ॐ नमोजी आद्या

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

श्रीमद्भगवद्गीतेवरील भाष्य म्हणून श्रीज्ञानेश्वरी सांगितलेली असली तरी त्यामध्ये अनेक पैलू असे आहेत जे मूळ ग्रंथात आढळत नाहीत. उदाहरणार्थ, ज्ञानेश्वरांनी बऱ्याच ठिकाणी संजयाच्या आणि धृतराष्ट्राच्या मनःस्थितींचे वर्णन केले आहे. जसे की गीतेच्या अगदी पहिल्या श्लोकातील “मामकाः” या शब्दाचा आधार घेऊन त्यांनी विवरणाची सुरुवातच ‘तरी पुत्रस्नेहे मोहितु । राया संजयाते पुसतु’ अशी आहे. मोहात अडकलेल्या मानवास कधीही सत्य दिसू शकत नाही. अशारीतीने फक्त अर्ध्या ओवीतून माउलींनी गीतेच्या गूढार्थाबद्दल धृतराष्ट्राच्या मनातील असंवेदनशील अवस्थेचा पाया स्पष्ट केला आहे! परंतु अशा अनेक गोष्टींमधील माउलींची प्रतिभा प्रकर्षाने दाखविणारी कृती म्हणजे श्रीज्ञानेश्वरीतील सद्गुरुस्तवने होय. स्वतःला गीतेवरील ओवीबद्ध भाष्य करण्याची शक्‍ती मिळाली याबद्दलची कृतज्ञता व्यक्त करण्यास त्यांनी ज्या स्तवनरुपी रचना केल्या आहेत त्या अतिशय अर्थपूर्ण आणि गहन आहेत. जीवनात सद्‌गुरुंचे स्थान काय असायला हवे याची शिकवणसुद्धा यांतून आपणांस मिळते. या लेखमालिकेतून त्यांच्या अर्थाचा मागोवा घेण्याचा प्रयत्‍न होणार आहे.

व्यवहारात जेव्हा आपण एखादी नवीन गोष्ट शिकतो तेव्हा नक्की काय होते? तर आपल्याला आधीच माहीत असलेल्या क्रियांचा आपण नवीन उपयोग करायला शिकतो. उदाहरणार्थ, चारचाकी वाहन चालवायला जेव्हा जमते तेव्हा आपण डोळ्यांनी बघणे, हातांनी पकडणे व पायाने दाबणे या पूर्वीपासून जमणाऱ्या क्रियांना वेगळ्या वातावरणात (गाडीत ड्रायव्हर सीटवर बसून) एका विशिष्ट पद्धतीने वापरायला शिकतो. अशा दृष्टीने बघितल्यास गाडी चालवायला शिकणे हे ज्ञान मूलभूतपणे नवीन नाही तर केवळ पूर्वीच्याच ज्ञानाचा एक नवीन उपयोग आहे. जेव्हा आपण पायाने चालायला, डोळ्यांनी बघितलेल्या गोष्टींवर प्रतिक्रिया द्यायला शिकलो तेव्हाच सुप्त रुपात गाडी चालवायलासुद्धा शिकलो असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. अशा नजरेने स्वतःच्या व्यावहारीक जगातील ज्ञानाकडे बघितल्यास लक्षात येते की आपले कुठलेही नवीन ज्ञान ‘कर्मेद्रियांना वापरायचे कसे’ आणि ‘बुद्धी व स्मरणशक्तीचा उपयोग कसा करायचा’ हे कळण्याचा परीणाम आहे! आणि या दोन गोष्टी आपण अगदी लहानपणीच शिकलेलो आहोत! त्यामुळे तारुण्यावस्थेत आल्यापासून आपण जे काही भौतिक ज्ञान प्राप्त केले आहे ते सर्व बालपणी प्राप्त केलेल्या ज्ञानाचाच नवा अवतार आहे असे म्हणणे चुकीचे ठरणार नाही. चालणे, बोलणे, पकडणे, लक्षात ठेवणे अशा काही सोप्या गोष्टींवरच आपल्या सर्व शारीरीक क्रिया होत असतात. त्यामुळे असे लक्षात येते की व्यावहारीक गुरु आपणांस जेव्हा गोष्ट शिकवितात तेव्हा आपल्या आधीच्या ज्ञानाचाच परीणाम सांगत असतात. पूर्णपणे नवीन गोष्ट कधीच शिकवित नाहीत. याचा अर्थ असा की स्वप्रयत्‍नानेसुद्धा आपण स्वतःला शिकवू शकतो. गुरुंच्या उपदेशाने ज्ञान निश्चित लवकर प्राप्त होते पण ज्ञान प्राप्त करण्यास गुरुंची आवश्यकता असतेच असे नाही. गुरुंशिवाय स्वतःला शिकविणारे यशस्वी कलाकार, शास्त्रज्ञ, खेळाडूंची उदाहरणे या वस्तुस्थितीलाच दर्शवितात.

या विचारसरणीचा परीणाम म्हणजे जेव्हा एखादा सुशिक्षित साधक पारमार्थिक क्षेत्रात पदार्पण करतो तेव्हासुद्धा गुरु अध्यात्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी अनिवार्य आहेत असे समजत नाही, तर उपयुक्त समजतो. म्हणजे काय, तर गुरुंमुळे ज्ञानप्राप्ती सोपी होईल असे समजतो, पण त्यांच्याशिवाय ज्ञान मिळणारच नाही असे समजत नाही. पण परम-अर्थ हा नेहमी स्वयंभू असतो, आधीच्या ज्ञानावर अवलंबून नसतो. त्यामुळे स्वतःच्या प्रयत्‍नांनी (जे नेहमी पूर्वज्ञानावर आधारीत असतात) आपण कधीही भगवंताला जाणू शकत नाही. या वस्तुस्थितीला न जाणणारा साधक गुरुकृपेने मिळालेल्या ज्ञानाने गुरुंबद्दल फक्त कृतज्ञ राहतो. एखाद्या व्यक्तीने मदत केली म्हणून खोलवर कतज्ञ राहणे आणि त्या व्यक्तिशिवाय जगूच शकत नाही अशी भावना ठेवणे यातील फरक सूक्ष्म आहे. परंतु पारमार्थिक क्षेत्रात सूक्ष्म गोष्टी महत्वाच्या असल्याने या फरकाचा परीणाम साधकाच्या जीवनात भगवंतापासून वंचित होणे असा विलक्षण होतो. याचे कारण असे की निव्वळ कृतज्ञता असण्याने (मग ती कितीही मनापासून असो) आपल्यातील अहंकार फक्‍त दबला जातो, त्याचा संपूर्णपणे लोप होत नाही. आणि अहंकाराचा जरासा वारा जरी लागला तरी साधकाच्या अंगात नास्तिकतेचा ज्वर चढू लागतो, भगवंतापासूनचा वियोग सुरु होतो. साधकाच्या मनात गुरुंची ही अनिवार्यता भिनण्यास असे म्हटले आहे की

न शास्त्रात्‌ प्राप्यते ज्ञानं न तु तर्कवितर्कणात्‌ ।

प्राप्यतेऽध्यात्मज्ञानं तु केवलं गुरुसेवनात्‌ ॥

ज्याप्रमाणे एकाने दुसऱ्याकरता दिलेले पैसे व्यवस्थित पोहोचविले तर स्वतः दान केल्याचा अभिमान उत्पन्न होत नाही किंवा यजमानाच्या धार्मिक क्रियेस आलेल्या ब्राह्मणास स्वतः यज्ञ केल्याचा अहंगंड उत्पन्न होत नाही त्याचप्रमाणे अध्यात्मिक क्षेत्रातील ज्ञानाने साधक अहंकाराच्या बंधनात अडकत नाही कारण त्याला हे ज्ञान आपल्या गुरुंनी (स्वतःची कुवत नसताना) प्रदान केले आहे याचीसुद्धा जाणीव असते. श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणायचे “ज्याप्रमाणे तांदूळ कांडताना कुणीतरी सतत धान्य ओतत असते त्याचप्रमाणे एखाद्याने प्रश्न विचारला की आई माझ्या मनात उत्तर भरविते!” कुठल्याही संतचरीत्राचा अभ्यास केला तर त्यांच्या जीवनात गुरुंचे महत्व आपल्या जीवनातील श्वास घेण्याच्या महत्वाएवढे आहे असे दिसून येते. त्यांची ही विचारसरणी केवळ भावनोद्रेक वा विनम्रता नसून त्यांच्या नसानसांत भिनलेली वस्तिस्थिती आहे हे लक्षात घेणे जरुरी आहे. लक्षात घ्या की आपण गुरुंना किती अत्यावश्यक समजतो यावर त्यांचे मोठेपण न दिसता स्वतःची प्रगती दिसून येते. म्हणूनच स्वतःला कधीही मोठेपण न देणारे रामकृष्ण परमहंसदेखील आपल्या शिष्यांना विचारायचे की तुझ्यामते मी किती मोठा आहे ते सांग! एकदा एकाने सांगितले की तुम्ही प्रत्यक्ष भगवंताचे अवतार आहात. त्यानंतर ते दुसऱ्यांना सांगत होते की हा साधक उच्च कोटीचा आहे, पहिल्याच भेटीत त्याने मला सांगितले की तुम्ही भगवंताचे अवतार आहात! श्रीज्ञानेश्वरीतील सद्‌गुरुस्तवने त्यांच्या जीवनातील या वस्तुस्थितीला प्रतिभायुक्त शैलीने अतिशय प्रभावीपणे आपणापुढे मांडते. यात अतिशयोक्ती नसून सत्यतेचे दर्शन आहे. यातून निव्वळ श्रीनिवृत्तीनाथांचे कर्तृत्व प्रगट होत नाही तर माउलींची स्वतःची अवस्थासुद्धा उघड होते. सोनचाफ्याच्या फुलांना दडवून ठेवले तरी त्यांचा वास आपण लपवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे संपूर्ण ज्ञानेश्वरी ग्रंथात स्वतःला लपविणाऱ्या माउलींचे अस्तित्व या स्तवनांतून सर्वज्ञात होते असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. श्रीज्ञानेश्वरीतील सद्‌गुरुस्तवनांमागील या सिद्धांताना ध्यानात ठेवून आपण त्यावर विचार करायचा प्रयत्‍न करु.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक ३४ : राजविद्या साधनेचा पुनरुच्चार

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।

मामेवैष्यसि युक्त्यैवमात्मानं मत्परायणः ॥ गीता ३४:९ ॥

आधीच्या दोन श्लोकांतून नवव्या अध्यायातील साधना या विश्वातील कुणीही करु शकतो असे आश्वासन दिल्यानंतर आता भगवान या साधनेचे मर्म परत स्पष्ट करीत आहेत. ते म्हणत आहेत की :

 (अर्जुना) मलाच तुझ्या जीवनातील सर्वात महत्वाची वस्तू ठरव त्यायोगे तुझे मन आणि सर्व क्रिया माझ्या इच्छेप्रमाणे कर. विश्वात सर्व ठिकाणी मलाच बघ. तुझ्यात ही अंतर्गत स्थिरता आली की तू माझ्यात विलीन होशील (माझी प्राप्ती होईल).”

प्रत्येकाच्या जीवनात कुठलीतरी वस्तू महत्वाची असते. आपण काय ध्येय ठरविले आहे यावरुन आपल्या आयुष्याला दिशा मिळत असते. कारण जेव्हा आपल्यासमोर एखादा निर्णय घ्यायची वेळ येते तेव्हा आपण असाच निर्णय घेतो की ज्यायोगे आपले ध्येय गाठण्यास अडचण येणार नाही. परंतु जेव्हा आपल्यासमोर अशी वेळ येते की आपण काहीही केले तरी चालेल तेव्हाआपले ध्येय आपणांस नक्की दिशा दाखवू शकत नाही. उदाहरणार्थ, जर समाजात पुढे जायचे आहे हे ध्येय असेल तर प्रतिष्ठित व्यक्तींसमोर आपण आपोआप स्वतःच्या मनाला मुरड घालून चांगले वागतो कारण त्यांच्या संगतीने आपले ध्येय प्राप्त होण्यास मदत होईल असे वाटत असते. परंतु हे ध्येय आपणांस स्वतःच्या घरी खाजगीत कसे वागावे याबद्दल मार्गदर्शन करु शकत नाही कारण तिथे कसेही वागले तरी त्याने आपल्या बाहेरील प्रतिमेला धक्का लागणार नाही याची जाणीव असते. अशावेळी आईचे वा पत्‍नीचे मन सांभाळणे असे ध्येय उपयोगी पडते. म्हणजे काय, तर आपल्या एखाद्या ध्येयाशी संबधित नसलेली घटना जर आपल्यासमोर आली तर तिथे कसे वागाचे याचा निर्णय घेण्यास आपणांस दुसरे ध्येय सुनिश्चित करावे लागते. या विश्वातील प्रत्येक गोष्ट मर्यादीत असल्याने, कुठलेही व्यावहारीक ध्येय आपणांस दिवसाचे चोवीस तास कसे वागायला हवे याबद्दल दिशा देऊ शकत नाही. म्हणून आपणांस असे दिसून येते की सर्वसाधारणपणे लोकांच्या जीवनात एकापेक्षा जास्त गोष्टी महत्वाच्या असतात. उदाहरणार्थ, आपणांस पैसे मिळवायचे असतात शिवाय घरी,दारी मान हवा असतो आणि तब्येत चांगली हवी असते व मनाप्रमाणे वागायला हवे असते. एकाचवेळी आपण या सर्व गोष्टी घडवून आणण्याचा प्रयत्‍न करीत असतो. अशी तारेवरची कसरत करण्यात आपण इतके गुंग झालेलो असतो की जगण्यातील नैसर्गिक सुंदरतेने भारावून जाण्यास आपल्याकडे वेळ नसतो. आणि भगवंताची भक्ति करणे म्हणजे दररोजच्या जीवनातील अद्भुत सौदर्याचा सतत आस्वाद घेणे असल्याने वरील विवेचनाने असे स्पष्ट होते की भक्ति करण्यास आपल्याकडे वेळ नसतो.

अशा रीतीने आपण स्वतःसमोर निरनिराळ्या ध्येयांची आलोभने ठेऊन भगवंतापासून वंचित होत असतो असे स्पष्ट होते. यातून सुटण्याचा एक हमखास मार्ग म्हणजे “बुद्धीचे वैभव अन्य नाही दुजे। एका केशवराजे सकळ सिद्धी ॥ज्ञानदेव हरिपाठ-१३॥” अशी भावना मनात निर्माण होणे होय. स्वतःच्या जीवनात भगवंतप्राप्ती हे एक आणि एकच ध्येय ठेवणे जरुरी आहे हे स्पष्ट झाल्यावर तेव्हढेच करणे पुरेसेसुद्धा आहे असे भगवान वरील श्लोकातून म्हणत आहेत. हा योग इतका सोपा आणि सरळ आहे की यावर विश्वास बसणे कठीण आहे म्हणून तो डोळ्यासमोर असूनही गुप्त झालेला आहे. अर्थात, या मार्गात एक बाब लक्षात ठेवणे जरुरी आहे ती म्हणजे, भगवंतांच्या एखाद्या अवताराला महत्वाचे मानायचे नसून मूळ (निर्गुणी) भगवंतांना जीवनात आद्यस्थान द्यायचे आहे. याचे कारण असे की भगवंतांचा प्रत्येक अवतार या विश्वात जन्माला आलेला असल्याने मर्यादीत आहे. त्यामुळे सतत कुठल्याही परिस्थितीत त्याचे दर्शन होणे कठीण आहे. उदाहरणार्थ रामनवमीला श्रीरामांचे अस्तित्व आपणांस जाणवेल पण त्यानंतर दशमीला ते दिसेलच असे नाही. किंवा, महाशिवरात्रीची साधना संपली की आपले जीवन परत नेहमीप्रमाणेच सुरु व्हायला लागते. म्हणून निर्गुणी भगवंतांची साधना करणे अत्यावश्यक आहे. आणि ही साधना कशी असते हे या श्लोकातून स्पष्ट केले आहे. आपल्यासमोर आलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला, प्रसंगाला आणि विचाराला भगवंताचे रुप मानून सामोरे जाणे आणि या क्रियेमध्येच संपूर्णपणे मग्न होण्याने आपल्या संकुचित व्यक्तिमत्वाच्या मागण्यांकडे आपोआप दुर्लक्ष होणे असे या भक्तीचे रुप आहे. माउलींच्या शब्दांत सांगायचे तर:

तू मन हे मीचि करी । माझिया भजनी प्रेम धरी । सर्वत्र नमस्कारी । मज एकाते ॥५१७:९॥

माझेनि अनुसंधाने देख । संकल्प जाळणे निःशेख । मद्याजी चोख । याचि नाव ॥ ५१८॥

ऐसा मिया आथिलां होसी । तेथ माझियाचि स्वरुपा पावसी। … 

नवमीच्या या पूर्णोद्गारात भगवंतांनी सगळी साधना परत एकदा सांगून आपल्या जीवनाचे ध्येय काय असायला हवे हे स्पष्ट केले आहे. ही गोष्ट कळणे इतके जरुरी आहे की भगवंतांनी अठराव्या अध्यायातील पासस्ठाव्या श्लोकात वरील श्लोकाला जवळजवळ शब्दशः परत सांगितले आहे (असा दुसरा कुठलाही श्लोक गीतेत नाही). इति.

श्रीसद्‍गुरु दादासाहेब सांगवडेकरांच्या कृपाशिर्वादाने नवव्या अध्यायातील श्लोकांचे विवरण करण्याची सेवा अशा रीतीने संपूर्ण झाली. “भरोनि सद्भावाची अंजुळी । मियां ओवियां फुलें मोकळी । अर्पिली अंघ्रियुगुलीं । विश्वरुपाच्या ॥ ज्ञानेश्वरी ७०८:११॥

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक ३२ आणि ३३: निर्गुणी भक्तीची वैश्विकता

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।

स्त्रियो वैश्यास्तथा शुद्रास्तेऽपि यान्‍ति परां गतिम्‌ ॥ ९:३२ ॥

किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।

अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्‌ ॥ ९:३३ ॥

जेव्हा एखादी कृती ठराविक आकार घेते तेव्हा आपोआप त्या कृतीला करण्याची क्षमता असणारे आणि नसणारे असे विभाजन निर्माण होते. कितीही सोपी गोष्ट असली तरी ती करु न शकणारे लोक असतातच. भगवद्गीतेतील अध्यायांत विभिन्न पारमार्थिक साधना सांगितल्या आहेत. त्या सर्वांनासुद्धा वरील नियम लागू पडतो. वरील दोन श्लोकांतून भगवान श्रीकृष्ण नवव्या अध्यायातील राजगुह्ययोगाची भलाई करताना असे म्हणत आहेत की ही साधना या विश्वातील कुणीही करु शकतो. खऱ्या अर्थाने निर्गुण भगवंताची भक्ति वैश्विक आहे हे स्पष्ट करण्यास भगवान म्हणत आहेत की “माझ्या (निर्गुण) रुपात आश्रय घेण्याची इच्छा असणारे सर्व स्त्री आणि पुरुष, मग भले ते कुठल्याही योनीचे वा जातीचे असो, परम गतीस प्राप्त होतात. (३२) मग ज्यांचे आचरण पुण्यवान आहे अशा सात्विक भक्तांनासुद्धा या मार्गाने गति मिळते हे वेगळे सांगायलाच नको. म्हणून, स्वतःला या नाशिवंत व दुःखी जगात अडकलेले पाहून (आपल्या सध्याच्या व्यावहारीक वा सामाजिक स्थितीकडे लक्ष न देता) माझ्या (निर्गुणी) भक्तीत रममाण हो (३३) .”

समाजातील दुर्लक्षित वर्गांची उन्नती करण्याच्या मार्गांत एक मोठा धोका असतो. तो म्हणजे सध्या जे उच्च स्थानावर प्रस्थापित आहेत त्यांना कमी करण्याचा प्रयत्‍न. कुणालातरी कमी करून दुसऱ्या एकाला मोठे करण्यात सामाजिक असंतुलन नष्ट होत नाही तर कोण कुठे आहे हे फक्त बदलते! भगवद्गीतेत व्यावहारीक गोष्टींत मग्न असलेल्याचा उद्धार करताना, त्याचवेळी पुण्यवान, सात्विक भक्तांनासुद्धा मदत केलेली आहे इकडे लक्ष देणे महत्वाचे आहे! एकाच वेळी सर्वजनांची पीडा हरण करण्याचा मार्ग सांगणे यातून गीतेतील विचारसरणीची सखोलता व व्यापक दृष्टी दिसून येते. असे खरेखुरे वैश्विक तत्वज्ञान असणे अत्यावश्यक आहे कारण परमार्थ हा व्यवहाराच्या पलिकडे आहे. व्यावहारीक गोष्टी निर्गुणी भगवंताला स्पर्शसुद्धा करु शकत नाहीत असे जेव्हा आपण मानतो तेव्हाच त्याच्या भक्तीचा मार्ग लोकांच्या व्यावहारीक पातळीवर अवलंबून नसला पाहीजे हे स्पष्ट होते. लक्षात घ्या की पाप आणि पुण्य या दोन्ही गोष्टी समाजाच्या रुढींवर अवलंबून आहेत. (एका समाजातील पाप दुसऱ्या समाजात पुण्य असू शकते.) आणि म्हणून त्यांच्या सापेक्ष असलेली आपली स्थिती पारमार्थिक दृष्टीकोनातून निरर्थक आहे. म्हणून वरील श्लोकांतून उद्गारलेले साधनेचे वैशिष्ट्य गीतेमध्ये असणे जरुरी आहे, ते जर नसते तर एक विरोधाभास निर्माण झाला असता! असो.

अशा रीतीने हे सिद्ध होते की आपण सर्वजण निर्गुणी भक्ती करण्यास सक्षम आहोत. परंतु असे असले तरी वस्तुस्थिती अशी दिसून येते की फार थोडे भाग्यवान जन्माला येतात जे भगवंतांच्या सांगण्याप्रमाणे निर्गुणी भक्तीत रममाण होतात. हे का होते याचे स्पष्टीकरण बत्तीसाव्या श्लोकातील दुसऱ्या चरणात दिलेले आहे. भगवान म्हणत आहेत की व्यावहारीक जगाचा नाशिवंत स्वभाव बघून माझ्या भक्तीमध्ये आयुष्याचे सर्वस्व आहे असे जाण. जोपर्यंत या जगातील प्रत्येक गोष्टीचे नश्वरत्व आपल्या हाडीमासी भिनत नाही तोपर्यंत आपल्याहातून निर्गुणी भक्ती शंभर टक्के होत नाही. आणि भक्तीत एक टक्का जरी उणीव राहीली तरी भगवंत आपल्या पासून दूर राहतो. (श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की दोऱ्यातील एक धागा जरी सुईच्या भोकातून गेला नाही तरी दोरा पलिकडे खेचता येत नाही त्याचप्रमाणे भगवंतभक्तीत जरासुद्धा व्यावहारीक अपेक्षेंची भेसळ झाली तरी आपण पैलतीरावर पोहोचत नाही) सध्याच्या आपल्या सिद्धार्थावस्थेतून जर भगवान बुद्ध बनायचे असेल तर स्वशरीररुपी रथात बसून आयुष्याचा प्रवास करताना जे नश्वरत्व समोर येत आहे त्यातून व्यावहारीक प्रगतीबद्दलचे संपूर्ण वैराग्य उत्पन्न होणे जरुरी आहे. आणि हे वैराग्य क्षणिक नसून स्थायिक असणे जरुरी आहे कारण क्षणिक वैराग्याने आपण परमार्थाकडे प्रवृत्त होतो हे जरी खरे असले तरीसुद्धा त्या वैराग्याचे मूळ जर आपल्या नसानसात रुजले नसेल तर आपल्या साधनेचा वेल मध्येच खुंटतो, माउलींनी सांगितल्याप्रमाणे गगनावरी जात नाही!

आपणांस असे वाटत असते की अनुभवांनी आपण शहाणे होऊ. परंतु शहाणपणाची आपली व्याख्या या जगातील आपल्या वर्तनात चूक होऊ नये अशी आहे. आपला हा मानदंड मूलभूतपणे चुकीचा आहे. आयुष्यभर आपण अनुभव घेत आहोत की कुठलेही सुख शाश्वत नाही. आत्तापर्यंत एकही गोष्ट आपणांस मिळालेली नाही की जी सर्वकाळ तेच सुख देईल जे तीने पहिल्या प्राप्तीवेळीस आपणांस दिले होते. परंतु यातून आपण असा शहाणपणा शिकतो की दरवेळी नव्या गोष्टीची वा तत्वाची प्राप्ती करणे योग्य आहे! सर्व गोष्टींच्या आणि तत्वज्ञानाच्या पलिकडे आपण जायला हवे ही जाणीव व्यावहारीक अनुभवांमुळे निर्माण होणे जरुरी आहे. या सकारात्मक वैराग्याच्या सुपीक जमिनीत निर्गुणी भक्तीचे बीज भगवंतांनी रोवलेले आहे. आपणांस ते वेगळे कुठूनतरी आणण्याची जरुरी नाही!!

वरील श्लोकांतून भगवान आपणांस सांगत आहेत की सर्वांमध्ये भगवंत प्राप्त करण्याची शक्ति आहे. परंतु आपल्यातील या जन्मजात क्षमतेचा उपयोग करण्यास जी मनःस्थिती लागते ती असणे जरुरी आहे. ज्याप्रमाणे एखादा अत्याधुनिक संगणक विकत घेतला आणि तो चालूच केला नाही तर असून नसल्यासारखाच असतो त्याचप्रमाणे आपल्यातील शक्तीचा जर आपण उपयोग केला नाही तर आपण जन्म-मृत्यूच्या चक्रव्यूहात अडकलेलेच राहणार. चला, आपण डोळे उघडे ठेऊन जगू आणि आलेल्या अनुभवांतून खऱ्या अर्थाने शहणे होऊ, वैराग्यरुपी सख्याची संगत प्राप्त करुन घेऊ. बाकी सर्व भगवान आपोआप बघून घेतील.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक ३० आणि ३१: पारमार्थिक साध्याची वैशिष्ट्ये

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्‌ ।

साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ३०:९ ॥

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।

कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्त प्रणश्यति ॥ ३१:९ ॥

गेल्या श्लोकातून भगवंतांनी स्वतःच्या समदृष्टीचे वर्णन केले. त्यातून असे स्पष्ट होते की आपण भगवंतांच्या सान्निध्याला मुकण्याचे एकमेव कारण म्हणजे आपल्या मनात काही प्रमाणात असलेली व्यावहारीक प्रगतीबद्दलसुद्धा ओढ होय. आता वरील श्लोकांतून, या वक्तव्यामध्ये जी दडलेली ताकद आहे ती स्पष्ट करताना भगवान म्हणत आहेत की “जर माझ्यावर अनन्य भक्ती जडलेली असेल तर जगातील सर्वात दुष्ट वर्तन करणाऱ्या मनुष्यालासुद्धा सज्जनच मानायला हवे. (३०) (कारण) ज्याक्षणी त्याचे मन माझ्यावर जडते त्याक्षणीच तो धर्मात्मा बनतो आणि शाश्वत शांति (म्हणजे माझ्या सान्निध्याला) प्राप्त करतो. अर्जुना, तू एक गोष्ट निःसंदेह जाणून घे की माझा भक्त अमर असतो (म्हणजे काय, तर या जगातील कुठलीही गोष्ट वा कृति त्याला माझ्यात एकरुप होण्यास अडवू शकत नाही) (३१).”

वरील दोन श्लोकांपैकी पहिल्या श्लोकात भगवंतांनी आपल्या व्यावहारीक अस्तित्वाची पारमार्थिक क्षेत्रातील मर्यादा स्पष्ट केली आहे. भगवंतावर जेव्हा आपली अनन्य भक्ती जडते तेव्हा स्वतःच्या व्यावहारीक जीवनातील छबीवरुन आपले लक्ष पूर्णपणे दूर होऊन स्वतःच्या स्वरुपावर बसते. ज्याप्रमाणे रस्त्यावर चालताना जर स्वतःची सावली कचऱ्याच्या कुंडीवर पडली तर आपण स्वतःला अस्वच्छ मानत नाही, त्याचप्रमाणे आपले व्यावहारीक व्यक्तिमत्व जरी दुराचारी असले तरी आपल्या स्वरुपाच्या पवित्रतेवर कुठलाही डाग पडत नाही हे आपणांस त्यावेळी कळते. परंतु लक्षात घ्या की आपले स्वरुप सदाकाळी निरंतर निर्मळ, निष्कलंक आहे या वस्तुस्थितीचा उपयोग त्यालाच होतो ज्याचे लक्ष आत्मरुपावर सतत केंद्रित आहे. आणि आत्मरुपावर सतत लक्ष राहणे याचाच अर्थ भगवंतावर अनन्य भक्ती असणे. म्हणून भगवान वरील श्लोकात म्हणत आहेत की एकदा माझ्यावर अनन्य भक्ती बसली की तो मनुष्य सज्जन आहे असे मानायला हवे.

अर्थात्‌, या वक्तव्यामध्ये एक मेख दडलेली आहे. ती म्हणजे भक्तीची अनन्यता असणे. सध्या आपणांस अनेक गोष्टी प्रिय आहेत, त्यामध्ये भगवंतप्राप्ती ही अजून एक इच्छा जोडण्याने अनन्यता निर्माण होत नाही. आधीच्या सर्व इच्छा-आकांक्षांच्या बदल्यात एक भगवंतप्रेम मनात ठेवणे याला अनन्यता म्हणतात. या भक्तीचे बाह्य जीवनात कसे दर्शन होते याबद्दल आपण ३४व्या श्लोकाच्या विवरणात सखोल विचार करु. सध्या इतकेच बघू की भगवंतप्राप्ती होण्यास व्यावहारीक कामनांबद्दल संपूर्णपणे तटस्थ होणे जरुरी आहे. भगवंतभक्ती निर्भेळ असण्याची आवशक्यता स्पष्ट करण्यास श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की ज्याप्रमाणे सुईत ओवलेल्या दोऱ्यातील एक धागा जरी भोकात गेला नाही तरी दोरा ओढता येत नाही त्याचप्रमाणे मनात कुठल्यातरी व्यावहारीक गोष्टीच्या ओढीची थोडीशीसुद्धा भेसळ झाली तरी भगवंतप्राप्ती होत नाही.

भौतिक आणि मानसिक जगाच्या आपल्यावरील ताब्याची मर्यादा अशा तऱ्हेने स्पष्ट केल्यावर भगवान एकतीसाव्या श्लोकात कालाबद्दल बोलत आहेत. दैनंदिन जीवनात एखादी गोष्ट मिळवायची असेल तर ती लगेच प्राप्त होत नाही. त्याकरीता कष्ट घ्यावे लागतात आणि त्यामुळे इच्छा निर्माण होण्यात आणि तीची पूर्तता होण्यात अवधी लागतो. अगदी साधा चहा जरी हवा असला तरी आधी उठून पाणी उकळवायला लागते. मनात चहा हवा असा विचार आला आणि त्याच्‌क्षणी चहा मिळाला असे होत नाही. वर्षोनुवर्षे आलेल्या अशा व्यावहारीक अनुभवांमुळे आपला दृढ विचार झाला आहे की इच्छा उत्पन्न झाल्यानंतर वस्तूची प्राप्ती होण्यास अवधी लागतो. परंतु परमार्थात ही विचारसरणी लागू होत नाही असा इशारा वरील श्लोकांतून भगवान आपणांस देत आहेत. याचे कारण परमार्थातील “वस्तू” आणि “आपण” यात अंतर नाही हे होय. मनात एखादा विचार आला की तो स्वतःच्या बुद्धीला कळण्यास जेव्हढा वेळ लागतो तेव्हढासुद्धा कालावधी आपले भगवंताबरोबर मिलन होण्यास लागत नाही. त्यामुळे ज्याक्षणी आपल्या मनात भगवंतांबद्दल अनन्य प्रेम उत्पन्न होते त्याक्षणीच आपण धर्मात्मा बनतो आणि आपल्या मनात शांति उत्पन्न होते. लक्षात घ्या की भगवंतप्राप्तीने ही शांती उत्पन्न झालेली नसून, भगवंतावरील प्रेम हे कारण असते. सर्वसाधारणपणे आवडत्या वस्तूच्या प्राप्तीने आनंद होतो, निव्वळ आवडीने नाही. परंतु इथे प्रेम हेच साध्य असल्याने आपल्या मनातील निर्गुणी प्रेम हेच भगवंताचे रुप आहे असे आपण म्हणू शकतो.

ही शांति जगातील एकाही वस्तूवर अवलंबून नसल्याने कुठलीही व्यावहारीक घटना या शांतीला स्पर्श करु शकत नाही. आणि म्हणून ती शाश्वत असते असे भगवान म्हणत आहेत. भगवान जेव्हा माझा भक्त अमर असतो असे म्हणतात तेव्हा त्याचा अर्थ भक्ताचे शांतिस्वरुप अस्तित्व कालातीत असते असा आपण घ्यायला हवा. या संसारातील भक्ताचे “शरीर-मन-बुद्धी”रुपी अस्तित्व निरंतर राहील असे आश्वासन त्यांनी दिलेले नाही. ज्याप्रमाणे आपले शरीर बालकावस्थेतून यौवनात व नंतर वृद्धापकाळ या अवस्थांत प्रवेश करीत असते त्याचप्रमाणे आपले मूल अस्तित्व (स्वरुप) निरनिराळ्या देहांना धारण करुन शेवटी वरील श्लोकांत वर्णन केलेल्या शांतीमध्ये पदार्पण करणार आहे. आपणां सर्वांची हीच अंतिम गति आहे. इति.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २९ : भगवंतांच्या समदृष्टीचे महत्व

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।

ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि तेषु चाप्यहम्‌ ॥ २९:९ ॥

गेल्या श्लोकातून निर्गुण भगवंतांच्या भक्तीचे फळ म्हणजे माझी निरंतर संगती असे भगवंतांनी सांगितले. सर्वसाधारणपणे आपण स्वतःला आवडणाऱ्या व्यक्तीसच जवळ ठेवतो. त्यामुळे भगवंतांची जवळीक साधण्यास आधी स्वतःचे वर्तन त्यांना आवडेल असे करायला हवे का? हा प्रश्न साधकाच्या मनात उद्भवू शकतो. म्हणजे काय, तर निर्गुणी भक्तीरुपी साधना सुरु करायच्या आधी आपणांस कुठलीतरी पूर्वतयारी करायला हवी का या संदेहाचे निराकरण करण्यास भगवान वरील श्लोकातून त्यांची जगाकडे पहायची दृष्टी कशी आहे हे सांगितले आहे. भगवान म्हणत आहेत की “मला सर्व लोक समान आहेत. ना मी कुणाचा द्वेष करतो ना कुणी मला अधिक प्रिय आहेत. परंतु जे माझे भक्त आहेत त्यांनाच मी प्राप्त होतो.” ते म्हणत आहेत की आपण सध्या जसे आहोत तसेच्यातसे त्यांना स्वीकाराह्य आहोत. त्यांच्या जवळ आपण पोहोचणार का नाही याबद्दलचा निर्णय ते घेत नाहीत तर आपण स्वतःच भक्त आहोत का नाही यावर घेत असतो.

इथे काही साधकांच्या मनात असा संदेह येऊ शकतो की जर भक्ती केल्यावरच भगवान प्रसन्न होत असतील तर एखाद्या व्यावहारीक व्यक्तीमध्ये आणि भगवंतांमध्ये तत्वतः काय फरक आहे? ज्याप्रमाणे दुकानातील एखादी वस्तू योग्य किंमत दिल्यावर आपणांस प्राप्त होते त्याप्रमाणे भगवंतांची आपल्याबद्दलची प्रीती आपण स्वतःच्या भक्तीची किंमत देऊन मिळवितो का? या मूलभूत शंकेला वरील श्लोकातून उत्तर मिळत आहे असे वाटते. (अव्यक्त) भगवंतांचे सर्वांवर एकसारखेच प्रेम आहे पण हे प्रेम इतके सूक्ष्म आहे की त्याची जाणीव होणे सोपे नसते. कॉलेजमध्ये एकतर्फी प्रेमात दुसऱ्या व्यक्तीला पहिल्याच्या मनातील प्रेमाची जाणीवच नसते तशी ही गोष्ट आहे. किंवा वीजेचे व्होल्टेज जर खूप कमी असेल तर वीज मोजण्याचे यंत्र वीज नाही असे दर्शविते तशी ही बाब आहे. वा जमिनीतील पाण्याचा जिवंत स्त्रोत विहीर खणली नसेल तर कळू शकत नाही त्याप्रमाणे भगवंतांच्या आपल्यावरील प्रेमाचा झरा स्वतःच्या व्यक्तिमत्वाच्या कवचाने झाकलेला असल्याने कळत नाही. त्यामुळे साधकाच्या मनातील शंकेचे उत्तर असे आहे की भक्ती केल्याने भगवंतांचे प्रेम प्राप्त झाले असे होत नसून भक्तीने आपल्यावरील असलेल्या भगवंतांच्या निरंतर प्रेमाची जाणीव होते. आणि जेव्हा या प्रेमाची जाणीव होते तेव्हा आपोआप साधक कृतज्ञ होऊन भगवंतांशी जवळीक साधतो. भगवंतांच्या घराचे द्वार सदा उघडेच आहे पण जोपर्यंत आपले हृदय व्यावहारीक सृष्टीतून विरक्त होत ना तोपर्यंत आपणच तिकडे वळत नाही. “मेरा घर खुला है । खुलाही रहेगा । तुम्हारे लिये ॥” असे भगवान या श्लोकातून सांगत आहेत असे आपण म्हणू शकतो. जरा विचार करा की जर आपण कुणावर एकतर्फी प्रेम करीत असलो तर काही काळाने समोरील व्यक्तीच्या दुर्लक्ष करण्याने आपले प्रेम हळूहळू कमी व्हायला लागते. परंतु आपण स्वतः जन्मोन्‌जन्मे भगवंतांकडे दुर्लक्ष करुन आपल्याच विश्वात मग्न आहोत तरी भगवंतांचे आपल्यावरील प्रेम आहे तसेच आहे! कारण वरील श्लोकात असे म्हटलेले नाही की विश्वाच्या सुरुवातील माझे सर्वांवर एकसारखे प्रेम होते आणि आता जे भक्त आहेत फक्त त्यांवरच आहे! भगवंतांची समदृष्टी विश्वौत्पत्तीपासून आहे तशीच आहे. ती कालातीत आहे, निरंतर आहे, शाश्वत आहे.

भगवान किती जगावेगळे आहेत हे अशा रीतीने दिसायला लागते. परंतु निव्वळ या विचाराने भगवंतांचे थोरपण पूर्णपणे स्पष्ट होत नाही! कारण अशा अपेक्षविरहीत प्रेमाची व्यावहारीक उदाहरणेही आहेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या आईचे आपल्या मुलावरील प्रेम किंवा पृथ्वीची सर्वांना आधार देण्याची तयारी वा वृक्षाची सर्वांना सावली देण्याची क्षमता इत्यादी. परंतु भगवंतांचे प्रेम या उदाहरणांपेक्षा वेगळ्याच जातीचे आहे कारण ते नुसते अस्तित्वात नाही तर सक्रियसुद्धा आहे. त्यांच्या या खेचण्याचे प्रमाण म्हणजे व्यावहारीक जीवनातील आपली कुठलीही इच्छा पूर्ण झाली तरी त्याने उत्पन्न झालेले समाधान कालानुसार नष्ट होणे हे होय. आपली शक्ती मर्यादीत असल्याने आपण कितीही अफाट कष्ट केले तरी त्यांनी मिळणारे फळ ठराविक काळाने नष्ट होते. वारंवार मिळालेल्या लाभाची हानी झाल्याचा प्रत्यक्ष अनुभव आला की साधक आपोआप अढळ फळाबद्दल विचार करायला उद्युक्त होतो. अशाश्वततेने वारंवार पोळल्यावर प्रत्येक जीवाच्या मनात कधी ना कधी शाश्वत समाधानाला महत्व देण्याचा विचार येणार आहे! आणि या विश्वात असे एकच अचल ध्रुवपद आहे. ते म्हणजे भगवंतांचे पादकमल. त्यामुळे भगवंतचरणांची ओढ प्रत्येकाला लागणार आहे यात शंकाच नाही. (फक्त ती किती जन्मांनंतर लागणार आहे इतकाच प्रश्न आहे.) जगातील जीवांच्या कर्मांकडे दुर्लक्षकरुन त्या सर्वांना आपल्याकडे निरंतर ओढण्याच्या क्रियेने भगवान पूर्णपणे अद्वितीय होतात!

त्यामुळे असे स्पष्ट होते की वरील श्लोकातील “निव्वळ माझे भक्तच माझ्याजवळ येतात” या शब्दांत असे आश्वासनही आहे की मी सर्वांना माझी भक्ती करण्याशिवाय पर्यायच ठेवणार नाही. जो मनुष्य संवेदनशील असेल तो लवकर माझ्या संकेतांना ओळखेल आणि जे मनाने निबर असतील त्यांना मी आधी संवेदनशील करीन आणि मग ते माझ्याकडे येतील. स्थूलात रमलेल्या मानवांना सूक्ष्माची ओढ लावण्याचा भगवंतांचा उपाय म्हणजे व्यावहारीक संकटे. म्हणूनच महाभारतामध्ये कुंतीने भगवंताकडे माझ्यावर निरंतर संकटे येऊ देत (ज्यायोगे मझ्या मनातील तुझे स्मरण तीव्र होईल) असे मागणे मागितले होते. श्रीनिसर्गदत्त महाराज म्हणायचे की जीवनात आणिबाणीचा प्रसंग आल्याशिवाय खरी साधना सुरु होत नाही. अर्थात काही साधक (उदाहरणार्थ, सिद्धार्थ) जन्मापासूनच इतके संवेदनशील असतात असा प्रसंग दुसऱ्यावर आला तरी ते स्वतः सावध होतात. ज्याप्रमाणे सर्व नद्या शेवटी सागरालाच मिळतात त्याप्रमाने आपण सर्व निर्गुणी भक्तीतच रममाण होणार आहोत असे वरील श्लोकातून भगवान सांगत आहेत. स्वतःच्या जीवनात आपण व्यावहारीक इच्छेंचे किती बांध घातलेले आहेत यावर आपली अस्तित्वसरीता संगमापासून किती दूर आहे हे ठरते. अशा रीतीने आपण सर्वजण तात्विकरीत्या निर्गुणी भक्तीला पात्र आहोत. परंतु ती केव्हा सुरु होणार आहे हे आपल्या व्यक्तिमत्वाच्या उलट प्रमाणात (म्हणजे जेव्हढे व्यक्तिमत्व कमी तितकी भक्ती जास्त आणि जेव्हढा स्वतःबद्दलचा अहंकार जास्त तेव्हढी भक्ती कमी) अवलंबून आहे. इति.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २८ : निर्गुणी भक्तीचे फळ

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

शुभाशुभफलैरैवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।

संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥२८:९ ॥

 

साधकाच्या मनातील एखादा प्रश्न, त्यावर उपाय असलेला साधनेचा मार्ग आणि त्यानंतर त्याचे महत्व स्पष्ट करण्यास त्याने उत्पन्न होणारी स्थिती सांगणे अशी अध्यायांची मांडणी गीतेत वारंवार दिसून येते. आठव्या अध्यायातील अध्यात्म म्हणजे काय इत्यादी प्रश्नांचे उत्तर दिल्यावर “एव्हढे ज्ञान असण्याची जरुरी आहे का?” या अर्जुनाच्या अनुच्चारीत प्रश्नाचे उत्तर म्हणून सहजपणे करता येणारा उपाय नवव्या अध्यायात राजगुह्ययोग म्हणून सांगितला गेला. आता पुढचे सहा श्लोक या मार्गाची भलावण करणार आहेत. दैनंदिन जीवनात कुठल्याही बाह्य सोपस्कारांचा बडेजाव न करीता आपले नित्यनैमित्तिक जीवन भगवंताच्या अनुसंधानात व्यतीत करणे हा निर्गुण भगवंताच्या भक्तीचा मार्ग गेल्या दोन श्लोकांतून सांगितल्यावर भगवान श्रीकृष्ण या साधनेचे फळ सांगताना म्हणत आहेत की “कर्म करीत असताना अनुसंधानात राहणारा (म्हणजे संन्यासयोगयुक्तात्मा) साधक शुभ व अशुभ या दोन्ही कर्मांच्या बंधनांत अडकत नाही आणि (त्यामुळे आपोआपच, कुठलाही प्रयास न करीता) त्यांच्या फळांपासूनसुद्धा मुक्तता प्राप्त करतो. (कर्मबंधनांतून) संपूर्णपणे मोकळा झालेला असा साधक मग माझ्याजवळ येतो.

१. फळाची अद्वितीयता : काही कर्मांची फळे आपण बाह्य इंद्रियांतर्फे जाणू शकतो. उदाहरणार्थ, खूप अभ्यास केल्यावर एखाद्या परीक्षेत चांगले गुण मिळणे, वा नोकरीत जीवापाड कष्ट केल्याने बढती मिळणे, पैसे कमाविणे इत्यादी. परंतु काही कर्मे अशी असतात की ती केल्यानंतर जे फळ मिळते ते सूक्ष्म असते, फक्त कर्त्याच्या मनात त्या फळाचे पडसाद म्हणून एक समाधान उत्पन्न होते. उदाहरणार्थ, कठीण परीस्थितीतही प्रलोभनांकडे दुर्लक्ष करुन योग्य वर्तन करणे. अशावेळी बाह्य जगाला कर्त्याला प्राप्त झालेल्या फळाची जाणीव होतेच असे नाही. परंतु निदान कर्ता इतरांना इतकेतरी सांगू शकतो की माझ्या मनात शांति उत्पन्न झालेली आहे. परंतु सतत भगवंताच्या अनुसंधानात राहण्याचे फळ हे या दोन्हीहून निराळे आहे. हे फळ इतके सूक्ष्म आणि गुणातीत आहे, की मिळालेल्या स्थितीचे वर्णन करण्यास साधकाला कुठलेही शब्द सापडत नाहीत! “माझ्या मनात निरंतर शांति आहे”, वा “मी नेहमी बरोबर वागतो” इत्यादी कुठलेही शब्द या स्थितीचे वर्णन करण्यास असमर्थ आहेत. त्यामुळे या निर्गुणी स्थितीला जाणून घेण्यास आपणास थोडे सखोल विचार करणे जरुरी आहे.

२. कर्मबंधनांतून सुटणे याचे वर्णन : कुठल्याही कर्मांत भाग घेण्याआधी सर्वसाधारणपणे आपण एखादे व्यक्तिमत्व धारण करतो आणि त्याला योग्य असे वर्तन करतो. उदाहरणार्थ, घरी आपला मुलगा समोर आला की आपण पालक असे व्यक्तिमत्व अंगावर घेतो, संध्याकाळी मित्रांबरोबर नाक्यावर चहा पिताना स्वतःच्या तारुण्यरुपात विलीन होतो आणि गुरुगृही शिष्य या रुपात राहण्याचा प्रयत्‍न करतो. एकदा स्वतःवर एखाद्या रुपाचे कवच घातले की कसे वाघायला हवे याचे नियम स्पष्ट होतात आणि समोर आलेल्या घटनेला आपण सामोरे जातो. इथे हे लक्षात घ्यायला हवे की दैनंदिन जीवनात स्वतःवर एखाद्या व्यक्तिमत्वाचा मुखवटा चढविण्यास आपली पूर्वकर्मे कारणीभूत असतात हे लक्षात घेणे जरुरी आहे. कुणालातरी आपण स्वतःचा मुलगा वा गुरु मानले आहे या जाणीवेशिवाय ना आपण पालक होऊ शकतो ना शिष्य. कर्मबंधने म्हणजे दुसरे काही नसून आपण हे वारंवार घातलेले मुखवटे आणि घेतलेल्या रुपाशी सुसंगत वागायची आपली धडपड होय. आणि कर्मबंधनांतून सुटका म्हणजे कुठल्याही परिस्थितीला सहजपणे, नैसर्गिकरीत्या सामोरे जाणे होय. आपण अगदी लहान असताना समोर आलेल्या कुठल्याही घटनेला स्वीकारत होतो आणि जसे शक्य असेल तसे सामोरे जात होतो. स्वतःची ही नैसर्गिक अवस्था आपण कोण आहोत याच्या अज्ञानाने उत्पन्न झालेली होती. आता भगवंतज्ञानानंतर (म्हणजेच आपण कोण आहोत हे कळल्यानंतर), परत त्या अवस्थेला प्राप्त करणे म्हणजे कर्मबंधनांतून सुटका मिळविणे असे म्हटले तर वावगे होणार नाही. म्हणूनच संतांचे वर्णन करताना “ते लहान मुलासारखे निरागस असतात” हे शब्द वारंवार उच्चारले जातात.

३. शंकानिरसन : कुठल्यातरी रुपात स्वतःला घातल्याने वर्तनांत एक सातत्य येते. त्यामुळे या स्थितीचे वर्णन ऐकल्यावर कित्येक साधकांच्या मनात असा प्रश्न उत्पन्न होतो की समाजात जर सहजपणे मी वागायला लागलो तर माझे वर्तन स्वैर होईल. अनिर्बंध होईल. मग माझ्यावर ज्या जबाबदाऱ्या आहेत त्यांचे काय होईल? परंतु या प्रश्नात एक मूलभूत चूक आहे. ती म्हणजे स्वैर वागणारा कोण आहे? लक्षात घेणे जरुरी आहे की बेजबाबदारपणे वागणे याची व्याख्या सापेक्ष आहे, व्यक्तिमत्वावर अवलंबून आहे. उदाहरणार्थ, लहानपणी पुस्तके वाचण्यात वेळ घलवून पैसे न कमाविणे हे स्वैर वागण्याचे नाही, तर अभ्यासूवृत्तीचे लक्षण आहे. परंतू हीच गोष्ट मोठेपणी केली तर जबाबदारी टाळणे आहे! त्यामुळे, स्वैर वर्तन करण्यास जरुरी असलेला एखाद्या व्यक्तिमत्वाचा पायासुद्धा नष्ट झालेला असल्याने, माझ्या व्यक्तिमत्वांचा नाश झाला तर मी स्वैर वागेन हे म्हणणे मूलभूतरीत्या चुकीचे आहे. म्हणूनच आपण बघतो की ज्यांच्या मनात स्वतःचे व्यक्तिमत्व सुस्पष्ट नसते अशी जंगली जनावरे स्वैर वर्तन करीत नाहीत. अर्थात, सहजपणे वागण्याचा पाया भगवंताचे अनुसंधान असणे हे महत्वाचे आहे. कामचोरपणाला वा स्वतःच्या शरीर-मनाला जपण्याला महत्व देऊन सहजपणे वागत आहे असे म्हणणे म्हणजे स्वतःला फसविणे आहे. सहजपणाने वागणे आपोआप झाले पाहीजे, प्रयत्‍न करुन नाही! आपण सहजपणे वागत आहोत याची जाणीव कधीकधीच होते, इतरवेळी आपण नुसते आपोआप वागत असतो. अशावेळी साधक नेहमी भगवंताला अपेक्षित असलेले वर्तन सहजपणे करत असतो म्हणून ही अवस्था होणे म्हणजे भगवंताजवळ असणे होय.

४. कर्मबंधनातून सुटका हे साधनेचे फळ आहे का? : अजून एक महत्वाची गोष्ट म्हणजे भगवंताच्या अनुसंधानात राहील्याने आपण कर्मबंधनांतून सुटतो असे शब्द ऐकल्यावर असे वाटू शकते की हे साधनेचे फळ आहे आणि आता काही करायचे शिल्लक राहीले नाही. पण ही भावना चुकीची आहे! सतत अनुसंधानात राहील्याने होते काय? तर आपल्या पूर्वकर्मांचे उरलेले भोग समोर येतात आणि त्यांना निर्द्वंदपणे सोसून आपण त्यांच्या बंधनातून सुटतो. यानंतर जी आपली अवस्था होते तीला “कर्मसाम्य” दशा म्हणतात. अशी अवस्था येणे हा या साधनेचा एक टप्पा आहे. हे या साधनेचे फळ नाही हे लक्षात घेणे जरुरी आहे. कारण कर्मसाम्यता प्राप्त झालेल्या क्षणानंतरसुद्धा आपले आयुष्य सुरु आहेच आणि नवी कर्मे आपल्याहातून घडत आहेतच. त्यांच्या बंधनातसुद्धा न अडकणे जरुरी आहे! याकरीता कर्मसाम्य अवस्था आली तरी अनुसंधानात राहणे जरुरी आहे. त्यामुळे असे म्हणायला हवे की ही साधना करीत राहणे हेच या साधनेचे खरे फळ आहे! या गोष्टीला न विसरणे अत्यावश्यक आहे. अनुसंधानात असणे ही साधना संपून मुक्ततेचे फळ मिळत नाही, तर ती निरंतर चालू राहणे हे या साधनेचे फळ आहे. कर्मबंधनांपासूनची मुक्ती हे एक आपोआप निर्माण झालेला परीणाम आहे! म्हणूनच जेव्हा माउलींनी सर्व साधकांकरीता पसायदान मागितले तेव्हा सुरुवातीच्या सर्व मागण्यांचा एका वाक्यात सारांश म्हणून असे मागितले आहे की “साधक भौतिक आणि पारलौकीकरीत्या पूर्ण होऊन निर्गुणी भक्तीत नित्य रममाण राहो ( … पूर्ण होऊनि तिहीं लोकीं । भजिजो आदिपुरुखी । निरंतर ॥ ज्ञा. पसायदान ॥)”. अशा रीतीने भगवंताजवळ जाणे (म्हणजेच नित्यानुसंधानात राहणे) हे निर्गुणी भक्तीरुपी साधनेचे खरे फळ आहे असे स्पष्ट होते. म्हणूनच वरील श्लोकाच्या अंतिम चरणांत तू माझ्याजवळ येशील असे आश्वासन भगवंतांनी दिले आहे! इति.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २६ आणि २७ : एकलक्ष भक्तीची व्याख्या

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।

तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ २६:९ ॥

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्‌ ।

यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्‌ ॥ २७:९ ॥

गेल्या तीन श्लोकांतून निर्गुण भगवंताच्या एखाद्या ठराविक अवतारावर लक्ष केंद्रीत झाल्यावर भक्ताला कुठले फल प्राप्त होते याचे वर्णन केल्यावर आता निर्गुण भगवंताच्या भक्तीकडे भगवान वळले आहेत. वरील दोन श्लोकांतून भगवान श्रीकृष्णांनी अशा भक्तीची व्याख्या केली आहे. गोष्ट अशी आहे की जेव्हा आपण भगवंताच्या एखाद्या ठराविक रुपावर लक्ष केंद्रीत करतो तेव्हा आपोआप आपणांस भक्ती म्हणजे काय हे स्पष्ट होते. ते म्हणजे त्या रुपाला आवडेल असे वर्तन करणे. त्यामुळे वैष्णव भक्त तुलसी घेऊन भगवंताकडे जातात तर शैव बेलपत्राशिवाय शिवमंदीरात जात नाहीत. आपण सर्वजण स्वतःच्या मनातील प्रेमाला बाह्यजगात व्यक्त करण्यास उद्यमशील असतो. त्यात भक्तीचे असे मर्यादीत रुप समोर आले की त्याने आपले जीवन जगण्यास एक सुनिश्चित आकार मिळतो. रामनवमीला भजन करणे वा शिवजयंतीला रात्री जागरण करणे इत्यादी. नियमबद्ध चाकोरीचे जीवन जगणे सोपे असल्याने सगुण रुपाचे ध्यान करणे सर्वसामान्य साधकांना आकर्षित करते. याउलट जो भगवंत सर्व जीवांत भरुन आहे त्याला या जगातील सर्व गोष्टी एकसारख्याच आवडतात. त्यामुळे कुठलीही एक ठराविक क्रिया वा वस्तू त्याला प्रिय आहे असे आपण म्हणू शकत नाही (कारण कुठल्याही क्रियेच्या विरुद्ध क्रियासुध्दा त्याला प्रिय आहेत!). अशा परिस्थितीत आपल्यामधील सर्वव्यापी भगवंताबद्दलचे उफाळून येत असणारे प्रेम व्यक्त कसे करावे याबद्दल साधकाच्या मनात संदेह उत्पन्न होतो. म्हणून सर्वव्यापी भगवंताच्या भक्तीचे रुप दर्शविणे आवश्यक आहे. ज्याप्रमाणे भगवान श्रीशंकरांनी स्वर्गातील गंगेचा स्त्रोत डोक्यावर झेलून जगाला पेलेल असा एक छोटा स्त्रोत सोडला, त्याचप्रमाणे आपल्या हृदयात गुरुकृपेने निर्माण झालेल्या ज्ञानोत्तर भक्तीच्या गंगेला बुद्धीरुपी माथ्यावर झेलून दैनंदिन कृतींतून बाहेर सोडणे असे या भक्तीचे रुप होते. सगुण रुपाची भक्ती प्रत्येक भक्ताच्या जीवनात एकच रुप घेते कारण त्या विशिष्ट रुपाला जे आवडते तसे प्रत्येकजण वागायचा प्रयत्‍न करतो. याउलट साधकाच्या जीवनातील निर्गुण भगवंताच्या भक्तीरुपी गंगोत्रीचे रुप व्यक्तीप्रमाणे भिन्न असते, त्याचे दररोजचे जीवन जसे असेल त्याप्रमाणे त्याची अंतर्गत भक्ती बाह्य रुप धारण करते.

परंतु वरकरणी वेगवेगळ्या दिसणाऱ्या भक्तींमध्येही समानता आहे. वरील श्लोकांतून भगवान प्रथम भक्तींतील विभिन्नता दर्शवून मग त्यांतील समान धागा सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत की “ (माझ्या निर्गुण रुपावर प्रेम ठेऊन) जो कोणी मला एखादे पान, फुल, फळ वा (अतिशय मूल्यहीन) उदक अर्पण करतो त्या प्रत्येक वस्तूला, मी त्या कृतींमागील प्रेमाकडे लक्ष ठेऊन, आनंदाने स्वीकारतो (२६). (खरे म्हणजे) स्वतःच्या दैनंदिन जीवनातील खाणे, पिणे, नित्यकर्म करणे इत्यादी जे आपले वर्तन असते तेच जर (आपल्या संकुचित व्यक्तिमत्वाचा आधार न घेता) भगवंताच्या अनुसंधानात केले तर ती (आपोआपच) माझी भक्ती होते (२७) .”

सर्व गोष्टींत जर भगवान आहे तर एखादी गोष्ट निषिद्ध कशी असू शकेल? या वस्तुस्थितीचा परीणाम म्हणजे जेव्हा आपणास निःसंदेहपणे असे जाणवते की निर्गुण भगवंत सर्व चराचराला व्यापून आहे त्यावेळी आपल्याला एक अमर्याद स्वातंत्र्य प्राप्त होते. ते म्हणजे स्वजीवनात कसेही वर्तन करणे. त्यामुळे साधकाचे वर्तन निर्बंध होऊ शकेल असा संदेह उत्पन्न होऊ शकतो. परंतु जर आपले ज्ञान निव्वळ बौद्धीक नसेल तर या अनिर्बंध स्वातंत्र्याबरोबरच त्या मोकळीकीचा फायदा घेऊ इच्छीणारे आपले संकुचित व्यक्तिमत्वदेखील नष्ट होते. उदाहरणार्थ, लहानपणी असे वाटायचे की जवळ पैसे असते तर दररोज चॉकलेट, आईसक्रीम खाल्ले असते. आज त्या गोष्टींचे आकर्षण असलेले व्यक्तिमत्व नाहीसे झाले असल्याने पैसे असूनही त्या वस्तू दररोज खाल्ल्या जात नाहीत. त्याचप्रमाणे, मनमानी करण्याची इच्छा कोणाची असते? आपल्या संकुचित व्यक्तिमत्वाची. भगवंतज्ञानाच्या गंगेत न्हाल्याने आपल्या अस्तित्वावर जमलेला व्यक्तिमत्वाचा मळ नष्ट होतो. त्यामुळे स्वव्यक्तिमत्वाला पुष्टी देणे हा हेतू भक्ताला निरर्थक दिसायला लागतो. म्हणून कसेही वागायचे स्वातंत्र्य मिळाले तरी त्याच्या हातून अयोग्य वर्तन होत नाही. म्हणजे काय? तर जेव्हा ज्ञानोत्तर भक्ती असलेल्या साधकाला एखाद्या घटनेत भाग घ्यावा लागतो तेव्हा त्या घटनेशिवाय दुसरी कुठलीही गोष्ट त्याला महत्वाची वाटत नाही. उदाहरणार्थ, आज मी असा वागलो तर उद्या माझी प्रतिमा काय होईल वा काल मी एका विशिष्ट पद्धतीने अशा घटनेला सामोरा गेलो होतो मग आज मला तसेच वागायला हवे इत्यादी विचारांचे महत्व त्याच्या मनातून नष्ट होते. याचा अर्थ असा की निर्गुण भगवंताचे खरे ज्ञान साधकास कुठल्यातरी एका साच्यात बद्ध होऊ देत नाही. प्रत्येक क्षणी समोर आलेल्या घटनेला नाविन्याने सामोरे जाणे या शब्दांचा अर्थ आपणास कळायला लागतो. तो म्हणजे आपले आधीचे ज्ञान विसरणे नव्हे तर पूर्वकल्पनांचे आपल्यावरचे वर्चस्व नष्ट होणे. स्वतःच्या पूर्वकर्मांबद्दलचे वैषम्य व भविष्यकाळाबद्दलची काळजी या दोन गोष्टींचा आपल्यावरील ताबा जेव्हा नाहीसा होतो तेव्हा आपण खऱ्या अर्थाने मुक्त असतो. ही मुक्तता अतिशय बेजबाबदार व्यक्तीतही असते. परंतु भक्ताच्या मुक्ततेचा पाया भगवंतभक्तीचा असतो, स्वतःची मनमानी करण्याचा नसतो. त्यामुळे त्याच्या मनात निरंतर शांति असते ज्याचा अभाव बेजबाबदार व्यक्तींत दिसून येतो. ही आपोआप उत्पन्न झालेली स्वयंभू शांति म्हणजे भगवंतांनी आपली सेवा स्वीकारली याची पावती आहे हे लक्षात घेणे जरुरी आहे.

स्वतःला आपण सर्वसाधारणपणे सुखी समजतो, पण आपल्यापैकी कितीजणांनी काहीही न करीता, कुठल्याही भौतिक वा मानसिक कारणाशिवाय आलेली आनंदाची उर्मी अनुभवलेली आहे? गाडी चालविताना, स्वतःच्या आजारी मुलाची काळजी घेताना वा शारीरीक कष्ट करताना सुद्धा जेव्हा मनात आनंदाचा घडा भरभरुन वहायला लागतो तेव्हा आपण भगवंतभक्तीत रममाण असतो. याउलट जर पूजा करतानासुद्धा जर मनात कारणविरहीत आनंद भरलेला नसेल तर आपण निर्गुण भगवंताला विसरलेलो आहोत. जोपर्यंत आपल्या मनात भगवंतसान्निध्याची ही शांतिरुपी रोकडी पावती पोहोचलेली नाही तोपर्यंत आपले निर्बंध वर्तन म्हणजे स्वव्यक्तिमत्वाचेच एक रुप आहे, स्वतःला फसविणे आहे, आणि ज्या ज्ञानावर आपले असे मुक्त वर्तन उभारलेले आहे ते ज्ञान पोकळ आहे. निर्गुण भगवंताच्या भक्तीची ही मेख गीतेतील या अध्यायात उघडपणे मांडलेली आहे. या अध्यायाच्या अंतिम श्लोकात या साधनेचे पुनरुच्चारण होईल तेव्हा आपण परत एकदा यावर विचार करु. आज इतकेच.

॥ हरि ॐ ॥