव्राजकता सोडून गृहस्थ बनणे. परमार्थातील सर्व साधनेच्या मार्गांत परीव्राजकतेला महत्व का आहे हे इथे स्पष्ट होते. भगवंतांना प्रिय असलेल्या नराप्रमाणे “अनिकेत” (पहा: श्लोक १९, अध्याय बारा) व्हायचे असेल तर स्वतःच्या सर्व प्रतिमांतील मिथ्यत्व जाणणे अत्यावश्यक आहे. व्यावहारीक दृष्टीने प्रपंचात राहूनसुद्धा बेघर होणे म्हणजेच स्वतःचे आकाशातील हवेप्रमाणे सर्वत्र विहार करण्यास तयार असणे होय. एकदा आपण स्वतःच्या हातून घडलेल्या कर्मांशी जोडलेले नाते तोडले की ही अवस्था सहज प्राप्त होते. मग आपण जे समोर येईल त्याचा सकारात्मक स्वीकार करतो आणि “जन्माला येऊन काय केलेस?” असे कुणी विचारले तर “काहीही नाही” असे सत्यवचन आपल्या मुखातून आपोआप बाहेर पडते. जोपर्यंत या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून आपण स्वतःची व्यावहारीक वा आध्यात्मिक कर्तबगारी दाखवीत आहोत तोपर्यंत आपणांस पारमार्थिक सत्य कळलेले नाही असे समजण्यात काहीच चूक नाही. स्वानुभूतीने स्वतःच्या संपूर्ण नैष्कर्म्याची सत्यता पटणे म्हणजेच परमार्थ होय. भगवंतांनी वरील श्लोकात दिलेल्या उदाहरणावर अशा तऱ्हेने चिंतन-मनन घडले तर जरुर या सत्यतेच्या प्रकाशात आपल्या आयुष्याची वाटचाल होईल. भगवद्गीतेचा अभ्यास करणे म्हणजे असे चिंतन सतत करणे आणि त्यातून जो बोध होईल त्याप्रमाणे आयुष्य जगणे. बरोबर ना?

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ५: भगवंतांचे विश्वाशी नाते – भाग २

एप्रिल 5, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्‌ ।

भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५:९ ॥

भुईमुगाच्या शेंगेचे टरफल टाकून त्यात लपलेला दाणा ज्याप्रमाणे आपण जवळ ठेवतो, त्याचप्रमाणे आपल्या व्यक्तिमत्वाच्या कवचाकडे दुर्लक्ष करुन त्यात असलेल्या भगवंतांच्या अस्तित्वाला जवळ कर असे गेल्या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले. आयुष्यभर आपले सामाजिक अस्तित्व जपण्यात धन्यता मानत असल्याने हा सल्ला बुद्धीला पटला तरी प्रत्यक्षात उतरविणे आपणांस कठीण होते. म्हणून या उपदेशाला अजून स्पष्ट करण्यास भगवान श्रीकृष्ण वरील श्लोकातून म्हणत आहेत: कुठल्याही संकुचित व्यक्तिमत्वाला माझ्यात अजिबात थारा नसतो. माझ्या आणि या विश्वाच्या मिलनाची कमाल बघ: चराचरातील सर्व व्यक्तिमत्वे माझ्यामुळेच अस्तित्वाला येतात आणि त्यांना जगायला मीच कारणीभूत आहे पण मी त्यांच्यात अजिबात सापडणार नाही (५).

गेल्या श्लोकातून आपण असे बघितले की अतिशय सहजपणे प्राप्त होणारे पारमार्थिक ज्ञान आपण संकुचित व्यक्तिमत्वांना महत्व देण्याने धिक्कारतो. म्हणजे काय, तर आई, बाबा, मुलगा, सेवक, गुरु, बंधू, मित्र यापैकी एखाद्या नावात स्वतःला विसर्जित करण्याने आपण स्वतःभोवती असे एक कवच निर्माण करतो की ज्यातून ज्ञानाचे किरण आपल्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. कालानुसार आणि संदर्भाप्रमाणे एकसंध असलेले आपले अस्तित्व वेगवेगळ्या नावांत समोर येत असल्याने आपल्या या अज्ञानाच्या कवचाचे स्वरुप सतत बदलत असते! वैद्यकीय शास्त्रात सर्दीवर लस नाही कारण लस जीवाणूच्या रुपावर अवलंबून असते आणि सर्दीचा जीवाणू आपले बाह्य रुप सतत बदलत असतो. त्यामुळेच सात दिवस त्रास भोगण्याशिवाय सर्दीवर उपाय रहात नाही! अगदी याचप्रमाणे आपण या विश्वात गुंतण्याची कारणे नित्यनूतन असल्याने भवरोगावर उपाय आपल्याकडे नाही आणि केवळ सात दिवस नव्हे तर जन्मोन्‌जन्मे या रोगाला सहन करण्याशिवाय पर्याय नाही. या दारुण अवस्थेचे वर्णन करताना माऊली म्हणते “जया देहसंबंधा आंतु । प्रतिपदी आत्मघातु । भुंजता उसंतु । कहीच नाही ॥ १२७६:१८॥”

भवरोगातून सुटण्याचा मग उपाय काय? ज्याप्रमाणे देह असताना कालानुसार कुठलातरी रोग बळावतोच आणि देहत्याग केल्यानंतरच सर्व रोगांपासून आपोआप सुटका होते, त्याचप्रमाणे आपल्या सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केल्यावरच भवरोगाचे निवारण होते. भागवतामध्ये भरत राजाची गोष्ट आहे. त्याने आपल्या “हरीणाच्या पाडसाचा पालक” हे सोडून बाकी सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केला होता. केवळ त्या एका संकुचित व्यक्तिमत्वामुळे त्याला भगवंतांशी एकरुप होण्याआधी दोन जन्म अजून घ्यावे लागले. साधकाच्या साधनेचा मार्ग कुठलाही असो, भगवंतांशी जवळीक करुन भवरोगापासून सुटका हवी असेल तर स्वतःच्या सर्व संकुचित व्यक्तिमत्वांकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करणे अत्यावश्यक आहे. माऊलींच्याच शब्दांत सांगायचे झाले तर “मजही शरण रिघे । आणि जीवत्वेंचि असिजे । धिग्‌ बोली यिया न लजे । प्रज्ञा केवीं ॥१४०२:१८॥” आणि “मा मी विश्वेश्वरु भेटे । आणि जीवग्रंथी न सुटे । हे बोल वोखटें । कानी लाऊ ॥१४०४:१८॥” निर्गुण भगवंताला भेटण्यास स्वतःच्या सर्व वेगवेगळ्या संकुचित अस्तित्वांचा (म्हणजेच वरील दोन ओव्यांत निर्देश केलेल्या ‘जीव’त्वाचा) त्याग करणे जरुरी आहे. एखाद्या घरात बसून निरनिराळ्या खिडक्यांतून आपण बाहेरील निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेतला तरी प्रत्यक्ष निसर्गात राहण्याचे सुख मिळविण्याकरीता घराचा त्याग करावा लागतो. निसर्गाच्या सर्वव्यापकतेची खरी कल्पना आणि त्याचे निरंतर बदलणारे खरे रुप आपण तेव्हाच जाणू शकतो. अगदी त्याचप्रमाणे आपण आपल्या देहाचा आधार घेत वेगवेगळ्या व्यक्तिमत्वांच्या झरोक्यांतून भगवंताची लीला बघायला लागलो तर त्याचे खरे रुप आपणांस कधीही दिसणार नाही. पाण्यावरील फेसात पाणी नसून फक्त हवाच असते, कितीही फेस गोळा केला तरी त्यात पाण्याचा एक थेंबही सापडत नाही. त्याचप्रमाणे आपली सर्व व्यक्तिमत्वे जरी भगवंताच्या आधारावरच उभी असली तरी त्यांचा आधार घेऊन भगवंताकडे जाणे कधीही शक्य नाही (व्यावहारीक दृष्टीने ती कितीही भव्य असोत) हे वरील श्लोकातून भगवान आपणास सांगत आहेत.

परंतु हे सर्व माहीत असूनसुद्धा आपल्या हातून स्वव्यक्तिमत्वांचा त्याग होत नाही. याचे कारण म्हणजे आपणास भगवंताचे अस्तित्व जितके खरे वाटते तितकेच (किंबहुना जरा जास्तच!) या जगाचे अस्तित्व खरे वाटणे होय. मनामध्ये या जगाच्या सत्यतेबद्दल थोडासा विश्वास जरी असला तरी तो साधकाला सिद्ध होऊ देत नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस या अवस्थेचे वर्णन करण्यास म्हणायचे की सुईमध्ये दोरा ओवताना त्यातील एक धागाजरी भोकातून गेला नाही तरी दोरा पूर्णपणे पलिकडे खेचला जात नाही. आपल्या मनातील या जगाच्या सत्यतेचा विश्वास पूर्णपणे काढून टाकण्यास आपण या श्लोकाचा आधार घ्यायला हवा. या विश्वाची मिथ्यता स्पष्ट करण्यास माऊलीनी या श्लोकावरील भाष्यात म्हटले आहे “हे असो आंगी भरलिया भवंडी । जैशा भोंवत दिसती अरडीदरडी । तैशी आपलिया कल्पना अखंडी । गमती भूतें ॥८१:९॥” (ज्याप्रमाणे भोंवळ आल्यावर सर्व जग गरगर फिरत आहे असा भास होतो, त्याचप्रमाणे या जगातील व्यक्तींत आपल्या कल्पनेने सत्यता निर्माण होते). आई मुलाच्या वा पति पत्‍नीच्या बंधनात अडकण्याचे का मान्य करते/करतो? जर दुसरी व्यक्ती मुलाप्रमाणे व पत्‍नीप्रमाणे वर्तन करण्यास नकार देत असेल तर आपणासही स्वतःच्या आई वा पति या व्यक्तिमत्वाला झुगारणे कठीण होणार नाही. पण आपणांस असे वाटत असते की दुसरी व्यक्ती त्यांच्यावरील या नात्यांनी आणलेल्या बंधनांचे पालन करीत आहे मग फक्त आपणच या नात्यांना कसे झटकावे? मनातील या कल्पनेने आपण या जगाला सत्यत्व देत आहोत. आपणा सर्वांना वाल्या कोळ्याची गोष्ट माहीती आहे. या कथेतून असे स्पष्ट होते की जेव्हा त्याला कळले की त्याची पत्‍नी व मुले स्वतःवर या नात्यांमुळे येणाऱ्या जबाबदारीला (म्हणजे वाल्याच्या पापातील त्यांचा वाटा) उचलण्यास तयार नाहीत तेव्हा त्याला स्वतःच्या जबाबदारीला (काहीही करुन त्यांचे पालन करणे) महत्व न देण्यास अजिबात कठीण झाले नाही. आणि ही गोष्ट स्पष्ट झाल्यावरच तो श्रीनारदमुनींच्या उपदेशाला ग्रहण करण्यास पात्र झाला. या जगातील निरनिराळ्या व्यक्तींबरोबर आपण जे नाते मानले आहे त्यामधील सत्यता केवळ आपण कल्पनेने भरलेली आहे हे पूर्णपणे जाणणे संकुचित व्यक्तिमत्वाला दूर करण्यास जरुरी आहे. एकदा डोळ्यांवरील कल्पनांची झापड काढून या जगाकडे आपण बघायला लागलो की सर्व नात्यांतील मिथ्यता स्पष्टपणे दिसायला लागते. मग माऊलींच्या “तैसे भूतजात माझ्या टायी । कल्पिजे तरी आभासी काही । निर्विकल्पी तरी नाही । तेथ मीचि मी आघवें ॥९०:९॥” या ओवीची सत्यता पटेल आणि या जगात रमण्यामागील आपले नैतिक आधिष्ठानच नष्ट होईल. आणि जेव्हा मनात कर्मांबद्दल नैतिक पाठबळ नसते तेव्हा कृति घडणे अशक्य असते. त्यामुळे या मनःस्थितीचा एक परीणाम म्हणून आपण वाल्या कोळ्याप्रमाणे पूर्वजीवनाला तिलांजली देऊन भगवंताच्या सान्निध्यात राहण्यास तयार होऊ, देहरुपी घराचा आश्रय सोडून भगवंताच्या व्यापकतेचा आस्वाद घेऊ. अठराव्या अध्यायातील अर्जुनाप्रमाणे आपणसुद्धा म्हणू शकू की “गुंतलो होतो अर्जुनगुणे । तो मुक्त झालो तुझेपणे । आतां पुसणे सांगणे । दोन्ही नाही ॥१५६३:१८॥” आयुष्यभर कष्ट करुन अर्जुनाने स्वतःचे व्यक्तिमत्व आपल्यापेक्षा कितीतरी भव्य बनविलेले होते. जर तो त्याच्या व्यक्तिमत्वाशी निगडीत सर्व गोष्टींचा त्याग करु शकला तर आपणांस तसे करायला काय कठीण आहे? भगवद्गीतेचा अभ्यास म्हणजे हा त्याग, याशिवाय दुसरे काही नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की गीता हा शब्द दहा वेळा सलग म्हटला की तागी (म्हणजे त्याग) होतो. एवढे कळले की सर्व गीता हातात आली! वरील श्लोकातून भगवान आपणांस स्वव्यक्तिमत्वाचा त्याग करण्यास जीवनातील सत्यता सांगत आहेत. याचा आधार घेऊन अर्जुनाप्रमाणे आपल्या विश्वाबद्दलच्या दृष्टीकोनात ज्याने आमुलाग्र बदल केला त्याने (आणि केवळ त्यानेच) सर्व साधले.

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ४: भगवंतांचे विश्वाशी नाते – भाग १

मार्च 15, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ गीता ४ : ९ ॥

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला नवव्या अध्यायातील चवथ्या श्लोकापासून पारमार्थिक ज्ञान सांगायला लागले आहेत. ते म्हणत आहेत: “या विश्वातील सर्व गोष्टींना माझ्या अव्यक्त रुपाने व्यापून टाकलेले आहे. सर्व गोष्टी माझ्यामुळे अस्तित्वात आहेत परंतु माझे हे रुप त्यांच्यात बंदिस्त नाही.”

पहिल्या तीन श्लोकांमध्ये भगवंत असे म्हणाले होते की सर्वोत्तम अध्यात्मिक ज्ञान, म्हणजे आपल्यात सुप्त असलेल्या भगवंतांची ओळख, अतिशय सहजपणे प्राप्त होते. पारमार्थिक तत्वांवर अश्रद्धा असणे हा एकच अडथळा साधक आणि भगवंत यांत एकरुपता येण्यात असतो असेसुद्धा त्यांनी अर्जुनाला सांगितले. त्यामुळे स्वतःच्या जीवनात भगवंत प्रगट झाला नाही ही जाणीव स्वतःची अश्रद्धाच दर्शविते असे मानले तर वावगे ठरणार नाही. परंतु आपण अश्रद्धाळू आहोत यावर साधकाचा विश्वास बसणे कठीण असते. त्यामुळे सर्वप्रथम भगवान प्रगट झाल्याचा निकष ठरवून आपण खरोखर अश्रद्धाळू आहोत का हे बघणे अत्यावश्यक आहे. भगवंतांच्या आगमनाची वार्ता देणारा एकमेव चोपदार म्हणजे निर्भेळ आनंद होय सर्व शास्त्रांत ठामपणे सांगितले आहे. या खास आनंदाची विशेषता म्हणजे तो स्वयंभू (म्हणजे कारणविरहीत) आणि इंद्रियातीत असतो. बाह्य जगातील घडामोडींची जाणीव असून त्यांना योग्य तोंड देतानासुद्धा जेव्हा स्वतःमध्ये असलेल्या आनंदाचा वियोग होत नाही तेव्हा भगवंतांचे आपल्या जीवनात आगमन झाले आहे असे निःसंशय मानण्यास हरकत नाही. या मनस्थितीचे एक उदाहरण म्हणजे श्री निसर्गदत्त महाराजांच्या पत्‍नीचे निधन झाले तेव्हाची त्यांची अवस्था होय. घरातील लोकांचे सांत्वन केल्यानंतर ते जरा घराबाहेर बसले होते तेव्हा एक शिष्य पारमार्थिक शंका घेऊन त्यांना भेटायला आले. त्या शंकांचे शांतपणे निवारण केल्यावर त्यांनी सांगितले की “आत्ताच पत्‍नींचे निधन झाले आहे, जमले तर संध्याकाळी दहनक्रिया आहे त्याला या.” तोपर्यंत त्या शिष्याला असे काही घडले असेल याची कल्पनासुद्धा महाराजांना बघून आली नव्हती. बाह्य जगातील ही स्थितप्रज्ञता म्हणजे आतून स्वयंभू आनंदात रममाण असण्याचे दृष्य रुप होय. आपल्यात “भवरोग” आहे की नाही याचे निदान करणारी नाडी म्हणजेच जीवनातील स्वयंभू आनंदाची अनुपस्थिती.

एकदा रोगाचे निदान झाले की त्यावर वैद्य औषध देतो. वरील श्लोक म्हणजे या भवरोगाच्या “अश्रद्धा” नामक कारणास काढून टाकण्यास श्रीकृष्णांनी दिलेली पहिली मात्रा आहे! गेल्या लेखात आपण बघितले की ही अश्रद्धा म्हणजेच आपण विश्वात रमणे होय. या जगातील वस्तूंबद्दल आपण ओढा ठेवतो कारण स्वतःच्या जीवनात सुख कुणा दुसऱ्यांमुळे प्राप्त झाले हा आपला समज आहे. सतत सुखी रहायच्या आपल्या नैसर्गिक वृत्तीमुळे जीवनातील ज्या घटनांमुळे, ज्या व्यक्तींमुळे आपल्या जीवनात सुखाची भावना निर्माण झालेली असते त्यांना जवळ ठेवायचा प्रयत्‍न आपण निरंतर करीत असतो. हळूहळू या ठराविक व्यक्तींचे आणि घटनांचे महत्व इतके वाढते की त्यांच्याशिवाय सुख मिळू शकते हे आपणांस अशक्य वाटते. त्यामुळे साधकाच्या मनात सुख आणि काही ठराविक स्थळे, व्यक्ति वा घटना यांची अतूट सांगड बसते. साधकाच्या मनातील सुखाच्या या व्याख्या (मग त्या कितीही उदात्त असोत) म्हणजेच परमार्थाविषयी चुकीच्या कल्पना असणे होय, पारमार्थिक धर्मावर अश्रद्धा असणे होय.

त्यामुळे श्रद्धावान होण्यास सुख कशाने मिळते याबद्दलच्या आपल्या कल्पना बदलणे जरुरी आहे असे स्पष्ट होते. आणि सत्याशिवाय दुसऱ्या गोष्टीचा आधार घेऊन आपल्या कल्पना बदलणे म्हणजे एक पूर्वग्रहाची जागा दुसऱ्या पूर्वग्रहाने घेणे. म्हणून सत्य काय आहे हे जाणले पाहिजे. सगळ्यांच्या जीवनात खरी असणारी गोष्ट म्हणजे माऊलींची सुखाची व्याख्या. ती म्हणजे: “सुख ही अशी गोष्ट आहे की ज्याने आपल्या जीववृत्तीला मनुष्य विसरतो, देहस्मृतीच्या त्रिगुणी बंधनातून मुक्त होतो, त्याच्या इंद्रियवृत्ती ह्रुदयात विलीन होतात आणि तो आत्मरुपात असतो. अशी एक अवस्था सोडून जे काही जगले जाते ते सर्व दुःख होय (ओवी क्र. १२७ ते १३३, अध्याय १३).” याचा अर्थ असा की या विश्वातील आपल्या व्यक्तिमत्वाला आपण प्राधान्य दिले की सुख निघून जाते, परमार्थ दूर होतो. आपल्यामध्ये उपजत असणाऱ्या आनंदाला आपणच झाकत असतो आणि ही क्रिया जेव्हा थांबते तेव्हा आपोआप सुख निर्माण होते. आपली ही सुख झाकण्याची सवय जन्मजात नव्हती. नवजात मुल स्वतःशीच खेळत आनंदात असते पण त्यालाच मोठेपणी मित्रांच्या संगतीशिवाय कंटाळवाणे होते हे आपण सर्वजण बघतोच. कारण आपण नक्की कोण आहोत याची समज लहानपणी नसते आणि मोठेपणी आपण कोण आहोत हे आणि आपणास काय हवे याबद्दलचा दृष्टीकोन दृढ झालेला असतो. याचा अर्थ असा की स्वतःच्या अस्तित्वाला एका व्यक्तिमत्वामध्ये बंदिस्त करण्याची आपली वृत्तीच आपणास सुखापासून दूर करते. सुरेल संगीत ऐकताना, प्रिय व्यक्तीच्या सहवासात असताना वा गुरुगृही सेवा करताना जेव्हा आपण स्वतःला विसरलेलो असतो तेव्हाच सुखाची अनुभूती येते. जर मनात विवंचना असेल (म्हणजेच आपले विश्वातील व्यक्तिमत्व जागृत असेल) तर यातील कुठलीही गोष्टी आपणास सुख देऊ शकत नाहीत हा अनुभव आपणा सर्वांना आहे.

आपल्यामधील हा स्वयंभू आनंद म्हणजेच वरील श्लोकात वर्णन केलेले भगवंतांचे अव्यक्त रुप होय. या निर्गुणी आनंदाच्या रुपात आपणांस भगवंतांनी व्यापलेले आहे. या जगातील सर्व व्यक्तींना आनंद माहिती आहे. परंतु हा आनंद स्वतःमध्येच बांधून ठेवू शकेल अशी एकही वस्तू या जगात नाही असेसुद्धा या श्लोकात म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की स्वतःचे संकुचित व्यक्तिमत्व जागृत ठेऊन कुठलीही व्यक्ती हा आनंद मिळवू शकत नाही. म्हणजे, हा श्लोक आपणास असे सांगत आहे की आपण आयुष्यभर कष्ट करुन निर्माण केलेल्या स्वव्यक्तिमत्वाला तिलांजली देणे आनंदमय होण्यास जरुरी आहे. (म्हणूनच सद्‌गुरु अनुग्रह देताना शिष्याला आता तुझा नवीन जन्म झाला आहे असे सांगतात!) परमार्थाच्या दृष्टीकोनातून बघितले तर गोड करण्यास खारट समुद्रात चमच्याने विहीरीतील पाणी घालण्याप्रमाणे आत्तापर्यंतचे व्यक्तिमत्वाला जोपासायचे आपले सर्व प्रयत्‍न व्यर्थ आहेत. वरील श्लोकातून या कटू सत्यरुपी मात्रेचा पहिला डोस भगवंतांनी आपणास दिला आहे. एकदा हे औषध पचनी पडले की मानवाचे लक्ष आपोआपच विश्वातील घटनांवरुन उठेल व आपल्या आत्मरुपाकडे, सुखाच्या कंदाकडे जाईल. म्हणूनच माऊलींच्या या श्लोकावरील भाष्याचे पूर्णोद्गार “तैसी भूतें इये माझ्याठायी । बिंबती तयांमाजी मी नाही ॥…परी मज आंत पैसो । दिठी तुझी॥” असे आहेत. दृष्टीला ही परीपक्वता येणे म्हणजेच मनुष्य श्रद्धावंत होणे होय. आणि परमार्थावर श्रद्धा असणाऱ्या साधकाला सुखरुप होण्यास काय विलंब?

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ३: परमार्थावरील अश्रद्धेचे परीणाम

मार्च 1, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मसास्य परंतप ।

अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ श्लोक ३:९ ॥

मागील श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी अव्यय आनंद देणारी विद्या तुला अतिशय सहजतेने प्राप्त होईल असे अर्जुनाला सांगितले. परंतु सहजपणे सामोऱ्या आलेल्या गोष्टीला धारण करण्याससुद्धा योग्यता लागते, तीच्याशिवाय हातातोंडाशी आलेला घासपण वाया जाऊ शकतो. उदाहरणार्थ, गंगा स्वर्गातून पृथ्वीवर यायला तयार झाली तरी त्या पवित्र स्त्रोताला झेलायची क्षमता पृथ्वीमध्ये नव्हती. त्यामुळे भगीरथाला शंकरांना प्रसन्न करुन घ्यावे लागले कारण फक्त भगवान श्रीशंकरांकडेच गंगेला झेलायची ताकद होती. अगदी त्याचप्रमाणे, पारमार्थिक ज्ञानाची गंगा आपल्या जीवनात अवतरायला आतुर असली तरी तीचे ग्रहण करण्यास इंद्रियसुखाबद्दल वैराग्य असणे जरुरी आहे. वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण ही वस्तुस्थिती स्पष्ट करीत आहेत. ते म्हणत आहेत: अरे शत्रूंना नेस्तनाबूत करणाऱ्या (अर्जुना), पारमार्थिक तत्वांवर श्रद्धा नसलेले मानव जन्म-मृत्युच्या रहाटगाडग्यात अडकून बसतात व त्यांना कधीही माझी प्राप्ती होत नाही.

वरील श्लोकात भगवान अश्रद्धाळू मानवांबद्दल नाही तर, ज्यांची श्रद्धा परमार्थावर नाही त्यांच्याबद्दल बोलत आहेत. कारण गीतेमधील सतराव्या अध्यायातील तिसऱ्या श्लोकात भगवंतांनी अर्जुनाला असे सांगितले की प्रत्येक मनुष्य आपल्या परीने श्रद्धायुक्तच आहे आणि एखाद्या मनुष्याची श्रद्धा कुठल्या गोष्टीवर आहे यावर त्याचे व्यक्तिमत्व बनते. म्हणजे काय तर या जगातील सर्व व्यक्ती श्रद्धामयच आहेत. मग प्रश्न असा पडतो की परमार्थावर श्रद्धा नाही अशा लोकांची श्रद्धा कुठल्या गोष्टींवर असते? एकदा परमार्थावरुन, म्हणजेच आपल्या सद्‌गुरुंपासून नजर हटली की काय दिसते हे इथे पहायला हवे. माऊलींच्याच शब्दांत सांगायचे झाले तर ‘तू जयाप्रति लपसी । तयां विश्व हें दाविसी । प्रकट तै करिसी । आघवेंचि तू ॥ ज्ञा. ४:१४ ॥’ (अर्थ: ज्यांची नजर सद्‌गुरुंवर नसते त्यांनाच विश्व दिसायला लागते, कारण सद्‌गुरु प्रगट झाल्यावर सर्व जीवन सद्‌गुरुमयच झालेले असते.) याचा अर्थ असा की एकतर आपल्या जीवनात परमार्थ असतो नाहीतर भौतिक वा पारलौकीक सुखाची गोडी असते. त्यामुळे वरील श्लोकातील ‘पारमार्थिक धर्मावर अश्रद्धा असणारा’ मानव म्हणजे इंद्रियसुखाची गोडी मनात बाळगणारा मानव असे स्पष्ट होते. आता, ध्यास ही बाब मानसिक आहे, बाह्य कर्मांतून मनातील आस्थेचे दर्शन होईलच असे नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या ठगाने मैत्री केली तरी ती नंतर फसवण्याकरीताच असते, वा कसायाने जनावराची उत्तम काळजी घेणे ही घटना त्याच्या मनातील प्रेम दाखवित नाही तर व्यावहारीक कुशलता दर्शविते. या दृष्टीने बघितल्यास श्लोकातील इशाऱ्याचा अर्थ असा होतो की आपल्या कर्मांमागील हेतूंवर भगवंतांची प्राप्ती होणार का नाही हे ठरते, बाह्य कर्मे कुठली केली त्यावर नाही. उदाहरणार्थ, निव्वळ आपल्या गुरुंचा श्रद्धापूर्वक आदर करणारा साधक परम ज्ञानाचे ग्रहण करण्यास समर्थ राहीलच असे खात्रीपूर्वक सांगता येत नाही, त्या श्रद्धेचे कारण काय आहे यावर लाभ अवलंबून आहे. (सद्‌गुरुसान्निध्यात आवडीने दीर्घकाळ राहीलेले साधकसुद्धा पारमार्थिक अनुभूतीरहित का राहतात याचे हे स्पष्टीकरण आहे असे वाटते.) आपल्या इच्छांवर काय लाभ होणार आहे हे अवलंबून आहे असेच पसायदानातील ‘जो जे वांछील तो ते लाहो’ हे चरण सांगत आहे. साधकाने एखाद्या इशाऱ्यासारखे हे उद्‌गार ध्यानात ठेवायला हवे. असो.

परंतु श्लोकातील ‘अप्राप्य’ या शब्दाचा निव्वळ ‘प्राप्ती होणार नाही’ असा अर्थ नाही, तर भगवंताची ‘प्राप्ती होणे कधीही शक्यच नाही’ असा आहे. याचे कारण असे की साधनेचे सर्व मार्ग शेवटी साधकाला प्रेममय, सहिष्णु बनवितात. ‘हे विश्वचि माझे घर’ अशा अवस्थेत सर्वच साधक पोहोचतात व त्यायोगे भक्त या नात्यातच विलिन होतात. आणि भगवंतभक्ति म्हणजे आस्थेची, प्रेमाची अशी जीवंत ज्योत जी अहंकाराच्या वा व्यावहारीक अपेक्षांच्या धुराने आच्छादित नाही. म्हणूनच जोपर्यंत आपल्या मनात व्यावहारीक गोष्टींवर प्रेम आहे, आस्था आहे तोपर्यंत भक्तीचे बीज आपल्या ह्रुदयात रुजत नाही. आणि जिथे भक्ती नाही तिथे भगवंत कसे येतील? भगवंत आणि भक्त यांच्या उत्कट नात्याचे वर्णन करताना या अध्यायावरील विवेचनातच माऊली म्हणतात: भगवान एकवेळ वैकुंठी नसतील, योगी लोकांनासुद्धा गंवसणार नाहीत पण जो साधक निव्वळ त्यांच्या नामांतच सर्व विश्व बघतो त्याच्यापाशी ते निश्चितच सापडतील (पहा: ओवी क्र. २०७,२०८). इथे मुद्दा असा आहे की भगवंताच्या निव्वळ नामावर प्रेम उत्पन्न होणे म्हणजेच त्यांच्या निर्गुण रुपाच्या आस्थेने मन दयार्द्र होणे होय. (भगवंताच्या एका ठराविक रुपाबद्दल आपुलकी वाटणे आणि त्यांच्या नामातच जिव्हाळा वाटणे यात फरक आहे. तो म्हणजे भगवंतांचा कुठलाही अवतार हा त्यांच्या नामाच्या पूर्ण शक्तीचा निव्वळ एक थिजलेला पैलू आहे आणि नाम त्यांच्या निर्गुण रुपाचे पूर्ण प्रतिबिंब आहे!) आणि जेव्हा निर्गुणी भगवंतांबद्दल प्रेम निर्माण होते तेव्हा त्रिगुणांत गुरफटलेल्या जगाबद्दल आपोआप तटस्थता येते. किंबहुना, आपण असे म्हणू शकतो की जेव्हा इंद्रियांवर अवलंबून असलेल्या आनंदापासून साधकाची नजर जेव्हा दूर होते तेव्हाच त्याच्या जीवनात खऱ्या भगवद्भक्तीचा सूर्योदय होतो. आणि या भक्तिप्रकाशातच परमार्थाचा मार्ग स्पष्ट दिसायला लागतो. म्हणून भगवान श्रीकृष्ण वरील श्लोकाच्या पहिल्या चरणात पारमार्थिक तत्वांवर प्रेम नसणाऱ्या मानवाला मी कधीही सापडणे शक्य नाही असे म्हणत आहेत.

इथे श्लोकामध्ये अर्जुनाला परंतप का म्हटले आहे हे आपोआप स्पष्ट होते. असे बघा, जीवनात एकच खरे शौर्य आहे. ते म्हणजे स्वतःच्या इंद्रियांचे दमन करुन स्वतःमध्ये जन्मजात असलेल्या पारमार्थिक ज्ञानाला कार्यरत होण्यास संपूर्ण मुभा देणे, आणि त्यातून उत्पन्न झालेल्या प्रेमप्रकाशामध्ये आयुष्याची वाटचाल करणे. आपण सर्वजण जन्मजातच असे शौर्यवान आहोत. परंतु या शौर्याचा उपयोग करायची गरज आपणांस भासत नाही व न वापरल्याने आपला हा गुण सुप्त अवस्थेत गेला आहे. गीतेमधील अर्जुन म्हणजे आपल्यासारखा साधक आहे. त्यामुळे वरील श्लोकामध्ये भगवान श्रीकृष्ण ‘परंतप’ या नावाने केवळ अर्जुनालाच नव्हे तर आपणा सर्वांना संबोधित आहेत आणि त्यायोगे आपल्यामध्ये सध्या सुप्त असलेल्या या शौर्यालाच जागृत करीत आहेत असे वाटते. भगवंतांना माहिती आहे की एकदा हे शौर्य आपल्यात जागृत झाले की भौतिक आकर्षणांच्या दलदलीतून झडझडून उठून भक्तिच्या मार्गावर चालण्याशिवाय आपणांस दुसरा पर्यायच राहणार नाही!

शेवटी व्यावहारीक श्रद्धा मनात ठेवणाऱ्या साधकांची नक्की काय गति होते हे भगवान सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत की असे साधक जन्म-मरणाच्या फेऱ्यांतच अडकून राहतात. काळाच्या तोंडात टाकलेले भक्ष्य अशा रुपातच त्यांचे अगणित जन्म व्यतीत होतात. कारण आपल्या जीवनात आनंद असावा या भावनेला त्यांनी एका नाशिवंत गोष्टीशी जोडलेले असते. ज्याक्षणी आनंद जोडलेल्या व्यक्तीचा वा गोष्टीचा क्षय होईल त्याचक्षणी अशा मानवाच्या जीवनात नव्या शोधाचा जन्म होईल. अशा रीतीने ते सतत नव्या गोष्टींच्या शोधात मग्न राहणारच आहेत आणि या जन्म-मृत्यूचा खेळातून त्यांची सुटका नाही. चुकून घरात शिरलेल्या पक्ष्याला जशी बाहेर जायची वाट सापडत नाही व तो एका काचेच्या दारावरुन दुसरीकडे ठोकर खात स्वातंत्र्य मिळविण्याचा प्रयत्‍न निकराने करीतच राहतो, त्याचप्रमाणे असा गृहस्थ नवनवीन वस्तूंवर ममत्व वाढवित शाश्वत आनंदाची अपेक्षा करीत राहतो. या दुष्टचक्रातून साधकाला सोडविण्यास भगवान त्याच्या जीवनात दुःखाचे प्रसंग आणतात. कारण प्रत्येक दुःखदायक प्रसंगामध्ये आपणांस भौतिक जगापासून दूर ओढण्याची क्षमता आहे. परंतु व्यावहारीक जगात रमलेला मनुष्य या भगवद्‌कृपेला नावे ठेवतो आणि आयुष्यात कधीही दुःख येऊच नये अशाच प्रयत्‍नात राहतो. त्यामुळे त्याला भगवान अप्राप्य राहतात. इंद्रियांच्या आकर्षणातून सुटायचे असेल तर सुखद क्षणांची अपेक्षा न करणे व आलेल्या दुःखाच्या क्षणांतून सावध होणे जरुरी आहे. असे केले नाही तर शाश्वत आनंद आपल्यापासून कोटीएक जन्म झाले तरी दूरच राहील.

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक २ : ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ ज्ञान

फेब्रुवारी 16, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्‌ ।

प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्‌ ॥ श्लोक २ : ९ ॥

स्वर्गातील कल्पतरु वृक्षालासुद्धा दोन मर्यादा आहेत. त्या म्हणजे आपल्या मनात ज्या गोष्टींबद्दल पूर्ण कल्पना आहे अशाच गोष्टी तो आपणांस प्रदान करु शकतो आणि आपणांस त्या वृक्षाखाली जाणे जरुरी असते. माउलींनी म्हणूनच अठराव्या अध्यायातील सद्‌गुरुस्तवनात आपल्या गुरुंना ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ असे संबोधून त्यांना कल्पतरुपेक्षाही श्रेष्ठ म्हटले आहे. कारण ज्याची आपणांस कल्पना करणेही अशक्य असते असा मोक्ष ते आपल्या हातात घरबसल्या देतात, त्याकरीता इतर कुठेही जाण्याची आवश्यकता नसते! नवमीतील ज्ञान असेच आपल्या पूर्ण कल्पनेबाहेरील आणि विनासायास मिळणारे आहे हे वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत : ‘ही विद्या सर्व विद्यांची परीसीमा आहे, सर्व गुपितांच्यामागे दडलेले गुपित आहे आणि (याच्या ज्ञानाने) तू सर्व पापांतून मुक्त होशील. कुठल्याही अधर्माचा यात प्रवेश होत नाही, हे ज्ञान (दुसऱ्या कुठल्यातरी गोष्टींच्या आधाराने जाणून न घेण्यासारखे) अपरोक्ष व अक्षय आहे आणि (इतके गुण असूनसुद्धा) या ज्ञानाच्या प्राप्तीचा मार्ग अतिशय सोपा आहे.’

आता आपण या श्लोकातील शब्दांच्या आवरणामागे दडलेल्या अर्थांचा विचार करु.

१. राजविद्या : स्वकष्टाने प्राप्त केलेल्या कुठल्याही विद्येमागील आपला हेतू काय असतो? तर पुढे होणाऱ्या ज्ञानाने आपल्या आयुष्यात आनंद प्राप्त होईल असा आपला समज. या जगात एकही व्यक्ती असा जाणूनबुजून अभ्यास करीत नाही की ज्यायोगे आयुष्यात फक्त दुःखच निर्माण होईल. परंतु व्यवहारातील कुठल्याही ज्ञानाने आपणांस दिवसाचे चोवीस तास सतत आनंद मिळत नाही. उदाहरणार्थ, चहा कसा करावा याच्या ज्ञानाने क्रिकेट खेळायच्या वेळी आनंद मिळत नाही! किंवा पैसे कसे मिळवावे, समाजात मान्यता कशी मिळवावी यांच्या संपूर्ण ज्ञानाने प्रिय व्यक्तीच्या वियोगाच्यावेळी समाधान लाभत नाही. याचा अर्थ असा की, व्यवहारातील प्राप्त केलेल्या विद्यांमुळे मिळणारा आनंद सीमीत आहे, इतर परीस्थितींवर अवलंबून आहे. या कारणामुळे जगातील सर्व व्यावहारीक विद्या मर्यादीत आहेत असे म्हणावे लागते. याच्याउलट, एकदा का परमार्थाच्या मार्गात प्राप्त केलेले ज्ञान पचनी पडले की आयुष्यात कधीही संध्यासमय नसलेल्या आनंदी दिवसाची पहाट होते! कुठल्याही परीस्थितीत सातत्याने आनंदाला मिळवून देणारी ही विद्या आपोआपच इतर सर्व विद्यांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते. म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण अशा ज्ञानाला राजविद्या या नावाने बहुमान देत आहेत.

२. राजगुह्य : श्रीगोरक्षनाथ आणि श्रीदत्तप्रभूंमध्ये एकमेकांपासून लपण्याचा खेळ खेळला गेला असे नाथांच्या चरीत्रात सांगितलेले आहे. पहिल्यांदा एका लहानशा मासोळीचे रुप घेऊन विराट जंगलातील एका छोट्या तळ्यात लपलेल्या गोरक्षनाथांना श्रीदत्तप्रभूंनी सहजासहजी पकडले. नंतर जेव्हा दत्तप्रभू लपले, तेव्हा श्रीगोरक्षनाथांना ते कुठे लपलेले आहेत हे सर्व त्रिलोकाचा शोध घेऊनही सापडले नाहीत. तेव्हा चिंताक्रांत होऊन त्यांनी सद्‌गुरु स्मरण केल्यावर लगेच श्रीमत्स्येंद्रनाथ प्रगट झाले व त्यांनी सांगितले की दत्तप्रभू कुठल्यातरी टराविक अशा एका रुपात लपलेले नसून त्यांनी आपले तेज तेजात लपविलेले आहे, पाणी जलतत्वात विलीन केलेले आहे इत्यादी. म्हणजे ते असे लपलेले आहेत की त्या पंचमहाभूतांच्या रुपाने सर्वदा ते तुझ्यासमोरच आहेत!! लक्षात घ्या की, डोळ्यासमोरचीच वस्तू निव्वळ मनावरील पूर्वग्रहांच्या पटलाने गुप्त होणे हे सर्वात मोठे गुपित आहे. नवमीतील ज्ञान म्हणजे असेच एक सर्वांपुढे सतत उघडरुपाने वावरणारे गुपित आहे. ज्या गोष्टीला आपण भगवान समजतच नव्हतो (म्हणजे आपले दैनंदिन जीवन) तीच गोष्ट भगवंताच्या रुपाने जेव्हा समोर येते तेव्हा जो आश्चर्याचा धक्का बसतो तो दुसऱ्या कुठल्याही गुपिताच्या उघडकीने बसत नाही. म्हणून हे ज्ञान सर्व गुपितांचा राजा आहे.

३. सर्वोत्तम पवित्रता : माउलींनी नवव्या अध्यायावरील विवरणात सांगितले आहे की जीवनात आपण जीवनभर फक्त पापेच करीत असतो. काही पापे पुण्याच्या रुपात करतो (ज्यायोगे स्वर्गप्राप्ती होते) आणि काही पापांच्या रुपात करतो (ज्यायोगे आपण नरकात जातो). म्हणजे काय तर आपण स्वतः ठरवून केलेली सर्व कर्मे पापयुक्त आहेत असे दिसून येते. या परीस्थितीत गेल्या कित्येक हजार जन्मांमध्ये आपण केलेल्या कर्मांच्या पापांतून जे ज्ञान आपणास सोडविते ते अतिपवित्र आहे हे वेगळे सांगायला हवे का? किंबहुना असे म्हणायला हवे की निव्वळ हे एक ज्ञानच पवित्र आहे, बाकी सर्व विटाळ आहे. म्हणून भगवान ‘पवित्रं इदं उत्तमम्‌’ या शब्दांत या ज्ञानाची वाखाणणी करीत आहेत.

४. प्रत्यक्षावगमं : स्वयंपाक चांगला झाला आहे हे कसे कळते? त्याची चव घेतल्यावर. सचिन तेंडुलकर चांगला फलंदाज आहे हे त्याने शोएब अख़्तरच्या गोलंदाजीला साऊथ आफ़्रिकेतील हिरव्या खेळपट्टीवर आणिबाणीच्या सामन्यात तोंड दिल्यावर कळते. समजा असा प्रसंग आलाच नसता तर खुद्द सचिनलासुद्धा कळले नसते की आपण किती चांगले फलंदाज आहोत. व्यवहारातील सर्व ज्ञानांमध्ये ही एक उणीव आहे की जेव्हा त्या ज्ञानाची परीक्षा घेण्याचा प्रसंग येतो तेव्हाच आपणांस स्वतःला झालेल्या ज्ञानाची पूर्णपणे जाणीव होते. परंतु जे ज्ञान सतत कार्यरत आहे आणि त्याची जाणीव फक्त त्या सद्‌गृहस्थाला आतून, कुठल्याही इंद्रियाची मदत न घेता, निरंतर होत आहे ते ज्ञान इतर कुठल्याही ज्ञानापेक्षा अधिक प्रत्यक्षरीत्या अनुभविले जाते. अगदी स्वतःच्या जिवंत असण्याच्या जाणीवेतसुद्धा हे ज्ञान उपस्थित असते. या ज्ञानाचा हा गुण इतर कुठल्याही ज्ञानात नसल्याने भगवंतांनी याचा विशेष उल्लेख वरील श्लोकात केला आहे.

५. धार्मिकता : जीवनात धर्माला महत्व का आहे? श्रीकृष्णांच्या गोरक्षणापासून मोझेसच्या ‘टेन कमांडमेंट्स’ त्याकाळच्या मानवी समाजाला अध:पतनापासून वाचविण्याकरीता निर्माण झाल्या आहेत असे दिसून येते. जेव्हा मानवाच्या मनात समुदायामध्ये कसे वागावे याबाबत गोंधळ निर्माण होतो तेव्हा नवा धर्म निर्माण होतो. हे सर्व धर्म त्याकाळच्या संस्कृतीवर, सामाजिक रुढींवर अवलंबून आहेत. परंतु सबंध विश्वामध्ये एकच मनुष्य जिवंत आहे अशी जेव्हा परीस्थिती असेल, तेव्हा तो मानव जे वर्तन करेल तोच धर्म होतो. अशावेळी तो सहजतेने, काहीही प्रयत्न न करीता सर्व धर्मांच्या पलिकडे जातो. स्वरुपाचे ज्ञान झाल्यावर सर्व विश्व आपलेच रुप आहे अशी जाणीव निर्माण होते आणि धर्म-अधर्म या कल्पनांच्या पलिकडे आपण जातो. आणि मग माउलींच्या शब्दांत सांगायचे झाले तर:

तैसे शुभाशुभ ऐसें । हें तंवचिवरी आभासें । जंव एक न प्रकाशें । सर्वत्र मी ॥ १२५५:१८ ॥’

भगवंतांच्या ‘धर्म्यं’ या शब्दातून या ज्ञानाची प्रचलित असलेल्या कुठल्यातरी एका धर्माबरोबरची सुसंगतता अभिप्रेत नसून स्वयंभू निर्माण झालेल्या धर्माचे अस्तित्व प्रकाशित होत आहे. अशा नूतन धर्माचे संस्थापन करण्यासाठीच भगवंतांचे (संतांच्या रुपात) युगानुयुगे आगमन होत असते.

६. सुसुखं कर्तुम्‌ : सुखामध्ये कष्टांचा अभाव आहे. ज्याप्रमाणे श्वास घेणे अतिशय सहजरीतीने मानवाला जमते त्याचप्रमाणे विनासायास आपल्या समोर आपोआप आलेल्या कर्मांंना स्वीकारणे आहे. त्यांना डावलायलाच कष्ट करावे लागतात! या सहजतेत, कष्ट निर्माण होण्याकरीता जरुरी असलेल्या प्रयत्नांची अभावता आहे. अहंकाराने निर्माण झालेल्या अपेक्षांची उणीव आहे. भगवंतांना या जगातील सर्वजनांत आणि सर्व घटनांत बघणे हे ज्ञान अगदी विनासायास होते. आपण स्वतःच अहंकाराने उत्पन्न झालेल्या भावनांचे कष्ट झेलून या सहज होणाऱ्या ज्ञाना प्रतिबंध करत असतो! माऊलींच्या शब्दांतच सांगायचे म्हणजे: माळिये जेऊतें नेलें । तेऊते निवांतचि गेलें । तया पाणिया ऐसे केलें । होआवें गा ॥ १२०:१२ ॥ अशी आपली अवस्था झाली की ज्ञान प्रगट होते. या स्थितीमधील सहजताच वरील श्लोकामधील ‘सुसुखं कर्तुम्‌’ या शब्दांतून भगवंतांनी व्यक्त केली आहे.

७. अव्ययता : ज्याप्रमाणे एखाद्या अंध माणसाला दैवयोगाने वा गुरुकृपेने दृष्टी प्राप्त झाल्यावर त्याच्या नजरेसमोरचा अंधार कायमचा नाहीसा होतो, त्याचप्रमाणे एकदा ही राजविद्या प्राप्त झाली की त्यापासून वंचित करायची शक्ती असलेली एकही वस्तू या जगात शिल्लक रहात नाही. या ज्ञानाची अव्ययता कालनिरपेक्ष आहे कारण एकदा या मार्गाने विद्या प्राप्त केली की साधक कालातीत होतो.

अशा रीतीने भगवंतांनी या विद्येचे महत्व वरील श्लोकातून अर्जुनास स्पष्ट केले आहे.

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक १ : परमार्थातील उघड गुपित

फेब्रुवारी 2, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

श्रीभगवानुवाच :

इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।

ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्‌ ॥ श्लोक १ ॥

भगवद्गीतेतील नवव्या अध्यायाची सुरुवात भगवंतांच्या वरील उच्चारणाने झालेली आहे. ज्याप्रमाणे व्यवहारात आपणांस जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचे पूर्ण अवधान आपल्या बोलण्याकडे हवे असते तेव्हा आपण “आता मी तुला एक खास गोष्ट सांगतो बघ” असे म्हणून बोलण्यास प्रारंभ करतो त्याचप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णांनी या अध्यायाच्या सुरुवातीला पहिल्या तीन श्लोकांमध्ये अर्जुनाचे पूर्ण लक्ष वेधून घेण्यास आपल्या पुढील उपदेशाची प्रशंसा केली आहे. त्याची सुरुवात म्हणून पहिल्या श्लोकात ते म्हणत आहेत की “अरे माझ्या उपदेशांमध्ये कधीही चुका न शोधणाऱ्या (अर्जुना), आता मी तुला (परमार्थातील) असे एक गुपित सांगतो की त्याच्या संपूर्ण ज्ञानाने आणि (त्यायोगे आलेल्या) अनुभवांमुळे तू सर्व अशुभांपासून मुक्त होशील”

जेव्हा एखादी गोष्ट नाविन्यपूर्ण असते तेव्हा ती गोष्ट कानावर पडल्यावर ऐकणाऱ्याचे संपूर्ण लक्ष त्या शब्दांवर आपोआपच केंद्रित होते. अशावेळी त्या व्यक्तीला माझ्याकडे एकाग्र लक्ष दे असे निराळे सांगण्याची जरुरी पडत नाही. परंतु जेव्हा नेहमीच्या गोष्टींकडेच निराळ्या नजरेने जेव्हा पहायची गरज असते तेव्हा ऐकणाऱ्याच्या मनातील पूर्वग्रह दूर करुन नव्या उमेदीने, उत्साहाने आणि नम्रतेने ते शब्द ऐकणे जरुरी असते. जर ऐकणऱ्या व्यक्तीच्या मनात ‘मला हे आधीच माहिती आहे’ अशी भावना असेल तर शब्दांमागील व्यक्त्याचा भावार्थ लक्षात येत नाही आणि आपण स्वतःचे पूर्वज्ञानच त्याच्या शब्दांत बघायला लागतो, आणि ते तसे दिसायला लागतेही. याप्रकारच्या श्रवणाने श्रोत्याच्या जीवनात आमुलाग्र बदल घडून येत नाही. नवव्या अध्यायामध्ये श्रीकृष्ण भगवान अर्जुनाला स्वतःच्या दैनंदीन जीवनामधूनच भगवंताकडे कसे जावे याचे सूक्ष्म वर्णन करणार आहेत. अर्जुनाच्या मनात साधना या शब्दाबद्दल आत्तापर्यंत ज्या काही पूर्वकल्पना झाल्या होत्या त्यांना पूर्ण विसरुन गेल्याखेरीज हे नवे ज्ञान अर्जुनाच्या हृदयात रुजणार नाही याची कल्पना भगवंतांना असल्यामुळे त्यांनी गुपितांमधील गुपित आता मी सांगतो अशी सुरुवात केली आहे. यामुळे अर्जुनाचे लक्ष एकाग्र झाल्यावर जो उपदेश केला जाईल त्याने अर्जुनाच्या जीवनात नेहमीचेच ऐकलेले शब्द नव्या अर्थाचे लेणे लेऊन त्याच्या आयुष्याला सर्वसुंदर करतील.

वरील श्लोकामध्ये अर्जुनाला भगवंतांनी “अनसूयवे” अशा शब्दानी संबोधिले आहे तेसुद्धा महत्वपूर्ण आहे कारण स्वतःच्या मनातील सर्व पूर्वग्रह सोडून परत नाविन्यतेने एखाद्या गोष्टीकडे बघण्यास काही गोष्टींची जरुरी असते. सर्वप्रथम नवी नजर असणारी एक व्यक्ती उपस्थित असावी लागते. दुसरी गोष्ट म्हणजे त्या व्यक्तीच्या मनात आपल्याबद्दल इतके प्रेम असले पाहिजे की अतिशय आपुलकीने, सकारात्मक नजरेने स्वतःचे ज्ञान आपणांस प्रदान करायला तीची तयारी हवी. अर्थात, या दोन्ही गोष्टी भगवंतांच्या रुपातून अर्जुनापुढे मूर्तिंमंत उभ्या होत्याच. परंतु नवे ज्ञान होण्यासाठी अजून ज्या दोन गोष्टी हव्या त्या म्हणजे श्रोत्याच्या मानात वक्त्याबद्दलचा नितांत आदर आणि ऐकण्याची आत्यंतिक इच्छा. गुपित या शब्दामुळे अर्जुनाचि ऐकण्याची उत्सुकता जागृत केली गेली आहे आणि अनसूयवे या शब्दाने अर्जुनाला उल्लेखून त्याच्या मनातील भगवंतांबद्दलचा परीपूर्ण आदर दर्शविला आहे. जेव्हा या चार गोष्टींचे मिलन कृष्णार्जुनांच्या रुपाने होते तेव्हा आपोआपच असे श्रवण होते की ‘एथ मोक्ष असे आयता । श्रवणाचिमाजि ॥’ इथे निव्वळ अर्जुनच नाही तर ज्या साधकाला अनुसूयवे हा शब्द लागू पडतो तोसुद्धा या अध्यायातील उपदेशाने धन्य होऊन जाईल असे आश्वासनच भगवंतांनी जणू इथे दिले आहे.

असे खरे श्रवण अर्जुनाने केले तर काय होईल? श्लोकाच्या अंतिम विधानांतून भगवान अर्जुनाला पुढील उपदेशाचा परीणाम सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत की ऐकल्याप्रमाणे वर्तन केलेस तर तुझे ज्ञान इतके दृढ होईल की या सांसारीक आयुष्यातच (विज्ञानातच) तुला अनुभव यायला लागून सर्व अशुभांतून तू मुक्त होशील. जीवनातील अशुभ म्हणजे काय? अर्थात याठिकाणी भगवंतांना अशुभ या शब्दात अभिप्रेत असलेली गोष्ट सर्वांसाठीच अशुभ आहे, काही ठराविक व्यक्तींसाठी नाही. व्यवहारात असे आढळून येते की जी गोष्ट एका व्यक्तीसाठी अशुभ आहे तीच गोष्ट तीच्या वैऱ्यासाठी शुभ आहे! व्यावहारीक अशुभता सापेक्ष असते, सर्वव्यापक नसते. त्यामुळे वरील श्लोकातील अशुभता या शब्दाचा अर्थ पारमार्थिक असला पाहिजे. त्याचा व्यावहारीक पातळीवर म्हणजेच कुठल्यातरी एका धर्माच्या वा एकाद्या समाजाच्या चौकटीतून अर्थ घेणे योग्य ठरणार नाही. पारमार्थिक अशुभता म्हणजे जीवनातील अशाश्वतता होय. लक्षात घ्या की परमार्थातील “संसारापासून अलिप्त रहा” असे वारंवार सांगण्याचे एकमेव कारण म्हणजे त्यातील अशाश्वता होय. श्रीसंत गोंदवलेकर महाराज म्हणायचे की सर्वजण सांसारीक सुखाच्या प्राप्तीमागे असतात यात आश्चर्य वाटत नाही, परंतु असे सुख सतत आपल्याबरोबर राहील या भ्रमात ते असतात याचे महाआश्चर्य वाटते. तेव्हा वरील श्लोकातून भगवंतांना अर्जुनाला असे सांगायचे आहे की ऐकलेल्या गुपिताप्रमाणे वर्तन करशील तर शाश्वतपदाची प्राप्ती होण्यास विलंब लागणार नाही. याचे प्रमाण बघण्यास या अध्यायातीलच तेहतीसाव्या श्लोकातील भगवंतांचे “अनित्यमशुभं लोकमिमं प्राप्य ” हे उच्चार पहा.

अशा रीतीने पहिल्या श्लोकाचा भावार्थ लक्षात घेतला तर माउलींनी या अध्यायावरील विवरणात “तरी अवधान एकले दीजे । मग सर्वसुखासि पात्र होइजे । हे प्रतिज्ञोत्तर माझे । उघड ऐका ॥” असे का सांगितले आहे हे लक्षात येते. चला आपण सर्व आपल्या सर्वांगाचे कान करुन नवमीतील भगवंतांचे बोलणे ऐकू आणि धन्य होऊन जाऊ.

॥ हरि ॐ ॥


गीता श्लोक ८/४: पापाची व्याख्या

मार्च 9, 2015

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्‌ ।

धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ गीता ८:४ ॥

श्रीमद्भगवद्गीतेतील वरील श्लोक सर्वश्रुत आहे. जगामध्ये जेव्हा अधर्म वाढतो तेव्हा पापांचा विनाश करण्यास आणि सत्कर्म करणाऱ्यांचे रक्षण करुन परत धर्माचे संस्थापन करण्यास मी युगान्‌युगे जन्म घेत असतो असे भगवान या श्लोकातून अर्जुनाला सांगत आहेत. या श्लोकावर भाष्य करताना श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी म्हटले आहे की :

तै पापाचा अचळ फिटे । पुण्याची पहाट फुटे ।

जै मूर्ति माझी प्रगटे । पंडुकुमरा ॥ ज्ञा. ५६:४॥

ऐसेया काजालागीं । अवतरे मी युगी युगीं ।

परी हेंचि ओळखे जो जगीं । तो विवेकिया ॥ ज्ञा. ५७:४॥

अर्थ: अर्जुना, जीवनात पुण्याची पहाट येण्यास प्रतिबंध करणाऱ्या पापाचा पर्वत भगवंताच्या अवताराने नष्ट होतो आणि या एका कामासाठीच मी युगान्‌युगे जन्म घेत आहे. परंतु हे सत्य केवळ ज्ञानी मनुष्यच ओळखून असतो.

वरील दोन ओव्यांतून त्यांनी असे सूचित केले आहे की पापाचे निर्दलन करण्यास भगवान अवतार घेतात हे जाणण्यास विवेक जागृत असणे आवश्यक आहे. परंतु आपणा सर्वांनाच ( पुराणांतील कथा ऐकल्या असल्याने ) भगवान दुष्टांचा विनाश करण्यासाठी जन्म घेतात हे माहित आहे. त्यामुळे ही वस्तुस्थिती कळण्यास ज्ञानी होण्याची काय आवश्यकता आहे? असा प्रश्न याठिकाणी उद्भवणे साहजिक आहे. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांचा श्रीज्ञानेश्वरीतील प्रत्येक शब्द अतिशय समर्पक असल्याने त्यांच्या तोंडून हे शब्द अनवधानाने निघाले असणे अशक्यच आहे. आज आपण या दोन ओव्यांचा नक्की काय अर्थ असेल याचा विचार करु.

प्रत्येकाच्या मनात जीवनात कित्‌पर्यंत नैतिक चुका केल्या तरी चालतील याची व्याख्या वेगळी असते. म्हणजेच पाप म्हणजे काय याची व्याख्या अत्यंत व्यक्तिगत आहे. त्यामुळे वरील ओव्यांत असणाऱ्या शब्दांमध्ये अत्यंत व्यक्तिगत अर्थ असणारा एक शब्द म्हणजे ‘पाप’ हा आहे. या शब्दाचा भगवंताच्या मनातील अर्थ ज्याला कळला तो ज्ञानी मनुष्य म्हटला जातो. म्हणून वरील ओव्यांचा गूढार्थ जाणण्यास या शब्दाचा खरा अर्थ काय असेल यावर विचार करणे जरुरी आहे.

सर्वात प्रथम लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे आपले आयुष्य आपण अनेक पातळ्यांवर जगत असतो. आणि पाप या शब्दाचा अर्थ प्रत्येक पातळीवर भिन्न असतो. उदाहरणार्थ, मी स्वतःचे रुप माझ्या देहापुरते सिमीत ठेवले तर या देहाला कष्ट देणाऱ्या गोष्टी करणे माझ्याकरीता पाप होते. शक्यतो देवाने दिलेल्या या देहाची काळजी घेणे हे साहजिकच पुण्य होते. जर माझ्या मनातील इच्छांना मी स्वतःचे रुप समजले तर आवडत्या माणसाकरीता देहाला कष्ट देण्यास मी पाप समजत नाही. समाजातील प्रतिष्ठेत मी स्वतःला पहायला लागलो तर आपले नाव बदनाम होईल असे वर्तन करणे पाप होते. माझे एकसंध असलेले अस्तित्व मी अशा अनेक पातळ्यांतील प्रतिबिंबात पहात असल्याने माझ्या मनात पाप म्हणजे काय याबद्दल अनेक परस्परविरोधी मते एकाचवेळी नांदत असतात! त्यामुळे मी रविवारी सकाळी शरीराला आराम होईल असे वर्तन आवडत्या माणसांना त्रास झाला तरी करतो, आणि कधीकधी त्यांचे मन सांभाळण्यासाठी स्वशरीराला कष्ट द्यायला मागेपुढे बघत नाही. पापाच्या अशा विभिन्न व्याख्या बघितल्या की प्रश्न निर्माण होतो की यपैकी कुठल्या पापांचे निर्दलन करण्यासाठी भगवान अवतार घेत असतील? याचे उत्तर अर्थातच असे की आपल्या सर्व पातळ्यांचे जे मूळ अस्तित्व आहे तिथे जे पाप होते त्याचे निर्दलन करण्यास भगवान आपल्या जीवनात अवतार घेतात. त्यामुळे आपण स्वतःचे जीवन पारमार्थिक पातळीवर ठेवले तर त्यामध्ये काय पाप असू शकेल? हा विचार करणे जरुरी आहे. या दृष्टीने भगवंतांनी अर्जुनाला गीतेमध्ये आत्तापर्यंत केलेल्या उपदेशाकडे बघितले तर उत्तर असे मिळते की भगवंताला विसरणे हे एकच पाप पारमार्थिक स्तरावर आहे. (पहा: गीतेतील तृतीय अध्यायातील ३०वा श्लोक: मयि सर्वाणि कर्माणि …) आणि पाप करताना जे काही कर्म आपल्या हातून होते ते दुष्कर्म असल्याने ज्या कुठल्या कारणाने आपण भगवंताला विसरतो ती सर्व कारणे दुष्कृते आहेत असे आपण मानायला पाहिजे. याचा अर्थ असा की भगवंताचे विस्मरण झालेले असताना जी काही कृत्ये माझ्या हातून घडलेली आहेत ती सर्व पारमार्थिक नजरेत दुष्कृत्य आहेत.

एकदा पाप म्हणजे काय हे नक्की झाले की असे लक्षात येते की आपण हे पाप करण्यास म्हणजे भगवंताला विसरायण्यास एकच कारण आहे. ते म्हणजे स्वतःच्या संसारात रमणे. माझा संसार अतिशय चांगला आहे म्हणून काहीजण रमतात तर बहुतांशी लोक माझा संसार मनासारखा होत नाही या रडगाण्यात रमतात! (इथे रमणे या शब्दाचा अर्थ स्वतःच्या मनात प्रामुख्याने एखादा विचार ठेवणे असा आहे. म्हणून रडगाणे गातानासुद्धा आपण त्यात रमलेलोच आहोत असे म्हणायला पाहिजे!) यातून दूर करायला भगवान आपल्या जीवनात जन्म घेतात. ज्याप्रमाणे कुरुक्षेत्रात अर्जुन ‘मी स्वतःच्या नातेवाईकांना कसे मारु?’ या विषादात रमल्यावर त्यातून बाहेर काढण्यास श्रीकृष्णांच्या रुपात भगवान अवतीर्ण झाले त्याचप्रमाणे ज्या गोष्टी वा घटना वा व्यक्ती आपणास संकुचित व्यक्तिमत्वातील फोलपणा दाखवितात त्या सर्व आपल्या जीवनातील भगवान आहेत असे विवेकी मनुष्य जाणतो. म्हणून निव्वळ त्यालाच भगवंताच्या वक्तव्यातील सत्यत्व जाणविते. महाभारतात कुंतीने श्रीकष्णांकडे ‘त्यायोगे मला तुझी आठवण प्रकर्षाने होईल’ असे म्हणून दुःखे मागितली. याचा अर्थ असा की स्वतःच्या जीवनातील दुःखांनाच भगवंताचा अवतार मानत होती!

सांगायची गोष्ट अशी की जेव्हा जीवनात आपण नक्की काय करत आहोत? असा प्रश्न जेव्हा मनात येतो तेव्हा आपल्या जीवनात भगवान अवतीर्ण झालेले आहेत असे आपण समजायला हवे. आणि भगवंतापासून दूर नेण्यास कारणीभूत असणारी आपल्या मनाची या संसारातील ओढ दुष्कृत्य आहे ही जाणीव ठेवायला हवी. असे करणाऱ्या माणसालाच वेदांतामध्ये सरासार जाणणारा विवेकी मनुष्य म्हटले आहे. ज्या साधकाची नजर संसारातून दूर नेणाऱ्या घटनांबद्दल सकारात्मक आहे त्यालाच भगवंताचे अस्तित्व जाणविते असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. म्हणून माऊली म्हणतात की: परी हेंचि ओळखे जो जगीं । तो विवेकिया ॥. इति.

॥ हरि ॐ ॥