श्लोक ४: भगवंतांचे विश्वाशी नाते – भाग १

मार्च 15, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ गीता ४ : ९ ॥

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला नवव्या अध्यायातील चवथ्या श्लोकापासून पारमार्थिक ज्ञान सांगायला लागले आहेत. ते म्हणत आहेत: “या विश्वातील सर्व गोष्टींना माझ्या अव्यक्त रुपाने व्यापून टाकलेले आहे. सर्व गोष्टी माझ्यामुळे अस्तित्वात आहेत परंतु माझे हे रुप त्यांच्यात बंदिस्त नाही.”

पहिल्या तीन श्लोकांमध्ये भगवंत असे म्हणाले होते की सर्वोत्तम अध्यात्मिक ज्ञान, म्हणजे आपल्यात सुप्त असलेल्या भगवंतांची ओळख, अतिशय सहजपणे प्राप्त होते. पारमार्थिक तत्वांवर अश्रद्धा असणे हा एकच अडथळा साधक आणि भगवंत यांत एकरुपता येण्यात असतो असेसुद्धा त्यांनी अर्जुनाला सांगितले. त्यामुळे स्वतःच्या जीवनात भगवंत प्रगट झाला नाही ही जाणीव स्वतःची अश्रद्धाच दर्शविते असे मानले तर वावगे ठरणार नाही. परंतु आपण अश्रद्धाळू आहोत यावर साधकाचा विश्वास बसणे कठीण असते. त्यामुळे सर्वप्रथम भगवान प्रगट झाल्याचा निकष ठरवून आपण खरोखर अश्रद्धाळू आहोत का हे बघणे अत्यावश्यक आहे. भगवंतांच्या आगमनाची वार्ता देणारा एकमेव चोपदार म्हणजे निर्भेळ आनंद होय सर्व शास्त्रांत ठामपणे सांगितले आहे. या खास आनंदाची विशेषता म्हणजे तो स्वयंभू (म्हणजे कारणविरहीत) आणि इंद्रियातीत असतो. बाह्य जगातील घडामोडींची जाणीव असून त्यांना योग्य तोंड देतानासुद्धा जेव्हा स्वतःमध्ये असलेल्या आनंदाचा वियोग होत नाही तेव्हा भगवंतांचे आपल्या जीवनात आगमन झाले आहे असे निःसंशय मानण्यास हरकत नाही. या मनस्थितीचे एक उदाहरण म्हणजे श्री निसर्गदत्त महाराजांच्या पत्‍नीचे निधन झाले तेव्हाची त्यांची अवस्था होय. घरातील लोकांचे सांत्वन केल्यानंतर ते जरा घराबाहेर बसले होते तेव्हा एक शिष्य पारमार्थिक शंका घेऊन त्यांना भेटायला आले. त्या शंकांचे शांतपणे निवारण केल्यावर त्यांनी सांगितले की “आत्ताच पत्‍नींचे निधन झाले आहे, जमले तर संध्याकाळी दहनक्रिया आहे त्याला या.” तोपर्यंत त्या शिष्याला असे काही घडले असेल याची कल्पनासुद्धा महाराजांना बघून आली नव्हती. बाह्य जगातील ही स्थितप्रज्ञता म्हणजे आतून स्वयंभू आनंदात रममाण असण्याचे दृष्य रुप होय. आपल्यात “भवरोग” आहे की नाही याचे निदान करणारी नाडी म्हणजेच जीवनातील स्वयंभू आनंदाची अनुपस्थिती.

एकदा रोगाचे निदान झाले की त्यावर वैद्य औषध देतो. वरील श्लोक म्हणजे या भवरोगाच्या “अश्रद्धा” नामक कारणास काढून टाकण्यास श्रीकृष्णांनी दिलेली पहिली मात्रा आहे! गेल्या लेखात आपण बघितले की ही अश्रद्धा म्हणजेच आपण विश्वात रमणे होय. या जगातील वस्तूंबद्दल आपण ओढा ठेवतो कारण स्वतःच्या जीवनात सुख कुणा दुसऱ्यांमुळे प्राप्त झाले हा आपला समज आहे. सतत सुखी रहायच्या आपल्या नैसर्गिक वृत्तीमुळे जीवनातील ज्या घटनांमुळे, ज्या व्यक्तींमुळे आपल्या जीवनात सुखाची भावना निर्माण झालेली असते त्यांना जवळ ठेवायचा प्रयत्‍न आपण निरंतर करीत असतो. हळूहळू या ठराविक व्यक्तींचे आणि घटनांचे महत्व इतके वाढते की त्यांच्याशिवाय सुख मिळू शकते हे आपणांस अशक्य वाटते. त्यामुळे साधकाच्या मनात सुख आणि काही ठराविक स्थळे, व्यक्ति वा घटना यांची अतूट सांगड बसते. साधकाच्या मनातील सुखाच्या या व्याख्या (मग त्या कितीही उदात्त असोत) म्हणजेच परमार्थाविषयी चुकीच्या कल्पना असणे होय, पारमार्थिक धर्मावर अश्रद्धा असणे होय.

त्यामुळे श्रद्धावान होण्यास सुख कशाने मिळते याबद्दलच्या आपल्या कल्पना बदलणे जरुरी आहे असे स्पष्ट होते. आणि सत्याशिवाय दुसऱ्या गोष्टीचा आधार घेऊन आपल्या कल्पना बदलणे म्हणजे एक पूर्वग्रहाची जागा दुसऱ्या पूर्वग्रहाने घेणे. म्हणून सत्य काय आहे हे जाणले पाहिजे. सगळ्यांच्या जीवनात खरी असणारी गोष्ट म्हणजे माऊलींची सुखाची व्याख्या. ती म्हणजे: “सुख ही अशी गोष्ट आहे की ज्याने आपल्या जीववृत्तीला मनुष्य विसरतो, देहस्मृतीच्या त्रिगुणी बंधनातून मुक्त होतो, त्याच्या इंद्रियवृत्ती ह्रुदयात विलीन होतात आणि तो आत्मरुपात असतो. अशी एक अवस्था सोडून जे काही जगले जाते ते सर्व दुःख होय (ओवी क्र. १२७ ते १३३, अध्याय १३).” याचा अर्थ असा की या विश्वातील आपल्या व्यक्तिमत्वाला आपण प्राधान्य दिले की सुख निघून जाते, परमार्थ दूर होतो. आपल्यामध्ये उपजत असणाऱ्या आनंदाला आपणच झाकत असतो आणि ही क्रिया जेव्हा थांबते तेव्हा आपोआप सुख निर्माण होते. आपली ही सुख झाकण्याची सवय जन्मजात नव्हती. नवजात मुल स्वतःशीच खेळत आनंदात असते पण त्यालाच मोठेपणी मित्रांच्या संगतीशिवाय कंटाळवाणे होते हे आपण सर्वजण बघतोच. कारण आपण नक्की कोण आहोत याची समज लहानपणी नसते आणि मोठेपणी आपण कोण आहोत हे आणि आपणास काय हवे याबद्दलचा दृष्टीकोन दृढ झालेला असतो. याचा अर्थ असा की स्वतःच्या अस्तित्वाला एका व्यक्तिमत्वामध्ये बंदिस्त करण्याची आपली वृत्तीच आपणास सुखापासून दूर करते. सुरेल संगीत ऐकताना, प्रिय व्यक्तीच्या सहवासात असताना वा गुरुगृही सेवा करताना जेव्हा आपण स्वतःला विसरलेलो असतो तेव्हाच सुखाची अनुभूती येते. जर मनात विवंचना असेल (म्हणजेच आपले विश्वातील व्यक्तिमत्व जागृत असेल) तर यातील कुठलीही गोष्टी आपणास सुख देऊ शकत नाहीत हा अनुभव आपणा सर्वांना आहे.

आपल्यामधील हा स्वयंभू आनंद म्हणजेच वरील श्लोकात वर्णन केलेले भगवंतांचे अव्यक्त रुप होय. या निर्गुणी आनंदाच्या रुपात आपणांस भगवंतांनी व्यापलेले आहे. या जगातील सर्व व्यक्तींना आनंद माहिती आहे. परंतु हा आनंद स्वतःमध्येच बांधून ठेवू शकेल अशी एकही वस्तू या जगात नाही असेसुद्धा या श्लोकात म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की स्वतःचे संकुचित व्यक्तिमत्व जागृत ठेऊन कुठलीही व्यक्ती हा आनंद मिळवू शकत नाही. म्हणजे, हा श्लोक आपणास असे सांगत आहे की आपण आयुष्यभर कष्ट करुन निर्माण केलेल्या स्वव्यक्तिमत्वाला तिलांजली देणे आनंदमय होण्यास जरुरी आहे. (म्हणूनच सद्‌गुरु अनुग्रह देताना शिष्याला आता तुझा नवीन जन्म झाला आहे असे सांगतात!) परमार्थाच्या दृष्टीकोनातून बघितले तर गोड करण्यास खारट समुद्रात चमच्याने विहीरीतील पाणी घालण्याप्रमाणे आत्तापर्यंतचे व्यक्तिमत्वाला जोपासायचे आपले सर्व प्रयत्‍न व्यर्थ आहेत. वरील श्लोकातून या कटू सत्यरुपी मात्रेचा पहिला डोस भगवंतांनी आपणास दिला आहे. एकदा हे औषध पचनी पडले की मानवाचे लक्ष आपोआपच विश्वातील घटनांवरुन उठेल व आपल्या आत्मरुपाकडे, सुखाच्या कंदाकडे जाईल. म्हणूनच माऊलींच्या या श्लोकावरील भाष्याचे पूर्णोद्गार “तैसी भूतें इये माझ्याठायी । बिंबती तयांमाजी मी नाही ॥…परी मज आंत पैसो । दिठी तुझी॥” असे आहेत. दृष्टीला ही परीपक्वता येणे म्हणजेच मनुष्य श्रद्धावंत होणे होय. आणि परमार्थावर श्रद्धा असणाऱ्या साधकाला सुखरुप होण्यास काय विलंब?

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ३: परमार्थावरील अश्रद्धेचे परीणाम

मार्च 1, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मसास्य परंतप ।

अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ श्लोक ३:९ ॥

मागील श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी अव्यय आनंद देणारी विद्या तुला अतिशय सहजतेने प्राप्त होईल असे अर्जुनाला सांगितले. परंतु सहजपणे सामोऱ्या आलेल्या गोष्टीला धारण करण्याससुद्धा योग्यता लागते, तीच्याशिवाय हातातोंडाशी आलेला घासपण वाया जाऊ शकतो. उदाहरणार्थ, गंगा स्वर्गातून पृथ्वीवर यायला तयार झाली तरी त्या पवित्र स्त्रोताला झेलायची क्षमता पृथ्वीमध्ये नव्हती. त्यामुळे भगीरथाला शंकरांना प्रसन्न करुन घ्यावे लागले कारण फक्त भगवान श्रीशंकरांकडेच गंगेला झेलायची ताकद होती. अगदी त्याचप्रमाणे, पारमार्थिक ज्ञानाची गंगा आपल्या जीवनात अवतरायला आतुर असली तरी तीचे ग्रहण करण्यास इंद्रियसुखाबद्दल वैराग्य असणे जरुरी आहे. वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण ही वस्तुस्थिती स्पष्ट करीत आहेत. ते म्हणत आहेत: अरे शत्रूंना नेस्तनाबूत करणाऱ्या (अर्जुना), पारमार्थिक तत्वांवर श्रद्धा नसलेले मानव जन्म-मृत्युच्या रहाटगाडग्यात अडकून बसतात व त्यांना कधीही माझी प्राप्ती होत नाही.

वरील श्लोकात भगवान अश्रद्धाळू मानवांबद्दल नाही तर, ज्यांची श्रद्धा परमार्थावर नाही त्यांच्याबद्दल बोलत आहेत. कारण गीतेमधील सतराव्या अध्यायातील तिसऱ्या श्लोकात भगवंतांनी अर्जुनाला असे सांगितले की प्रत्येक मनुष्य आपल्या परीने श्रद्धायुक्तच आहे आणि एखाद्या मनुष्याची श्रद्धा कुठल्या गोष्टीवर आहे यावर त्याचे व्यक्तिमत्व बनते. म्हणजे काय तर या जगातील सर्व व्यक्ती श्रद्धामयच आहेत. मग प्रश्न असा पडतो की परमार्थावर श्रद्धा नाही अशा लोकांची श्रद्धा कुठल्या गोष्टींवर असते? एकदा परमार्थावरुन, म्हणजेच आपल्या सद्‌गुरुंपासून नजर हटली की काय दिसते हे इथे पहायला हवे. माऊलींच्याच शब्दांत सांगायचे झाले तर ‘तू जयाप्रति लपसी । तयां विश्व हें दाविसी । प्रकट तै करिसी । आघवेंचि तू ॥ ज्ञा. ४:१४ ॥’ (अर्थ: ज्यांची नजर सद्‌गुरुंवर नसते त्यांनाच विश्व दिसायला लागते, कारण सद्‌गुरु प्रगट झाल्यावर सर्व जीवन सद्‌गुरुमयच झालेले असते.) याचा अर्थ असा की एकतर आपल्या जीवनात परमार्थ असतो नाहीतर भौतिक वा पारलौकीक सुखाची गोडी असते. त्यामुळे वरील श्लोकातील ‘पारमार्थिक धर्मावर अश्रद्धा असणारा’ मानव म्हणजे इंद्रियसुखाची गोडी मनात बाळगणारा मानव असे स्पष्ट होते. आता, ध्यास ही बाब मानसिक आहे, बाह्य कर्मांतून मनातील आस्थेचे दर्शन होईलच असे नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या ठगाने मैत्री केली तरी ती नंतर फसवण्याकरीताच असते, वा कसायाने जनावराची उत्तम काळजी घेणे ही घटना त्याच्या मनातील प्रेम दाखवित नाही तर व्यावहारीक कुशलता दर्शविते. या दृष्टीने बघितल्यास श्लोकातील इशाऱ्याचा अर्थ असा होतो की आपल्या कर्मांमागील हेतूंवर भगवंतांची प्राप्ती होणार का नाही हे ठरते, बाह्य कर्मे कुठली केली त्यावर नाही. उदाहरणार्थ, निव्वळ आपल्या गुरुंचा श्रद्धापूर्वक आदर करणारा साधक परम ज्ञानाचे ग्रहण करण्यास समर्थ राहीलच असे खात्रीपूर्वक सांगता येत नाही, त्या श्रद्धेचे कारण काय आहे यावर लाभ अवलंबून आहे. (सद्‌गुरुसान्निध्यात आवडीने दीर्घकाळ राहीलेले साधकसुद्धा पारमार्थिक अनुभूतीरहित का राहतात याचे हे स्पष्टीकरण आहे असे वाटते.) आपल्या इच्छांवर काय लाभ होणार आहे हे अवलंबून आहे असेच पसायदानातील ‘जो जे वांछील तो ते लाहो’ हे चरण सांगत आहे. साधकाने एखाद्या इशाऱ्यासारखे हे उद्‌गार ध्यानात ठेवायला हवे. असो.

परंतु श्लोकातील ‘अप्राप्य’ या शब्दाचा निव्वळ ‘प्राप्ती होणार नाही’ असा अर्थ नाही, तर भगवंताची ‘प्राप्ती होणे कधीही शक्यच नाही’ असा आहे. याचे कारण असे की साधनेचे सर्व मार्ग शेवटी साधकाला प्रेममय, सहिष्णु बनवितात. ‘हे विश्वचि माझे घर’ अशा अवस्थेत सर्वच साधक पोहोचतात व त्यायोगे भक्त या नात्यातच विलिन होतात. आणि भगवंतभक्ति म्हणजे आस्थेची, प्रेमाची अशी जीवंत ज्योत जी अहंकाराच्या वा व्यावहारीक अपेक्षांच्या धुराने आच्छादित नाही. म्हणूनच जोपर्यंत आपल्या मनात व्यावहारीक गोष्टींवर प्रेम आहे, आस्था आहे तोपर्यंत भक्तीचे बीज आपल्या ह्रुदयात रुजत नाही. आणि जिथे भक्ती नाही तिथे भगवंत कसे येतील? भगवंत आणि भक्त यांच्या उत्कट नात्याचे वर्णन करताना या अध्यायावरील विवेचनातच माऊली म्हणतात: भगवान एकवेळ वैकुंठी नसतील, योगी लोकांनासुद्धा गंवसणार नाहीत पण जो साधक निव्वळ त्यांच्या नामांतच सर्व विश्व बघतो त्याच्यापाशी ते निश्चितच सापडतील (पहा: ओवी क्र. २०७,२०८). इथे मुद्दा असा आहे की भगवंताच्या निव्वळ नामावर प्रेम उत्पन्न होणे म्हणजेच त्यांच्या निर्गुण रुपाच्या आस्थेने मन दयार्द्र होणे होय. (भगवंताच्या एका ठराविक रुपाबद्दल आपुलकी वाटणे आणि त्यांच्या नामातच जिव्हाळा वाटणे यात फरक आहे. तो म्हणजे भगवंतांचा कुठलाही अवतार हा त्यांच्या नामाच्या पूर्ण शक्तीचा निव्वळ एक थिजलेला पैलू आहे आणि नाम त्यांच्या निर्गुण रुपाचे पूर्ण प्रतिबिंब आहे!) आणि जेव्हा निर्गुणी भगवंतांबद्दल प्रेम निर्माण होते तेव्हा त्रिगुणांत गुरफटलेल्या जगाबद्दल आपोआप तटस्थता येते. किंबहुना, आपण असे म्हणू शकतो की जेव्हा इंद्रियांवर अवलंबून असलेल्या आनंदापासून साधकाची नजर जेव्हा दूर होते तेव्हाच त्याच्या जीवनात खऱ्या भगवद्भक्तीचा सूर्योदय होतो. आणि या भक्तिप्रकाशातच परमार्थाचा मार्ग स्पष्ट दिसायला लागतो. म्हणून भगवान श्रीकृष्ण वरील श्लोकाच्या पहिल्या चरणात पारमार्थिक तत्वांवर प्रेम नसणाऱ्या मानवाला मी कधीही सापडणे शक्य नाही असे म्हणत आहेत.

इथे श्लोकामध्ये अर्जुनाला परंतप का म्हटले आहे हे आपोआप स्पष्ट होते. असे बघा, जीवनात एकच खरे शौर्य आहे. ते म्हणजे स्वतःच्या इंद्रियांचे दमन करुन स्वतःमध्ये जन्मजात असलेल्या पारमार्थिक ज्ञानाला कार्यरत होण्यास संपूर्ण मुभा देणे, आणि त्यातून उत्पन्न झालेल्या प्रेमप्रकाशामध्ये आयुष्याची वाटचाल करणे. आपण सर्वजण जन्मजातच असे शौर्यवान आहोत. परंतु या शौर्याचा उपयोग करायची गरज आपणांस भासत नाही व न वापरल्याने आपला हा गुण सुप्त अवस्थेत गेला आहे. गीतेमधील अर्जुन म्हणजे आपल्यासारखा साधक आहे. त्यामुळे वरील श्लोकामध्ये भगवान श्रीकृष्ण ‘परंतप’ या नावाने केवळ अर्जुनालाच नव्हे तर आपणा सर्वांना संबोधित आहेत आणि त्यायोगे आपल्यामध्ये सध्या सुप्त असलेल्या या शौर्यालाच जागृत करीत आहेत असे वाटते. भगवंतांना माहिती आहे की एकदा हे शौर्य आपल्यात जागृत झाले की भौतिक आकर्षणांच्या दलदलीतून झडझडून उठून भक्तिच्या मार्गावर चालण्याशिवाय आपणांस दुसरा पर्यायच राहणार नाही!

शेवटी व्यावहारीक श्रद्धा मनात ठेवणाऱ्या साधकांची नक्की काय गति होते हे भगवान सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत की असे साधक जन्म-मरणाच्या फेऱ्यांतच अडकून राहतात. काळाच्या तोंडात टाकलेले भक्ष्य अशा रुपातच त्यांचे अगणित जन्म व्यतीत होतात. कारण आपल्या जीवनात आनंद असावा या भावनेला त्यांनी एका नाशिवंत गोष्टीशी जोडलेले असते. ज्याक्षणी आनंद जोडलेल्या व्यक्तीचा वा गोष्टीचा क्षय होईल त्याचक्षणी अशा मानवाच्या जीवनात नव्या शोधाचा जन्म होईल. अशा रीतीने ते सतत नव्या गोष्टींच्या शोधात मग्न राहणारच आहेत आणि या जन्म-मृत्यूचा खेळातून त्यांची सुटका नाही. चुकून घरात शिरलेल्या पक्ष्याला जशी बाहेर जायची वाट सापडत नाही व तो एका काचेच्या दारावरुन दुसरीकडे ठोकर खात स्वातंत्र्य मिळविण्याचा प्रयत्‍न निकराने करीतच राहतो, त्याचप्रमाणे असा गृहस्थ नवनवीन वस्तूंवर ममत्व वाढवित शाश्वत आनंदाची अपेक्षा करीत राहतो. या दुष्टचक्रातून साधकाला सोडविण्यास भगवान त्याच्या जीवनात दुःखाचे प्रसंग आणतात. कारण प्रत्येक दुःखदायक प्रसंगामध्ये आपणांस भौतिक जगापासून दूर ओढण्याची क्षमता आहे. परंतु व्यावहारीक जगात रमलेला मनुष्य या भगवद्‌कृपेला नावे ठेवतो आणि आयुष्यात कधीही दुःख येऊच नये अशाच प्रयत्‍नात राहतो. त्यामुळे त्याला भगवान अप्राप्य राहतात. इंद्रियांच्या आकर्षणातून सुटायचे असेल तर सुखद क्षणांची अपेक्षा न करणे व आलेल्या दुःखाच्या क्षणांतून सावध होणे जरुरी आहे. असे केले नाही तर शाश्वत आनंद आपल्यापासून कोटीएक जन्म झाले तरी दूरच राहील.

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक २ : ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ ज्ञान

फेब्रुवारी 16, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्‌ ।

प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्‌ ॥ श्लोक २ : ९ ॥

स्वर्गातील कल्पतरु वृक्षालासुद्धा दोन मर्यादा आहेत. त्या म्हणजे आपल्या मनात ज्या गोष्टींबद्दल पूर्ण कल्पना आहे अशाच गोष्टी तो आपणांस प्रदान करु शकतो आणि आपणांस त्या वृक्षाखाली जाणे जरुरी असते. माउलींनी म्हणूनच अठराव्या अध्यायातील सद्‌गुरुस्तवनात आपल्या गुरुंना ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ असे संबोधून त्यांना कल्पतरुपेक्षाही श्रेष्ठ म्हटले आहे. कारण ज्याची आपणांस कल्पना करणेही अशक्य असते असा मोक्ष ते आपल्या हातात घरबसल्या देतात, त्याकरीता इतर कुठेही जाण्याची आवश्यकता नसते! नवमीतील ज्ञान असेच आपल्या पूर्ण कल्पनेबाहेरील आणि विनासायास मिळणारे आहे हे वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत : ‘ही विद्या सर्व विद्यांची परीसीमा आहे, सर्व गुपितांच्यामागे दडलेले गुपित आहे आणि (याच्या ज्ञानाने) तू सर्व पापांतून मुक्त होशील. कुठल्याही अधर्माचा यात प्रवेश होत नाही, हे ज्ञान (दुसऱ्या कुठल्यातरी गोष्टींच्या आधाराने जाणून न घेण्यासारखे) अपरोक्ष व अक्षय आहे आणि (इतके गुण असूनसुद्धा) या ज्ञानाच्या प्राप्तीचा मार्ग अतिशय सोपा आहे.’

आता आपण या श्लोकातील शब्दांच्या आवरणामागे दडलेल्या अर्थांचा विचार करु.

१. राजविद्या : स्वकष्टाने प्राप्त केलेल्या कुठल्याही विद्येमागील आपला हेतू काय असतो? तर पुढे होणाऱ्या ज्ञानाने आपल्या आयुष्यात आनंद प्राप्त होईल असा आपला समज. या जगात एकही व्यक्ती असा जाणूनबुजून अभ्यास करीत नाही की ज्यायोगे आयुष्यात फक्त दुःखच निर्माण होईल. परंतु व्यवहारातील कुठल्याही ज्ञानाने आपणांस दिवसाचे चोवीस तास सतत आनंद मिळत नाही. उदाहरणार्थ, चहा कसा करावा याच्या ज्ञानाने क्रिकेट खेळायच्या वेळी आनंद मिळत नाही! किंवा पैसे कसे मिळवावे, समाजात मान्यता कशी मिळवावी यांच्या संपूर्ण ज्ञानाने प्रिय व्यक्तीच्या वियोगाच्यावेळी समाधान लाभत नाही. याचा अर्थ असा की, व्यवहारातील प्राप्त केलेल्या विद्यांमुळे मिळणारा आनंद सीमीत आहे, इतर परीस्थितींवर अवलंबून आहे. या कारणामुळे जगातील सर्व व्यावहारीक विद्या मर्यादीत आहेत असे म्हणावे लागते. याच्याउलट, एकदा का परमार्थाच्या मार्गात प्राप्त केलेले ज्ञान पचनी पडले की आयुष्यात कधीही संध्यासमय नसलेल्या आनंदी दिवसाची पहाट होते! कुठल्याही परीस्थितीत सातत्याने आनंदाला मिळवून देणारी ही विद्या आपोआपच इतर सर्व विद्यांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते. म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण अशा ज्ञानाला राजविद्या या नावाने बहुमान देत आहेत.

२. राजगुह्य : श्रीगोरक्षनाथ आणि श्रीदत्तप्रभूंमध्ये एकमेकांपासून लपण्याचा खेळ खेळला गेला असे नाथांच्या चरीत्रात सांगितलेले आहे. पहिल्यांदा एका लहानशा मासोळीचे रुप घेऊन विराट जंगलातील एका छोट्या तळ्यात लपलेल्या गोरक्षनाथांना श्रीदत्तप्रभूंनी सहजासहजी पकडले. नंतर जेव्हा दत्तप्रभू लपले, तेव्हा श्रीगोरक्षनाथांना ते कुठे लपलेले आहेत हे सर्व त्रिलोकाचा शोध घेऊनही सापडले नाहीत. तेव्हा चिंताक्रांत होऊन त्यांनी सद्‌गुरु स्मरण केल्यावर लगेच श्रीमत्स्येंद्रनाथ प्रगट झाले व त्यांनी सांगितले की दत्तप्रभू कुठल्यातरी टराविक अशा एका रुपात लपलेले नसून त्यांनी आपले तेज तेजात लपविलेले आहे, पाणी जलतत्वात विलीन केलेले आहे इत्यादी. म्हणजे ते असे लपलेले आहेत की त्या पंचमहाभूतांच्या रुपाने सर्वदा ते तुझ्यासमोरच आहेत!! लक्षात घ्या की, डोळ्यासमोरचीच वस्तू निव्वळ मनावरील पूर्वग्रहांच्या पटलाने गुप्त होणे हे सर्वात मोठे गुपित आहे. नवमीतील ज्ञान म्हणजे असेच एक सर्वांपुढे सतत उघडरुपाने वावरणारे गुपित आहे. ज्या गोष्टीला आपण भगवान समजतच नव्हतो (म्हणजे आपले दैनंदिन जीवन) तीच गोष्ट भगवंताच्या रुपाने जेव्हा समोर येते तेव्हा जो आश्चर्याचा धक्का बसतो तो दुसऱ्या कुठल्याही गुपिताच्या उघडकीने बसत नाही. म्हणून हे ज्ञान सर्व गुपितांचा राजा आहे.

३. सर्वोत्तम पवित्रता : माउलींनी नवव्या अध्यायावरील विवरणात सांगितले आहे की जीवनात आपण जीवनभर फक्त पापेच करीत असतो. काही पापे पुण्याच्या रुपात करतो (ज्यायोगे स्वर्गप्राप्ती होते) आणि काही पापांच्या रुपात करतो (ज्यायोगे आपण नरकात जातो). म्हणजे काय तर आपण स्वतः ठरवून केलेली सर्व कर्मे पापयुक्त आहेत असे दिसून येते. या परीस्थितीत गेल्या कित्येक हजार जन्मांमध्ये आपण केलेल्या कर्मांच्या पापांतून जे ज्ञान आपणास सोडविते ते अतिपवित्र आहे हे वेगळे सांगायला हवे का? किंबहुना असे म्हणायला हवे की निव्वळ हे एक ज्ञानच पवित्र आहे, बाकी सर्व विटाळ आहे. म्हणून भगवान ‘पवित्रं इदं उत्तमम्‌’ या शब्दांत या ज्ञानाची वाखाणणी करीत आहेत.

४. प्रत्यक्षावगमं : स्वयंपाक चांगला झाला आहे हे कसे कळते? त्याची चव घेतल्यावर. सचिन तेंडुलकर चांगला फलंदाज आहे हे त्याने शोएब अख़्तरच्या गोलंदाजीला साऊथ आफ़्रिकेतील हिरव्या खेळपट्टीवर आणिबाणीच्या सामन्यात तोंड दिल्यावर कळते. समजा असा प्रसंग आलाच नसता तर खुद्द सचिनलासुद्धा कळले नसते की आपण किती चांगले फलंदाज आहोत. व्यवहारातील सर्व ज्ञानांमध्ये ही एक उणीव आहे की जेव्हा त्या ज्ञानाची परीक्षा घेण्याचा प्रसंग येतो तेव्हाच आपणांस स्वतःला झालेल्या ज्ञानाची पूर्णपणे जाणीव होते. परंतु जे ज्ञान सतत कार्यरत आहे आणि त्याची जाणीव फक्त त्या सद्‌गृहस्थाला आतून, कुठल्याही इंद्रियाची मदत न घेता, निरंतर होत आहे ते ज्ञान इतर कुठल्याही ज्ञानापेक्षा अधिक प्रत्यक्षरीत्या अनुभविले जाते. अगदी स्वतःच्या जिवंत असण्याच्या जाणीवेतसुद्धा हे ज्ञान उपस्थित असते. या ज्ञानाचा हा गुण इतर कुठल्याही ज्ञानात नसल्याने भगवंतांनी याचा विशेष उल्लेख वरील श्लोकात केला आहे.

५. धार्मिकता : जीवनात धर्माला महत्व का आहे? श्रीकृष्णांच्या गोरक्षणापासून मोझेसच्या ‘टेन कमांडमेंट्स’ त्याकाळच्या मानवी समाजाला अध:पतनापासून वाचविण्याकरीता निर्माण झाल्या आहेत असे दिसून येते. जेव्हा मानवाच्या मनात समुदायामध्ये कसे वागावे याबाबत गोंधळ निर्माण होतो तेव्हा नवा धर्म निर्माण होतो. हे सर्व धर्म त्याकाळच्या संस्कृतीवर, सामाजिक रुढींवर अवलंबून आहेत. परंतु सबंध विश्वामध्ये एकच मनुष्य जिवंत आहे अशी जेव्हा परीस्थिती असेल, तेव्हा तो मानव जे वर्तन करेल तोच धर्म होतो. अशावेळी तो सहजतेने, काहीही प्रयत्न न करीता सर्व धर्मांच्या पलिकडे जातो. स्वरुपाचे ज्ञान झाल्यावर सर्व विश्व आपलेच रुप आहे अशी जाणीव निर्माण होते आणि धर्म-अधर्म या कल्पनांच्या पलिकडे आपण जातो. आणि मग माउलींच्या शब्दांत सांगायचे झाले तर:

तैसे शुभाशुभ ऐसें । हें तंवचिवरी आभासें । जंव एक न प्रकाशें । सर्वत्र मी ॥ १२५५:१८ ॥’

भगवंतांच्या ‘धर्म्यं’ या शब्दातून या ज्ञानाची प्रचलित असलेल्या कुठल्यातरी एका धर्माबरोबरची सुसंगतता अभिप्रेत नसून स्वयंभू निर्माण झालेल्या धर्माचे अस्तित्व प्रकाशित होत आहे. अशा नूतन धर्माचे संस्थापन करण्यासाठीच भगवंतांचे (संतांच्या रुपात) युगानुयुगे आगमन होत असते.

६. सुसुखं कर्तुम्‌ : सुखामध्ये कष्टांचा अभाव आहे. ज्याप्रमाणे श्वास घेणे अतिशय सहजरीतीने मानवाला जमते त्याचप्रमाणे विनासायास आपल्या समोर आपोआप आलेल्या कर्मांंना स्वीकारणे आहे. त्यांना डावलायलाच कष्ट करावे लागतात! या सहजतेत, कष्ट निर्माण होण्याकरीता जरुरी असलेल्या प्रयत्नांची अभावता आहे. अहंकाराने निर्माण झालेल्या अपेक्षांची उणीव आहे. भगवंतांना या जगातील सर्वजनांत आणि सर्व घटनांत बघणे हे ज्ञान अगदी विनासायास होते. आपण स्वतःच अहंकाराने उत्पन्न झालेल्या भावनांचे कष्ट झेलून या सहज होणाऱ्या ज्ञाना प्रतिबंध करत असतो! माऊलींच्या शब्दांतच सांगायचे म्हणजे: माळिये जेऊतें नेलें । तेऊते निवांतचि गेलें । तया पाणिया ऐसे केलें । होआवें गा ॥ १२०:१२ ॥ अशी आपली अवस्था झाली की ज्ञान प्रगट होते. या स्थितीमधील सहजताच वरील श्लोकामधील ‘सुसुखं कर्तुम्‌’ या शब्दांतून भगवंतांनी व्यक्त केली आहे.

७. अव्ययता : ज्याप्रमाणे एखाद्या अंध माणसाला दैवयोगाने वा गुरुकृपेने दृष्टी प्राप्त झाल्यावर त्याच्या नजरेसमोरचा अंधार कायमचा नाहीसा होतो, त्याचप्रमाणे एकदा ही राजविद्या प्राप्त झाली की त्यापासून वंचित करायची शक्ती असलेली एकही वस्तू या जगात शिल्लक रहात नाही. या ज्ञानाची अव्ययता कालनिरपेक्ष आहे कारण एकदा या मार्गाने विद्या प्राप्त केली की साधक कालातीत होतो.

अशा रीतीने भगवंतांनी या विद्येचे महत्व वरील श्लोकातून अर्जुनास स्पष्ट केले आहे.

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक १ : परमार्थातील उघड गुपित

फेब्रुवारी 2, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

श्रीभगवानुवाच :

इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।

ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्‌ ॥ श्लोक १ ॥

भगवद्गीतेतील नवव्या अध्यायाची सुरुवात भगवंतांच्या वरील उच्चारणाने झालेली आहे. ज्याप्रमाणे व्यवहारात आपणांस जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचे पूर्ण अवधान आपल्या बोलण्याकडे हवे असते तेव्हा आपण “आता मी तुला एक खास गोष्ट सांगतो बघ” असे म्हणून बोलण्यास प्रारंभ करतो त्याचप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णांनी या अध्यायाच्या सुरुवातीला पहिल्या तीन श्लोकांमध्ये अर्जुनाचे पूर्ण लक्ष वेधून घेण्यास आपल्या पुढील उपदेशाची प्रशंसा केली आहे. त्याची सुरुवात म्हणून पहिल्या श्लोकात ते म्हणत आहेत की “अरे माझ्या उपदेशांमध्ये कधीही चुका न शोधणाऱ्या (अर्जुना), आता मी तुला (परमार्थातील) असे एक गुपित सांगतो की त्याच्या संपूर्ण ज्ञानाने आणि (त्यायोगे आलेल्या) अनुभवांमुळे तू सर्व अशुभांपासून मुक्त होशील”

जेव्हा एखादी गोष्ट नाविन्यपूर्ण असते तेव्हा ती गोष्ट कानावर पडल्यावर ऐकणाऱ्याचे संपूर्ण लक्ष त्या शब्दांवर आपोआपच केंद्रित होते. अशावेळी त्या व्यक्तीला माझ्याकडे एकाग्र लक्ष दे असे निराळे सांगण्याची जरुरी पडत नाही. परंतु जेव्हा नेहमीच्या गोष्टींकडेच निराळ्या नजरेने जेव्हा पहायची गरज असते तेव्हा ऐकणाऱ्याच्या मनातील पूर्वग्रह दूर करुन नव्या उमेदीने, उत्साहाने आणि नम्रतेने ते शब्द ऐकणे जरुरी असते. जर ऐकणऱ्या व्यक्तीच्या मनात ‘मला हे आधीच माहिती आहे’ अशी भावना असेल तर शब्दांमागील व्यक्त्याचा भावार्थ लक्षात येत नाही आणि आपण स्वतःचे पूर्वज्ञानच त्याच्या शब्दांत बघायला लागतो, आणि ते तसे दिसायला लागतेही. याप्रकारच्या श्रवणाने श्रोत्याच्या जीवनात आमुलाग्र बदल घडून येत नाही. नवव्या अध्यायामध्ये श्रीकृष्ण भगवान अर्जुनाला स्वतःच्या दैनंदीन जीवनामधूनच भगवंताकडे कसे जावे याचे सूक्ष्म वर्णन करणार आहेत. अर्जुनाच्या मनात साधना या शब्दाबद्दल आत्तापर्यंत ज्या काही पूर्वकल्पना झाल्या होत्या त्यांना पूर्ण विसरुन गेल्याखेरीज हे नवे ज्ञान अर्जुनाच्या हृदयात रुजणार नाही याची कल्पना भगवंतांना असल्यामुळे त्यांनी गुपितांमधील गुपित आता मी सांगतो अशी सुरुवात केली आहे. यामुळे अर्जुनाचे लक्ष एकाग्र झाल्यावर जो उपदेश केला जाईल त्याने अर्जुनाच्या जीवनात नेहमीचेच ऐकलेले शब्द नव्या अर्थाचे लेणे लेऊन त्याच्या आयुष्याला सर्वसुंदर करतील.

वरील श्लोकामध्ये अर्जुनाला भगवंतांनी “अनसूयवे” अशा शब्दानी संबोधिले आहे तेसुद्धा महत्वपूर्ण आहे कारण स्वतःच्या मनातील सर्व पूर्वग्रह सोडून परत नाविन्यतेने एखाद्या गोष्टीकडे बघण्यास काही गोष्टींची जरुरी असते. सर्वप्रथम नवी नजर असणारी एक व्यक्ती उपस्थित असावी लागते. दुसरी गोष्ट म्हणजे त्या व्यक्तीच्या मनात आपल्याबद्दल इतके प्रेम असले पाहिजे की अतिशय आपुलकीने, सकारात्मक नजरेने स्वतःचे ज्ञान आपणांस प्रदान करायला तीची तयारी हवी. अर्थात, या दोन्ही गोष्टी भगवंतांच्या रुपातून अर्जुनापुढे मूर्तिंमंत उभ्या होत्याच. परंतु नवे ज्ञान होण्यासाठी अजून ज्या दोन गोष्टी हव्या त्या म्हणजे श्रोत्याच्या मानात वक्त्याबद्दलचा नितांत आदर आणि ऐकण्याची आत्यंतिक इच्छा. गुपित या शब्दामुळे अर्जुनाचि ऐकण्याची उत्सुकता जागृत केली गेली आहे आणि अनसूयवे या शब्दाने अर्जुनाला उल्लेखून त्याच्या मनातील भगवंतांबद्दलचा परीपूर्ण आदर दर्शविला आहे. जेव्हा या चार गोष्टींचे मिलन कृष्णार्जुनांच्या रुपाने होते तेव्हा आपोआपच असे श्रवण होते की ‘एथ मोक्ष असे आयता । श्रवणाचिमाजि ॥’ इथे निव्वळ अर्जुनच नाही तर ज्या साधकाला अनुसूयवे हा शब्द लागू पडतो तोसुद्धा या अध्यायातील उपदेशाने धन्य होऊन जाईल असे आश्वासनच भगवंतांनी जणू इथे दिले आहे.

असे खरे श्रवण अर्जुनाने केले तर काय होईल? श्लोकाच्या अंतिम विधानांतून भगवान अर्जुनाला पुढील उपदेशाचा परीणाम सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत की ऐकल्याप्रमाणे वर्तन केलेस तर तुझे ज्ञान इतके दृढ होईल की या सांसारीक आयुष्यातच (विज्ञानातच) तुला अनुभव यायला लागून सर्व अशुभांतून तू मुक्त होशील. जीवनातील अशुभ म्हणजे काय? अर्थात याठिकाणी भगवंतांना अशुभ या शब्दात अभिप्रेत असलेली गोष्ट सर्वांसाठीच अशुभ आहे, काही ठराविक व्यक्तींसाठी नाही. व्यवहारात असे आढळून येते की जी गोष्ट एका व्यक्तीसाठी अशुभ आहे तीच गोष्ट तीच्या वैऱ्यासाठी शुभ आहे! व्यावहारीक अशुभता सापेक्ष असते, सर्वव्यापक नसते. त्यामुळे वरील श्लोकातील अशुभता या शब्दाचा अर्थ पारमार्थिक असला पाहिजे. त्याचा व्यावहारीक पातळीवर म्हणजेच कुठल्यातरी एका धर्माच्या वा एकाद्या समाजाच्या चौकटीतून अर्थ घेणे योग्य ठरणार नाही. पारमार्थिक अशुभता म्हणजे जीवनातील अशाश्वतता होय. लक्षात घ्या की परमार्थातील “संसारापासून अलिप्त रहा” असे वारंवार सांगण्याचे एकमेव कारण म्हणजे त्यातील अशाश्वता होय. श्रीसंत गोंदवलेकर महाराज म्हणायचे की सर्वजण सांसारीक सुखाच्या प्राप्तीमागे असतात यात आश्चर्य वाटत नाही, परंतु असे सुख सतत आपल्याबरोबर राहील या भ्रमात ते असतात याचे महाआश्चर्य वाटते. तेव्हा वरील श्लोकातून भगवंतांना अर्जुनाला असे सांगायचे आहे की ऐकलेल्या गुपिताप्रमाणे वर्तन करशील तर शाश्वतपदाची प्राप्ती होण्यास विलंब लागणार नाही. याचे प्रमाण बघण्यास या अध्यायातीलच तेहतीसाव्या श्लोकातील भगवंतांचे “अनित्यमशुभं लोकमिमं प्राप्य ” हे उच्चार पहा.

अशा रीतीने पहिल्या श्लोकाचा भावार्थ लक्षात घेतला तर माउलींनी या अध्यायावरील विवरणात “तरी अवधान एकले दीजे । मग सर्वसुखासि पात्र होइजे । हे प्रतिज्ञोत्तर माझे । उघड ऐका ॥” असे का सांगितले आहे हे लक्षात येते. चला आपण सर्व आपल्या सर्वांगाचे कान करुन नवमीतील भगवंतांचे बोलणे ऐकू आणि धन्य होऊन जाऊ.

॥ हरि ॐ ॥


गीता श्लोक ८/४: पापाची व्याख्या

मार्च 9, 2015

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्‌ ।

धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ गीता ८:४ ॥

श्रीमद्भगवद्गीतेतील वरील श्लोक सर्वश्रुत आहे. जगामध्ये जेव्हा अधर्म वाढतो तेव्हा पापांचा विनाश करण्यास आणि सत्कर्म करणाऱ्यांचे रक्षण करुन परत धर्माचे संस्थापन करण्यास मी युगान्‌युगे जन्म घेत असतो असे भगवान या श्लोकातून अर्जुनाला सांगत आहेत. या श्लोकावर भाष्य करताना श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी म्हटले आहे की :

तै पापाचा अचळ फिटे । पुण्याची पहाट फुटे ।

जै मूर्ति माझी प्रगटे । पंडुकुमरा ॥ ज्ञा. ५६:४॥

ऐसेया काजालागीं । अवतरे मी युगी युगीं ।

परी हेंचि ओळखे जो जगीं । तो विवेकिया ॥ ज्ञा. ५७:४॥

अर्थ: अर्जुना, जीवनात पुण्याची पहाट येण्यास प्रतिबंध करणाऱ्या पापाचा पर्वत भगवंताच्या अवताराने नष्ट होतो आणि या एका कामासाठीच मी युगान्‌युगे जन्म घेत आहे. परंतु हे सत्य केवळ ज्ञानी मनुष्यच ओळखून असतो.

वरील दोन ओव्यांतून त्यांनी असे सूचित केले आहे की पापाचे निर्दलन करण्यास भगवान अवतार घेतात हे जाणण्यास विवेक जागृत असणे आवश्यक आहे. परंतु आपणा सर्वांनाच ( पुराणांतील कथा ऐकल्या असल्याने ) भगवान दुष्टांचा विनाश करण्यासाठी जन्म घेतात हे माहित आहे. त्यामुळे ही वस्तुस्थिती कळण्यास ज्ञानी होण्याची काय आवश्यकता आहे? असा प्रश्न याठिकाणी उद्भवणे साहजिक आहे. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांचा श्रीज्ञानेश्वरीतील प्रत्येक शब्द अतिशय समर्पक असल्याने त्यांच्या तोंडून हे शब्द अनवधानाने निघाले असणे अशक्यच आहे. आज आपण या दोन ओव्यांचा नक्की काय अर्थ असेल याचा विचार करु.

प्रत्येकाच्या मनात जीवनात कित्‌पर्यंत नैतिक चुका केल्या तरी चालतील याची व्याख्या वेगळी असते. म्हणजेच पाप म्हणजे काय याची व्याख्या अत्यंत व्यक्तिगत आहे. त्यामुळे वरील ओव्यांत असणाऱ्या शब्दांमध्ये अत्यंत व्यक्तिगत अर्थ असणारा एक शब्द म्हणजे ‘पाप’ हा आहे. या शब्दाचा भगवंताच्या मनातील अर्थ ज्याला कळला तो ज्ञानी मनुष्य म्हटला जातो. म्हणून वरील ओव्यांचा गूढार्थ जाणण्यास या शब्दाचा खरा अर्थ काय असेल यावर विचार करणे जरुरी आहे.

सर्वात प्रथम लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे आपले आयुष्य आपण अनेक पातळ्यांवर जगत असतो. आणि पाप या शब्दाचा अर्थ प्रत्येक पातळीवर भिन्न असतो. उदाहरणार्थ, मी स्वतःचे रुप माझ्या देहापुरते सिमीत ठेवले तर या देहाला कष्ट देणाऱ्या गोष्टी करणे माझ्याकरीता पाप होते. शक्यतो देवाने दिलेल्या या देहाची काळजी घेणे हे साहजिकच पुण्य होते. जर माझ्या मनातील इच्छांना मी स्वतःचे रुप समजले तर आवडत्या माणसाकरीता देहाला कष्ट देण्यास मी पाप समजत नाही. समाजातील प्रतिष्ठेत मी स्वतःला पहायला लागलो तर आपले नाव बदनाम होईल असे वर्तन करणे पाप होते. माझे एकसंध असलेले अस्तित्व मी अशा अनेक पातळ्यांतील प्रतिबिंबात पहात असल्याने माझ्या मनात पाप म्हणजे काय याबद्दल अनेक परस्परविरोधी मते एकाचवेळी नांदत असतात! त्यामुळे मी रविवारी सकाळी शरीराला आराम होईल असे वर्तन आवडत्या माणसांना त्रास झाला तरी करतो, आणि कधीकधी त्यांचे मन सांभाळण्यासाठी स्वशरीराला कष्ट द्यायला मागेपुढे बघत नाही. पापाच्या अशा विभिन्न व्याख्या बघितल्या की प्रश्न निर्माण होतो की यपैकी कुठल्या पापांचे निर्दलन करण्यासाठी भगवान अवतार घेत असतील? याचे उत्तर अर्थातच असे की आपल्या सर्व पातळ्यांचे जे मूळ अस्तित्व आहे तिथे जे पाप होते त्याचे निर्दलन करण्यास भगवान आपल्या जीवनात अवतार घेतात. त्यामुळे आपण स्वतःचे जीवन पारमार्थिक पातळीवर ठेवले तर त्यामध्ये काय पाप असू शकेल? हा विचार करणे जरुरी आहे. या दृष्टीने भगवंतांनी अर्जुनाला गीतेमध्ये आत्तापर्यंत केलेल्या उपदेशाकडे बघितले तर उत्तर असे मिळते की भगवंताला विसरणे हे एकच पाप पारमार्थिक स्तरावर आहे. (पहा: गीतेतील तृतीय अध्यायातील ३०वा श्लोक: मयि सर्वाणि कर्माणि …) आणि पाप करताना जे काही कर्म आपल्या हातून होते ते दुष्कर्म असल्याने ज्या कुठल्या कारणाने आपण भगवंताला विसरतो ती सर्व कारणे दुष्कृते आहेत असे आपण मानायला पाहिजे. याचा अर्थ असा की भगवंताचे विस्मरण झालेले असताना जी काही कृत्ये माझ्या हातून घडलेली आहेत ती सर्व पारमार्थिक नजरेत दुष्कृत्य आहेत.

एकदा पाप म्हणजे काय हे नक्की झाले की असे लक्षात येते की आपण हे पाप करण्यास म्हणजे भगवंताला विसरायण्यास एकच कारण आहे. ते म्हणजे स्वतःच्या संसारात रमणे. माझा संसार अतिशय चांगला आहे म्हणून काहीजण रमतात तर बहुतांशी लोक माझा संसार मनासारखा होत नाही या रडगाण्यात रमतात! (इथे रमणे या शब्दाचा अर्थ स्वतःच्या मनात प्रामुख्याने एखादा विचार ठेवणे असा आहे. म्हणून रडगाणे गातानासुद्धा आपण त्यात रमलेलोच आहोत असे म्हणायला पाहिजे!) यातून दूर करायला भगवान आपल्या जीवनात जन्म घेतात. ज्याप्रमाणे कुरुक्षेत्रात अर्जुन ‘मी स्वतःच्या नातेवाईकांना कसे मारु?’ या विषादात रमल्यावर त्यातून बाहेर काढण्यास श्रीकृष्णांच्या रुपात भगवान अवतीर्ण झाले त्याचप्रमाणे ज्या गोष्टी वा घटना वा व्यक्ती आपणास संकुचित व्यक्तिमत्वातील फोलपणा दाखवितात त्या सर्व आपल्या जीवनातील भगवान आहेत असे विवेकी मनुष्य जाणतो. म्हणून निव्वळ त्यालाच भगवंताच्या वक्तव्यातील सत्यत्व जाणविते. महाभारतात कुंतीने श्रीकष्णांकडे ‘त्यायोगे मला तुझी आठवण प्रकर्षाने होईल’ असे म्हणून दुःखे मागितली. याचा अर्थ असा की स्वतःच्या जीवनातील दुःखांनाच भगवंताचा अवतार मानत होती!

सांगायची गोष्ट अशी की जेव्हा जीवनात आपण नक्की काय करत आहोत? असा प्रश्न जेव्हा मनात येतो तेव्हा आपल्या जीवनात भगवान अवतीर्ण झालेले आहेत असे आपण समजायला हवे. आणि भगवंतापासून दूर नेण्यास कारणीभूत असणारी आपल्या मनाची या संसारातील ओढ दुष्कृत्य आहे ही जाणीव ठेवायला हवी. असे करणाऱ्या माणसालाच वेदांतामध्ये सरासार जाणणारा विवेकी मनुष्य म्हटले आहे. ज्या साधकाची नजर संसारातून दूर नेणाऱ्या घटनांबद्दल सकारात्मक आहे त्यालाच भगवंताचे अस्तित्व जाणविते असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. म्हणून माऊली म्हणतात की: परी हेंचि ओळखे जो जगीं । तो विवेकिया ॥. इति.

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ७/४: आपल्या जीवनातील भगवंत

एप्रिल 30, 2014

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।

अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्‌ ॥ गीता ७:४ ॥

भगवान श्रीकृष्णांनी उद्गारलेला श्रीगीतेमधील हा श्लोक सर्वप्रसिद्ध आहेत. भगवान अर्जुनाला असे म्हणत आहेत की: “जेव्हा जेव्हा धर्माचा ऱ्हास होतो आणि अधर्म फोफावतो तेव्हा तेव्हा मी स्वतःचे रुप रचतो (अवतार घेतो). ” आज आपण वरील श्लोकाचे स्वतःच्या दैनंदिन जीवनात पडलेले प्रतिबिंब बघायचा प्रयत्‍न करु.

सर्वात प्रथम गोष्ट बघण्यासारखी म्हणजे भगवंतांनी असे म्हटले आहे की ‘मी माझे रुप रचतो’. इथे सर्वसाधारणपणे आपण असे समजतो की भगवान अवतार घेतात. परंतु प्रत्येक अवतार त्याच्या कार्यानुसार भिन्न असतो. त्यामुळे माझ्या स्वतःच्या जीवनात भगवंताचा अवतार कसा असेल हे बघणे महत्वाचे आहे. आपणा सर्वांना भगवान श्रीविष्णूचे दशावतार माहीत आहेत. त्याशिवाय आपल्या परमभक्तांच्या रक्षणाकरीता घेतलेले निरनिराळे अवतारसुद्धा माहीत आहेत (उदाहरणार्थ, हत्तीचा पाय मगरीने पकडल्यावर त्याच्या करुण हाकेला उत्तर म्हणून आलेले भगवान. ध्रुवबाळाच्या तपस्येने प्रसन्न होऊन प्रगट झालेले भगवान इत्यादि). परंतु भगवंतांच्या अवतारांना इतकेच मर्यादीत ठेवले तर स्वतःच्या जीवनात भगवान दिसण्याची शक्यता शून्य आहे असे वाटते. कारण ना आपले पापकर्म वाल्याकोळ्याइतके प्रचंड आहे ना आपली भगवंताच्या प्राप्तीची तळमळ ध्रुवबाळाइतकी आहे. स्वतःला या वस्तुस्थितीची जाणीव असल्यामुळे सर्वसाधारणपणे वरील श्लोक वाचल्यावर स्वतःला या आयुष्यात भगवान दिसतील अशी खात्री आपल्यात निर्माण होत नाही. परंतु आपली अशी विचारसरणी योग्य नाही असे वाटते. त्यावर आपण प्रथम विचार करु.

असे बघा, डास मारायला आपण काही शस्त्र काढत नाही, टाळीनेच त्याचा समाचार घेतो. अशावेळी माझ्याकडे माझ्या शत्रूचा नाश करण्यास आपले तळहात हेच शस्त्राचा आपल्या जीवनातील अवतार आहे. किंवा स्वतःला जेवायला हवे ही जाणीव झाल्यावर प्रत्येक व्यक्ती आपापल्या क्षमतेप्रमाणे स्वयंपाक करते. त्यामधील कुणी अतिशय चांगला स्वयंपाकी असेल तर त्याच्या जेवणाची चव अतिशय रुचकर असते तर ज्याला भोजन स्वतःला आरोग्यदायी ठेवण्यास उपयोगी आहे याची प्रखर जाणीव असते त्याचा स्वयंपाक स्वादीष्ट नसला तरी जीवनसत्वांनी परिपूर्ण असतो आणि जो मनुष्य स्वतःच्या जिव्हेला प्राधान्य देतो त्याचे जेवण मसालेदार असते. स्वयंपाक करणे या एकाच घटनेचे अशारीतीने प्रत्येकाच्या जीवनात वेगवेगळे अवतार निर्माण होत असतात. अगदी त्याचप्रमाणे स्वतःच्या तळमळीच्या/भक्तीच्या/जरुरीच्या पातळीनुसार प्रत्येकाच्या जीवनात भगवंताचे अवतार विभिन्न असतात. श्रीरामकृष्ण परमहंसांच्या पराकोटीच्या भक्तीने श्रीकालीमाता क्षणोक्षणी त्यांच्यासमोर प्रगट व्हायची. आणि त्याचवेळी ज्यांची मातेवरील भक्ति इतकी प्रखर नव्हती त्यांच्याकरीता श्रीरामकृष्ण परमहंसच भगवंताचे अवतार होते!! (जरी स्वतः श्रीरामकृष्ण परमहंसांनी सांगितले की मला अवतार समजू नका तरी त्यांची श्रद्धा डळमळीत झाली नाही.) आणि ज्यांची भक्ति याहीपेक्षा कमी होती त्यांना श्रीरामकृष्ण परमहंस भगवंताचे अवतार वाटले नाहीत! सांगण्याचा मुद्दा असा आहे की आपल्या स्वतःच्या जीवनात भगवान दिसणार नाहीत असा आपला जो समज आहे तो चुकीचा आहे. शंख,चक्र गदा पद्म घेतलेल्या चतुर्भुज भगवान श्रीकृष्णांचे दर्शन होणार नाही हे कदाचित सत्य असेल (तेसुद्धा खात्रीने आपण म्हणू शकत नाही!) पण असे जरी असले तरी त्यामुळे भगवंताचे कुठलेच दर्शन होणर नाही ही आपली भावना चुकीची आहे असे वाटते. या गोष्टीवर सखोल विचार करायला हवा. कारण एकदा आपल्या मनाची अशी पूर्ण खात्री झाली की स्वतःच्या जीवनातसुद्धा भगवान कुठल्यातरी रुपात दिसू शकतो की आपली जीवनाकडे बघायची नजर बदलेल. प्रत्येक क्षणी समोर येणाऱ्या व्यक्तिंकडे वा घटनांकडे आपण हे भगवंताचे रुप आहे का याचा शोध घेण्याच्या नजरेतून बघायला लागू! जीवनाकडे बघण्याची आपली नजर अशा रीतीने सकारात्मक होईल. आणि स्वतःकडे ही नजर सतत असणे साधनेकरीता अत्यावश्यक आहे. यातूनच स्वतःमध्ये आमुलाग्र बदल घडायची शक्यता निर्माण होते.

आता इथे असा प्रश्न उद्भवतो की जरी अशा सकारात्मक नजर जवळ असली तरी स्वतःच्या जीवनातील एखादी व्यक्ति/घटना/तत्व/विचार भगवंतानी माझ्याकरीता घेतलेला अवतार आहे हे ओळखायचे कसे? याचे उत्तर म्हणून आपण या श्लोकांतील बाकीचा भाग बघायला हवा. या शंकेचे समाधान करण्य़ासाठी भगवतांच्या अवतारांचा आपल्यावर काय परीणाम होतो हे सांगितले आहे. ते म्हणत आहेत की ज्यायोगे (म्हणजे ज्याच्या भेटीने, संयोगाने) आपल्या मनातील धर्म जागृत होतो ते ते सर्व आपल्या जीवनातील भगवान आहेत! या अर्थाला आधार म्हणून आपण भगवान श्रीदत्तगुरुंचे चरित्र बघू शकतो. त्यांनी आपल्या जीवनात चोवीस गुरु केले हे प्रसिद्ध आहे. त्यामधे एक गुरु म्हणजे आकाशात मासा घेऊन उडणारी घार होती. ती गोष्ट अशी आहे: पंजातील माश्यामुळे अवतीभोवती इतके कावळे जमले की त्यामुळे एका ठिकाणी बसणे तीला अशक्य झाले. शेवटी कंटाळून जेव्हा तीने स्वतः शिकार केलेला मासा टाकून दिला तेव्हा सर्व कावळे त्या पडलेल्या माशाकडे गेले आणि ती निवांत बसली. हे श्रीदत्तगुरुंनी बघितले आणि त्यांना अशी जाणीव झाली की आपणसुद्धा जीवनात व्यावहारिक गोष्टींना जवळ करतो आणि चिंतेचे कावळे आपणांस स्वस्थ बसून देत नाहीत. एकदा या नश्वर गोष्टींची ममता सोडली की शांतता आपोआप येते! हा विचार मनात आल्याक्षणी त्यांनी जमिनीवरच त्या घारीला साष्टांग नमस्कार घातला आणि तीला आपले गुरु केले, स्वतःच्या जीवनातील भगवंताचा अवतार समजले! जर प्रत्यक्ष भगवान दत्तगुरु असे करतात तर ज्या कारणांनी आपली जीवनातील नश्वर गोष्टींबद्दलची ममता कमी होते त्या सर्वांना आपण भगवंतांचे अवतार का मानू नये? महाभारतातील कथेत कुंतीने भगवंताकडे ‘माझ्या जीवनात सतत दुःखे असावीत, कारण त्यांच्या अस्तित्वाने मला तुझी आठवण होते’ असे दान मागितले याचे कारण आता स्पष्ट होते!

वरील विचारसरणीचा एक परीणाम म्हणजे एकच व्यक्ती वा घटना आपल्या आयुष्यभर भगवंताचा अवतार बनत नाही. जेव्हा त्या व्यक्तीमुळे आपण परत संसारात अडकायला लागतो तेव्हा त्या व्यक्तीमधील भगवान आपल्याकरीता नाहीसा झाला आहे असे आपण समजायला हवे! स्वतःला असे सतत बदलत ठेवायची क्षमता आपण जागृत ठेवली तर वेगळी साधना करायचे कारणच उरणार नाही आणि आपले जीवन ‘सहज’ होईल.

॥ हरिः ॐ ॥


श्लोक (५ आणि ६)/४: भगवंत अवतार कसे घेतात?

नोव्हेंबर 7, 2013

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

श्रीभगवानुवाच:

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।

तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥ गीता ५:४ ॥

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्‌ ।

प्रकृति सामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ गीता ६:४ ॥

कर्मयोगाची महती स्पष्ट करण्यास जेव्हा भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला असे सांगितले की मी स्वतः हा योग भगवान सूर्यदेवांना प्रथम सांगितला आणि हळूहळू संपूर्ण जगात तो पसरविला गेला. भगवंतांच्य़ मुखातून हे शब्द ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात असा संदेह निर्माण झाला की श्रीकृष्णांचा जन्म तर अलिकडील आहे आणि सूर्यदेवांचा जन्म कधी झाला हे आमच्या पूर्वजांनासुद्धा ठाऊक नाही, मग भगवंतांनी स्वतः हा योग विवस्वतांना सांगितला हे कसे घडले? मनात अजिबात भीड न ठेवता अर्जुनाने हा प्रश्न भगवंतांना मोकळेपणाने विचारला. यावर भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला जे उत्तर दिले आहे ते आपण आज पाहू. भगवान म्हणत आहेत की :‘माझे अनंत जन्म आत्तापर्यंत होऊन गेले आहेत आणि त्याचप्रमाणे तुझेसुद्धा अनेक जन्म झालेले आहेत. मला आत्तापर्यंत झालेल्या सर्व जन्मांची संपूर्ण आठवण आहे परंतु हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या अर्जुना, तूला (स्वतःच्या पूर्वजन्मांचे) विस्मरण झालेले आहे (श्लोक ५). जरी माझे मूळ स्वरुप कधीही जन्म न पावलेले (स्वयंभू), कधीही नष्ट न होणारे आणि सर्व भूतांवर प्रभूत्व असले तरी माझ्याच मायेच्या शक्तीने मी प्रकृतीच्या चौकडीत जन्म घेतो (असे दिसते)(श्लोक६) ’. वरील श्लोकांत भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला ‘परंतप’ म्हणजे वैऱ्यांना त्रास देणारा, नष्ट करणारा असे संबोधित केले आहे आणि स्वतःला सर्व भूतांचे ईश्वर असे म्हटले आहे. या दोन शब्दांतून भगवान श्रीकृष्ण आपणा सर्वांना एक सूक्ष्म बोध देत आहेत असे वाटते, तिकडे आपण प्रथन लक्ष देऊ.

असे बघा, या जगात (म्हणजे प्रकृतीच्या अंगणात) अर्जुनाचे कर्तृत्व कमी नाही याची पूर्ण जाणीव भगवंतांना आहे. परंतु ज्या काही गोष्टी प्रकृतीच्या पातळीवर दिसतच नाहीत त्यांच्या बाबतीत अर्जुन पूर्णपणे अनभिज्ञ आहे हे त्यांना ‘तू स्वतःच्या पूर्वजन्मांना विसरला आहेस’ या शब्दांतून इथे सुचवायचे आहे असे वाटते. जंगलामध्ये सिंह राजा असतो यात वाद नाही पण गगनातील विश्वात त्याच्या या पराक्रमाचे कितपत महत्व आहे?! त्याचप्रमाणे, जेव्हा आपण गुरुंचा आशिर्वाद घेऊन परमार्थाच्या मार्गावर पदार्पण करतो तेव्हा आपल्या व्यावहारीक कर्तृत्वाची इथे काहीही किंमत नाही हे आपण ओळखायला हवे. संसारातील आपले अस्तित्व एका वेगळ्या पातळीवर आहे आणि परमार्थाची वाटचाल एका वेगळ्याच विश्वात चालू आहे. अध्यात्मिक विश्वाचा आणि संसाराचा संबंध अजिबात नाही असे नाही, (गगनाचा आणि पृथ्वीचा संबंध आहेच की!) पण तो अत्यंत सूक्ष्म रुपाने असल्याने सहजा सहजी दिसत नाही. म्हणूनच साधनेकरीता अत्यंत कडक नियम शरीरावर/मनावर लादणाऱ्यांमध्ये क्वचितच खरी पारमार्थिक प्रगती दिसून येते (या प्रगतीचे एक आपोआप उमटणारे दृष्य लक्षण म्हणजे साधकाच्या मनात कारणविरहीत उद्भवलेली शांतता. कितीजणांत ही आढळते?!) . असे साधक अजून स्वतःला ‘परंतप’ याच पातळीवर ठेवतात आणि भगवान म्हणत आहेत की असे साधक ईश्वराच्या मूळ स्वरुपाबद्दल अज्ञानीच आहेत! म्हणूनच अनुग्रह देताना गुरु शिष्याच्या डोक्यावर हात ठेवून ‘आज तूझा परत जन्म झाला आहे’ असे सांगतात. अर्जुनाकडे स्वतःचा मोठेपणा सोडून भगवान श्रीकृष्णांचे शब्द नवजात बालकाप्रमाणे ऐकायची समज होती म्हणून निव्वळ गीता ऐकून त्याच्या मनातील मोह संपूर्ण नष्ट झाला. असो.

दुसरी सांगायची गोष्ट म्हणजे ‘भूतानामीश्वरोऽपि’ या शब्दाचे महत्व. लक्षात घ्या की भगवतांचे अस्तित्व अनेक पातळींवर आहे. त्यांनी भक्तांच्या संरक्षणासाठी घेतलेले अनंत अवतार त्यांच्या अस्तित्वाचे विविध पापुद्रे दर्शवितात. असे बघा की शहरातील एखाद्या उंच इमारतीचे जमिनीवरील मजले सहज दृष्टीस पडतात पण तीचा जमिनीत गाडलेला पाया अजिबात दिसत नाही. पण तो पाया त्या इमारतीचा एक मुख्य हिस्सा आहे ही वस्तुस्थिती आपल्या अज्ञानाने बदलत नाही. त्याचप्रमाणे भगवंतांचे सर्व अवतार ज्या पायावर उभे आहेत तो आपणास दिसला नाही म्हणून त्याचे महत्व कमी होत नाही. राहण्याकरीता, वा व्यवसाय चालवावयास इमारतीचे दृष्य मजलेच उपयुक्त असतात पण या गोष्टींकरीता निरुपयोगी असलेल्या पायाशिवाय त्यांचे अस्तित्वच डळमळीत होते. परंतु ज्याने ती इमारत भांधलेली आहे त्यालाच त्या पायाची संपूर्ण माहिती आहे आणि त्याबद्दल खरे प्रेम आहे. भगवंतांनी स्वतःला या जगातील सर्व भूतांचा ईश्वर असे संबोधित केले आहे ते याच कारणासाठी. या शब्दातून ते स्वतःच्या अमूर्त अनादी अस्तित्वाला आपले खरे रुप म्हणत आहेत कारण त्याच्या आधारावरच श्रीराम, श्रीकृष्ण इत्यादी अवतार उभे आहेत. याउलट आपले भूतकाळातील सर्व जन्म इमारतीच्या पायासारखे आपणास अदृष्य आहेत. ज्या भगवंतांनीच ही संसाराची इमारत बांधलेली आहे त्यांना फक्त वर्तमान जन्मकाळातील घडामोडीच ज्ञात आहेत असे नाही तर आत्तापर्यंत झालेल्या सर्व घटनांची त्यांना आठवण आहे.

यातून लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे भगवंतांचे स्वतःच्या मूळ स्वरुपाशी असलेले तादात्म्य. त्यांनी असे म्हटले नाही की माझ्या आधीच्या एका जन्मात मी कर्मयोगाचा उपदेश केला होता, ते म्हणाले की ‘मी’च तो उपदेश केला होता. म्हणजे काय, तर आपल्या ‘श्रीकृष्ण’ या अवतारात ते स्वतःला बघतच नाहीत. हा अवतार म्हणजे त्यांच्या मूल रुपाचा एक अविष्कार आहे. ज्याप्रमाणे आपण ‘मी’ अमुक एक गोष्ट केली असे म्हणतो तेव्हा आपले लक्ष मस्तकावरील दररोज अनंत उगवणाऱ्या आणि गळून पडणाऱ्या केसांकडे नसते तर स्वतःच्या मूळ अस्तित्वाकडे असते त्याचप्रमाणे भगवान जेव्हा स्वतःकडे बघतात तेव्हा त्यांना फक्त स्वरुपच दिसून येते. अर्जुनासमोर उभे असलेले श्रीकृष्णरुपी अस्तित्व त्यांच्या खिजगणतीतच नाही असे वाटते! म्हणून ते अत्यंत सहजतेने असे म्हणू शकतात की ‘मी’च भगवान सूर्यदेवांना कर्मयोगाचा उपदेश केला होता.

या विचाराचा संपूर्ण पाठपुरावा केला तर साधकांकरीता एक महत्वाची सूचना मिळू शकते. कारण, असे म्हणतात की देवाने स्वतःच्या प्रतिमेप्रमाणेच आपणा सर्वांना निर्माण केले आहे. म्हणजे आपणा सर्वांचे अस्तित्वसुद्धा कधीही जन्म न पावलेल्या रुपापासून सध्याच्या जन्मापर्यंत अनेक पातळीवर उभे आहे. अगदी या जन्मामध्येसुद्धा आपण स्वतःला पालक, चाकर, मालक, पति/पत्नी, मित्र, शत्रू इत्यादी अनेक रुपात बघत आहोत. त्यामुळे होते काय तर जेव्हा ‘मी’ असे स्वतःला संबोधित करतो तेव्हा दरवेळी संदर्भानुसार वेगवेगळ्या रुपाला मी जवळ करीत असतो. परंतु परमार्थाचा मूळ हेतू म्हणजे हाच आहे की भगवान श्रीकृष्णांप्रमाणेच आपणसुद्धा दरवेळी एकाच, अत्यंत स्थिर असलेल्या, कधीही न बदलणाऱ्या रुपात स्वतःला बघायला शिकले पाहीजे. तिकडे स्वतःचे किती लक्ष आहे हे साधकाने क्षणोक्षणी बघायला हवे. कमीतकमी आपले तसे अस्तित्व आहे याची जाणीवतरी आपणास स्वानुभवाने व्हायला हवी. ती तरी झाली आहे काय? का आपण स्वतःच्या नित्यनूतन अस्तित्वांमध्येच गुंग आहोत आणि अजून नवनवीन स्वप्रतिमा तयार करीत आहोत? यावर कधीतरी विचार केला पाहीजे. दृढतेने अशा एका विचारावर आयुष्य व्यतीत केले तर आपले जीवन आमुलाग्र बदलू शकते.

अशा रीतीने श्रीगीतेच्या एकेक शब्दांमध्ये स्वतःला जागे करण्याची शक्ती आहे! परंतु जो निद्रेमधील गोड स्वप्ने बघण्यातच आनंद मानत आहे त्याला कोण काय सांगणार?

॥ हरिः ॐ ॥