श्लोक ३० आणि ३१: पारमार्थिक साध्याची वैशिष्ट्ये

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्‌ ।

साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ३०:९ ॥

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।

कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्त प्रणश्यति ॥ ३१:९ ॥

गेल्या श्लोकातून भगवंतांनी स्वतःच्या समदृष्टीचे वर्णन केले. त्यातून असे स्पष्ट होते की आपण भगवंतांच्या सान्निध्याला मुकण्याचे एकमेव कारण म्हणजे आपल्या मनात काही प्रमाणात असलेली व्यावहारीक प्रगतीबद्दलसुद्धा ओढ होय. आता वरील श्लोकांतून, या वक्तव्यामध्ये जी दडलेली ताकद आहे ती स्पष्ट करताना भगवान म्हणत आहेत की “जर माझ्यावर अनन्य भक्ती जडलेली असेल तर जगातील सर्वात दुष्ट वर्तन करणाऱ्या मनुष्यालासुद्धा सज्जनच मानायला हवे. (३०) (कारण) ज्याक्षणी त्याचे मन माझ्यावर जडते त्याक्षणीच तो धर्मात्मा बनतो आणि शाश्वत शांति (म्हणजे माझ्या सान्निध्याला) प्राप्त करतो. अर्जुना, तू एक गोष्ट निःसंदेह जाणून घे की माझा भक्त अमर असतो (म्हणजे काय, तर या जगातील कुठलीही गोष्ट वा कृति त्याला माझ्यात एकरुप होण्यास अडवू शकत नाही) (३१).”

वरील दोन श्लोकांपैकी पहिल्या श्लोकात भगवंतांनी आपल्या व्यावहारीक अस्तित्वाची पारमार्थिक क्षेत्रातील मर्यादा स्पष्ट केली आहे. भगवंतावर जेव्हा आपली अनन्य भक्ती जडते तेव्हा स्वतःच्या व्यावहारीक जीवनातील छबीवरुन आपले लक्ष पूर्णपणे दूर होऊन स्वतःच्या स्वरुपावर बसते. ज्याप्रमाणे रस्त्यावर चालताना जर स्वतःची सावली कचऱ्याच्या कुंडीवर पडली तर आपण स्वतःला अस्वच्छ मानत नाही, त्याचप्रमाणे आपले व्यावहारीक व्यक्तिमत्व जरी दुराचारी असले तरी आपल्या स्वरुपाच्या पवित्रतेवर कुठलाही डाग पडत नाही हे आपणांस त्यावेळी कळते. परंतु लक्षात घ्या की आपले स्वरुप सदाकाळी निरंतर निर्मळ, निष्कलंक आहे या वस्तुस्थितीचा उपयोग त्यालाच होतो ज्याचे लक्ष आत्मरुपावर सतत केंद्रित आहे. आणि आत्मरुपावर सतत लक्ष राहणे याचाच अर्थ भगवंतावर अनन्य भक्ती असणे. म्हणून भगवान वरील श्लोकात म्हणत आहेत की एकदा माझ्यावर अनन्य भक्ती बसली की तो मनुष्य सज्जन आहे असे मानायला हवे.

अर्थात्‌, या वक्तव्यामध्ये एक मेख दडलेली आहे. ती म्हणजे भक्तीची अनन्यता असणे. सध्या आपणांस अनेक गोष्टी प्रिय आहेत, त्यामध्ये भगवंतप्राप्ती ही अजून एक इच्छा जोडण्याने अनन्यता निर्माण होत नाही. आधीच्या सर्व इच्छा-आकांक्षांच्या बदल्यात एक भगवंतप्रेम मनात ठेवणे याला अनन्यता म्हणतात. या भक्तीचे बाह्य जीवनात कसे दर्शन होते याबद्दल आपण ३४व्या श्लोकाच्या विवरणात सखोल विचार करु. सध्या इतकेच बघू की भगवंतप्राप्ती होण्यास व्यावहारीक कामनांबद्दल संपूर्णपणे तटस्थ होणे जरुरी आहे. भगवंतभक्ती निर्भेळ असण्याची आवशक्यता स्पष्ट करण्यास श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की ज्याप्रमाणे सुईत ओवलेल्या दोऱ्यातील एक धागा जरी भोकात गेला नाही तरी दोरा ओढता येत नाही त्याचप्रमाणे मनात कुठल्यातरी व्यावहारीक गोष्टीच्या ओढीची थोडीशीसुद्धा भेसळ झाली तरी भगवंतप्राप्ती होत नाही.

भौतिक आणि मानसिक जगाच्या आपल्यावरील ताब्याची मर्यादा अशा तऱ्हेने स्पष्ट केल्यावर भगवान एकतीसाव्या श्लोकात कालाबद्दल बोलत आहेत. दैनंदिन जीवनात एखादी गोष्ट मिळवायची असेल तर ती लगेच प्राप्त होत नाही. त्याकरीता कष्ट घ्यावे लागतात आणि त्यामुळे इच्छा निर्माण होण्यात आणि तीची पूर्तता होण्यात अवधी लागतो. अगदी साधा चहा जरी हवा असला तरी आधी उठून पाणी उकळवायला लागते. मनात चहा हवा असा विचार आला आणि त्याच्‌क्षणी चहा मिळाला असे होत नाही. वर्षोनुवर्षे आलेल्या अशा व्यावहारीक अनुभवांमुळे आपला दृढ विचार झाला आहे की इच्छा उत्पन्न झाल्यानंतर वस्तूची प्राप्ती होण्यास अवधी लागतो. परंतु परमार्थात ही विचारसरणी लागू होत नाही असा इशारा वरील श्लोकांतून भगवान आपणांस देत आहेत. याचे कारण परमार्थातील “वस्तू” आणि “आपण” यात अंतर नाही हे होय. मनात एखादा विचार आला की तो स्वतःच्या बुद्धीला कळण्यास जेव्हढा वेळ लागतो तेव्हढासुद्धा कालावधी आपले भगवंताबरोबर मिलन होण्यास लागत नाही. त्यामुळे ज्याक्षणी आपल्या मनात भगवंतांबद्दल अनन्य प्रेम उत्पन्न होते त्याक्षणीच आपण धर्मात्मा बनतो आणि आपल्या मनात शांति उत्पन्न होते. लक्षात घ्या की भगवंतप्राप्तीने ही शांती उत्पन्न झालेली नसून, भगवंतावरील प्रेम हे कारण असते. सर्वसाधारणपणे आवडत्या वस्तूच्या प्राप्तीने आनंद होतो, निव्वळ आवडीने नाही. परंतु इथे प्रेम हेच साध्य असल्याने आपल्या मनातील निर्गुणी प्रेम हेच भगवंताचे रुप आहे असे आपण म्हणू शकतो.

ही शांति जगातील एकाही वस्तूवर अवलंबून नसल्याने कुठलीही व्यावहारीक घटना या शांतीला स्पर्श करु शकत नाही. आणि म्हणून ती शाश्वत असते असे भगवान म्हणत आहेत. भगवान जेव्हा माझा भक्त अमर असतो असे म्हणतात तेव्हा त्याचा अर्थ भक्ताचे शांतिस्वरुप अस्तित्व कालातीत असते असा आपण घ्यायला हवा. या संसारातील भक्ताचे “शरीर-मन-बुद्धी”रुपी अस्तित्व निरंतर राहील असे आश्वासन त्यांनी दिलेले नाही. ज्याप्रमाणे आपले शरीर बालकावस्थेतून यौवनात व नंतर वृद्धापकाळ या अवस्थांत प्रवेश करीत असते त्याचप्रमाणे आपले मूल अस्तित्व (स्वरुप) निरनिराळ्या देहांना धारण करुन शेवटी वरील श्लोकांत वर्णन केलेल्या शांतीमध्ये पदार्पण करणार आहे. आपणां सर्वांची हीच अंतिम गति आहे. इति.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २९ : भगवंतांच्या समदृष्टीचे महत्व

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।

ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि तेषु चाप्यहम्‌ ॥ २९:९ ॥

गेल्या श्लोकातून निर्गुण भगवंतांच्या भक्तीचे फळ म्हणजे माझी निरंतर संगती असे भगवंतांनी सांगितले. सर्वसाधारणपणे आपण स्वतःला आवडणाऱ्या व्यक्तीसच जवळ ठेवतो. त्यामुळे भगवंतांची जवळीक साधण्यास आधी स्वतःचे वर्तन त्यांना आवडेल असे करायला हवे का? हा प्रश्न साधकाच्या मनात उद्भवू शकतो. म्हणजे काय, तर निर्गुणी भक्तीरुपी साधना सुरु करायच्या आधी आपणांस कुठलीतरी पूर्वतयारी करायला हवी का या संदेहाचे निराकरण करण्यास भगवान वरील श्लोकातून त्यांची जगाकडे पहायची दृष्टी कशी आहे हे सांगितले आहे. भगवान म्हणत आहेत की “मला सर्व लोक समान आहेत. ना मी कुणाचा द्वेष करतो ना कुणी मला अधिक प्रिय आहेत. परंतु जे माझे भक्त आहेत त्यांनाच मी प्राप्त होतो.” ते म्हणत आहेत की आपण सध्या जसे आहोत तसेच्यातसे त्यांना स्वीकाराह्य आहोत. त्यांच्या जवळ आपण पोहोचणार का नाही याबद्दलचा निर्णय ते घेत नाहीत तर आपण स्वतःच भक्त आहोत का नाही यावर घेत असतो.

इथे काही साधकांच्या मनात असा संदेह येऊ शकतो की जर भक्ती केल्यावरच भगवान प्रसन्न होत असतील तर एखाद्या व्यावहारीक व्यक्तीमध्ये आणि भगवंतांमध्ये तत्वतः काय फरक आहे? ज्याप्रमाणे दुकानातील एखादी वस्तू योग्य किंमत दिल्यावर आपणांस प्राप्त होते त्याप्रमाणे भगवंतांची आपल्याबद्दलची प्रीती आपण स्वतःच्या भक्तीची किंमत देऊन मिळवितो का? या मूलभूत शंकेला वरील श्लोकातून उत्तर मिळत आहे असे वाटते. (अव्यक्त) भगवंतांचे सर्वांवर एकसारखेच प्रेम आहे पण हे प्रेम इतके सूक्ष्म आहे की त्याची जाणीव होणे सोपे नसते. कॉलेजमध्ये एकतर्फी प्रेमात दुसऱ्या व्यक्तीला पहिल्याच्या मनातील प्रेमाची जाणीवच नसते तशी ही गोष्ट आहे. किंवा वीजेचे व्होल्टेज जर खूप कमी असेल तर वीज मोजण्याचे यंत्र वीज नाही असे दर्शविते तशी ही बाब आहे. वा जमिनीतील पाण्याचा जिवंत स्त्रोत विहीर खणली नसेल तर कळू शकत नाही त्याप्रमाणे भगवंतांच्या आपल्यावरील प्रेमाचा झरा स्वतःच्या व्यक्तिमत्वाच्या कवचाने झाकलेला असल्याने कळत नाही. त्यामुळे साधकाच्या मनातील शंकेचे उत्तर असे आहे की भक्ती केल्याने भगवंतांचे प्रेम प्राप्त झाले असे होत नसून भक्तीने आपल्यावरील असलेल्या भगवंतांच्या निरंतर प्रेमाची जाणीव होते. आणि जेव्हा या प्रेमाची जाणीव होते तेव्हा आपोआप साधक कृतज्ञ होऊन भगवंतांशी जवळीक साधतो. भगवंतांच्या घराचे द्वार सदा उघडेच आहे पण जोपर्यंत आपले हृदय व्यावहारीक सृष्टीतून विरक्त होत ना तोपर्यंत आपणच तिकडे वळत नाही. “मेरा घर खुला है । खुलाही रहेगा । तुम्हारे लिये ॥” असे भगवान या श्लोकातून सांगत आहेत असे आपण म्हणू शकतो. जरा विचार करा की जर आपण कुणावर एकतर्फी प्रेम करीत असलो तर काही काळाने समोरील व्यक्तीच्या दुर्लक्ष करण्याने आपले प्रेम हळूहळू कमी व्हायला लागते. परंतु आपण स्वतः जन्मोन्‌जन्मे भगवंतांकडे दुर्लक्ष करुन आपल्याच विश्वात मग्न आहोत तरी भगवंतांचे आपल्यावरील प्रेम आहे तसेच आहे! कारण वरील श्लोकात असे म्हटलेले नाही की विश्वाच्या सुरुवातील माझे सर्वांवर एकसारखे प्रेम होते आणि आता जे भक्त आहेत फक्त त्यांवरच आहे! भगवंतांची समदृष्टी विश्वौत्पत्तीपासून आहे तशीच आहे. ती कालातीत आहे, निरंतर आहे, शाश्वत आहे.

भगवान किती जगावेगळे आहेत हे अशा रीतीने दिसायला लागते. परंतु निव्वळ या विचाराने भगवंतांचे थोरपण पूर्णपणे स्पष्ट होत नाही! कारण अशा अपेक्षविरहीत प्रेमाची व्यावहारीक उदाहरणेही आहेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या आईचे आपल्या मुलावरील प्रेम किंवा पृथ्वीची सर्वांना आधार देण्याची तयारी वा वृक्षाची सर्वांना सावली देण्याची क्षमता इत्यादी. परंतु भगवंतांचे प्रेम या उदाहरणांपेक्षा वेगळ्याच जातीचे आहे कारण ते नुसते अस्तित्वात नाही तर सक्रियसुद्धा आहे. त्यांच्या या खेचण्याचे प्रमाण म्हणजे व्यावहारीक जीवनातील आपली कुठलीही इच्छा पूर्ण झाली तरी त्याने उत्पन्न झालेले समाधान कालानुसार नष्ट होणे हे होय. आपली शक्ती मर्यादीत असल्याने आपण कितीही अफाट कष्ट केले तरी त्यांनी मिळणारे फळ ठराविक काळाने नष्ट होते. वारंवार मिळालेल्या लाभाची हानी झाल्याचा प्रत्यक्ष अनुभव आला की साधक आपोआप अढळ फळाबद्दल विचार करायला उद्युक्त होतो. अशाश्वततेने वारंवार पोळल्यावर प्रत्येक जीवाच्या मनात कधी ना कधी शाश्वत समाधानाला महत्व देण्याचा विचार येणार आहे! आणि या विश्वात असे एकच अचल ध्रुवपद आहे. ते म्हणजे भगवंतांचे पादकमल. त्यामुळे भगवंतचरणांची ओढ प्रत्येकाला लागणार आहे यात शंकाच नाही. (फक्त ती किती जन्मांनंतर लागणार आहे इतकाच प्रश्न आहे.) जगातील जीवांच्या कर्मांकडे दुर्लक्षकरुन त्या सर्वांना आपल्याकडे निरंतर ओढण्याच्या क्रियेने भगवान पूर्णपणे अद्वितीय होतात!

त्यामुळे असे स्पष्ट होते की वरील श्लोकातील “निव्वळ माझे भक्तच माझ्याजवळ येतात” या शब्दांत असे आश्वासनही आहे की मी सर्वांना माझी भक्ती करण्याशिवाय पर्यायच ठेवणार नाही. जो मनुष्य संवेदनशील असेल तो लवकर माझ्या संकेतांना ओळखेल आणि जे मनाने निबर असतील त्यांना मी आधी संवेदनशील करीन आणि मग ते माझ्याकडे येतील. स्थूलात रमलेल्या मानवांना सूक्ष्माची ओढ लावण्याचा भगवंतांचा उपाय म्हणजे व्यावहारीक संकटे. म्हणूनच महाभारतामध्ये कुंतीने भगवंताकडे माझ्यावर निरंतर संकटे येऊ देत (ज्यायोगे मझ्या मनातील तुझे स्मरण तीव्र होईल) असे मागणे मागितले होते. श्रीनिसर्गदत्त महाराज म्हणायचे की जीवनात आणिबाणीचा प्रसंग आल्याशिवाय खरी साधना सुरु होत नाही. अर्थात काही साधक (उदाहरणार्थ, सिद्धार्थ) जन्मापासूनच इतके संवेदनशील असतात असा प्रसंग दुसऱ्यावर आला तरी ते स्वतः सावध होतात. ज्याप्रमाणे सर्व नद्या शेवटी सागरालाच मिळतात त्याप्रमाने आपण सर्व निर्गुणी भक्तीतच रममाण होणार आहोत असे वरील श्लोकातून भगवान सांगत आहेत. स्वतःच्या जीवनात आपण व्यावहारीक इच्छेंचे किती बांध घातलेले आहेत यावर आपली अस्तित्वसरीता संगमापासून किती दूर आहे हे ठरते. अशा रीतीने आपण सर्वजण तात्विकरीत्या निर्गुणी भक्तीला पात्र आहोत. परंतु ती केव्हा सुरु होणार आहे हे आपल्या व्यक्तिमत्वाच्या उलट प्रमाणात (म्हणजे जेव्हढे व्यक्तिमत्व कमी तितकी भक्ती जास्त आणि जेव्हढा स्वतःबद्दलचा अहंकार जास्त तेव्हढी भक्ती कमी) अवलंबून आहे. इति.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २८ : निर्गुणी भक्तीचे फळ

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

शुभाशुभफलैरैवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।

संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥२८:९ ॥

 

साधकाच्या मनातील एखादा प्रश्न, त्यावर उपाय असलेला साधनेचा मार्ग आणि त्यानंतर त्याचे महत्व स्पष्ट करण्यास त्याने उत्पन्न होणारी स्थिती सांगणे अशी अध्यायांची मांडणी गीतेत वारंवार दिसून येते. आठव्या अध्यायातील अध्यात्म म्हणजे काय इत्यादी प्रश्नांचे उत्तर दिल्यावर “एव्हढे ज्ञान असण्याची जरुरी आहे का?” या अर्जुनाच्या अनुच्चारीत प्रश्नाचे उत्तर म्हणून सहजपणे करता येणारा उपाय नवव्या अध्यायात राजगुह्ययोग म्हणून सांगितला गेला. आता पुढचे सहा श्लोक या मार्गाची भलावण करणार आहेत. दैनंदिन जीवनात कुठल्याही बाह्य सोपस्कारांचा बडेजाव न करीता आपले नित्यनैमित्तिक जीवन भगवंताच्या अनुसंधानात व्यतीत करणे हा निर्गुण भगवंताच्या भक्तीचा मार्ग गेल्या दोन श्लोकांतून सांगितल्यावर भगवान श्रीकृष्ण या साधनेचे फळ सांगताना म्हणत आहेत की “कर्म करीत असताना अनुसंधानात राहणारा (म्हणजे संन्यासयोगयुक्तात्मा) साधक शुभ व अशुभ या दोन्ही कर्मांच्या बंधनांत अडकत नाही आणि (त्यामुळे आपोआपच, कुठलाही प्रयास न करीता) त्यांच्या फळांपासूनसुद्धा मुक्तता प्राप्त करतो. (कर्मबंधनांतून) संपूर्णपणे मोकळा झालेला असा साधक मग माझ्याजवळ येतो.

१. फळाची अद्वितीयता : काही कर्मांची फळे आपण बाह्य इंद्रियांतर्फे जाणू शकतो. उदाहरणार्थ, खूप अभ्यास केल्यावर एखाद्या परीक्षेत चांगले गुण मिळणे, वा नोकरीत जीवापाड कष्ट केल्याने बढती मिळणे, पैसे कमाविणे इत्यादी. परंतु काही कर्मे अशी असतात की ती केल्यानंतर जे फळ मिळते ते सूक्ष्म असते, फक्त कर्त्याच्या मनात त्या फळाचे पडसाद म्हणून एक समाधान उत्पन्न होते. उदाहरणार्थ, कठीण परीस्थितीतही प्रलोभनांकडे दुर्लक्ष करुन योग्य वर्तन करणे. अशावेळी बाह्य जगाला कर्त्याला प्राप्त झालेल्या फळाची जाणीव होतेच असे नाही. परंतु निदान कर्ता इतरांना इतकेतरी सांगू शकतो की माझ्या मनात शांति उत्पन्न झालेली आहे. परंतु सतत भगवंताच्या अनुसंधानात राहण्याचे फळ हे या दोन्हीहून निराळे आहे. हे फळ इतके सूक्ष्म आणि गुणातीत आहे, की मिळालेल्या स्थितीचे वर्णन करण्यास साधकाला कुठलेही शब्द सापडत नाहीत! “माझ्या मनात निरंतर शांति आहे”, वा “मी नेहमी बरोबर वागतो” इत्यादी कुठलेही शब्द या स्थितीचे वर्णन करण्यास असमर्थ आहेत. त्यामुळे या निर्गुणी स्थितीला जाणून घेण्यास आपणास थोडे सखोल विचार करणे जरुरी आहे.

२. कर्मबंधनांतून सुटणे याचे वर्णन : कुठल्याही कर्मांत भाग घेण्याआधी सर्वसाधारणपणे आपण एखादे व्यक्तिमत्व धारण करतो आणि त्याला योग्य असे वर्तन करतो. उदाहरणार्थ, घरी आपला मुलगा समोर आला की आपण पालक असे व्यक्तिमत्व अंगावर घेतो, संध्याकाळी मित्रांबरोबर नाक्यावर चहा पिताना स्वतःच्या तारुण्यरुपात विलीन होतो आणि गुरुगृही शिष्य या रुपात राहण्याचा प्रयत्‍न करतो. एकदा स्वतःवर एखाद्या रुपाचे कवच घातले की कसे वाघायला हवे याचे नियम स्पष्ट होतात आणि समोर आलेल्या घटनेला आपण सामोरे जातो. इथे हे लक्षात घ्यायला हवे की दैनंदिन जीवनात स्वतःवर एखाद्या व्यक्तिमत्वाचा मुखवटा चढविण्यास आपली पूर्वकर्मे कारणीभूत असतात हे लक्षात घेणे जरुरी आहे. कुणालातरी आपण स्वतःचा मुलगा वा गुरु मानले आहे या जाणीवेशिवाय ना आपण पालक होऊ शकतो ना शिष्य. कर्मबंधने म्हणजे दुसरे काही नसून आपण हे वारंवार घातलेले मुखवटे आणि घेतलेल्या रुपाशी सुसंगत वागायची आपली धडपड होय. आणि कर्मबंधनांतून सुटका म्हणजे कुठल्याही परिस्थितीला सहजपणे, नैसर्गिकरीत्या सामोरे जाणे होय. आपण अगदी लहान असताना समोर आलेल्या कुठल्याही घटनेला स्वीकारत होतो आणि जसे शक्य असेल तसे सामोरे जात होतो. स्वतःची ही नैसर्गिक अवस्था आपण कोण आहोत याच्या अज्ञानाने उत्पन्न झालेली होती. आता भगवंतज्ञानानंतर (म्हणजेच आपण कोण आहोत हे कळल्यानंतर), परत त्या अवस्थेला प्राप्त करणे म्हणजे कर्मबंधनांतून सुटका मिळविणे असे म्हटले तर वावगे होणार नाही. म्हणूनच संतांचे वर्णन करताना “ते लहान मुलासारखे निरागस असतात” हे शब्द वारंवार उच्चारले जातात.

३. शंकानिरसन : कुठल्यातरी रुपात स्वतःला घातल्याने वर्तनांत एक सातत्य येते. त्यामुळे या स्थितीचे वर्णन ऐकल्यावर कित्येक साधकांच्या मनात असा प्रश्न उत्पन्न होतो की समाजात जर सहजपणे मी वागायला लागलो तर माझे वर्तन स्वैर होईल. अनिर्बंध होईल. मग माझ्यावर ज्या जबाबदाऱ्या आहेत त्यांचे काय होईल? परंतु या प्रश्नात एक मूलभूत चूक आहे. ती म्हणजे स्वैर वागणारा कोण आहे? लक्षात घेणे जरुरी आहे की बेजबाबदारपणे वागणे याची व्याख्या सापेक्ष आहे, व्यक्तिमत्वावर अवलंबून आहे. उदाहरणार्थ, लहानपणी पुस्तके वाचण्यात वेळ घलवून पैसे न कमाविणे हे स्वैर वागण्याचे नाही, तर अभ्यासूवृत्तीचे लक्षण आहे. परंतू हीच गोष्ट मोठेपणी केली तर जबाबदारी टाळणे आहे! त्यामुळे, स्वैर वर्तन करण्यास जरुरी असलेला एखाद्या व्यक्तिमत्वाचा पायासुद्धा नष्ट झालेला असल्याने, माझ्या व्यक्तिमत्वांचा नाश झाला तर मी स्वैर वागेन हे म्हणणे मूलभूतरीत्या चुकीचे आहे. म्हणूनच आपण बघतो की ज्यांच्या मनात स्वतःचे व्यक्तिमत्व सुस्पष्ट नसते अशी जंगली जनावरे स्वैर वर्तन करीत नाहीत. अर्थात, सहजपणे वागण्याचा पाया भगवंताचे अनुसंधान असणे हे महत्वाचे आहे. कामचोरपणाला वा स्वतःच्या शरीर-मनाला जपण्याला महत्व देऊन सहजपणे वागत आहे असे म्हणणे म्हणजे स्वतःला फसविणे आहे. सहजपणाने वागणे आपोआप झाले पाहीजे, प्रयत्‍न करुन नाही! आपण सहजपणे वागत आहोत याची जाणीव कधीकधीच होते, इतरवेळी आपण नुसते आपोआप वागत असतो. अशावेळी साधक नेहमी भगवंताला अपेक्षित असलेले वर्तन सहजपणे करत असतो म्हणून ही अवस्था होणे म्हणजे भगवंताजवळ असणे होय.

४. कर्मबंधनातून सुटका हे साधनेचे फळ आहे का? : अजून एक महत्वाची गोष्ट म्हणजे भगवंताच्या अनुसंधानात राहील्याने आपण कर्मबंधनांतून सुटतो असे शब्द ऐकल्यावर असे वाटू शकते की हे साधनेचे फळ आहे आणि आता काही करायचे शिल्लक राहीले नाही. पण ही भावना चुकीची आहे! सतत अनुसंधानात राहील्याने होते काय? तर आपल्या पूर्वकर्मांचे उरलेले भोग समोर येतात आणि त्यांना निर्द्वंदपणे सोसून आपण त्यांच्या बंधनातून सुटतो. यानंतर जी आपली अवस्था होते तीला “कर्मसाम्य” दशा म्हणतात. अशी अवस्था येणे हा या साधनेचा एक टप्पा आहे. हे या साधनेचे फळ नाही हे लक्षात घेणे जरुरी आहे. कारण कर्मसाम्यता प्राप्त झालेल्या क्षणानंतरसुद्धा आपले आयुष्य सुरु आहेच आणि नवी कर्मे आपल्याहातून घडत आहेतच. त्यांच्या बंधनातसुद्धा न अडकणे जरुरी आहे! याकरीता कर्मसाम्य अवस्था आली तरी अनुसंधानात राहणे जरुरी आहे. त्यामुळे असे म्हणायला हवे की ही साधना करीत राहणे हेच या साधनेचे खरे फळ आहे! या गोष्टीला न विसरणे अत्यावश्यक आहे. अनुसंधानात असणे ही साधना संपून मुक्ततेचे फळ मिळत नाही, तर ती निरंतर चालू राहणे हे या साधनेचे फळ आहे. कर्मबंधनांपासूनची मुक्ती हे एक आपोआप निर्माण झालेला परीणाम आहे! म्हणूनच जेव्हा माउलींनी सर्व साधकांकरीता पसायदान मागितले तेव्हा सुरुवातीच्या सर्व मागण्यांचा एका वाक्यात सारांश म्हणून असे मागितले आहे की “साधक भौतिक आणि पारलौकीकरीत्या पूर्ण होऊन निर्गुणी भक्तीत नित्य रममाण राहो ( … पूर्ण होऊनि तिहीं लोकीं । भजिजो आदिपुरुखी । निरंतर ॥ ज्ञा. पसायदान ॥)”. अशा रीतीने भगवंताजवळ जाणे (म्हणजेच नित्यानुसंधानात राहणे) हे निर्गुणी भक्तीरुपी साधनेचे खरे फळ आहे असे स्पष्ट होते. म्हणूनच वरील श्लोकाच्या अंतिम चरणांत तू माझ्याजवळ येशील असे आश्वासन भगवंतांनी दिले आहे! इति.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २६ आणि २७ : एकलक्ष भक्तीची व्याख्या

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।

तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ २६:९ ॥

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्‌ ।

यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्‌ ॥ २७:९ ॥

गेल्या तीन श्लोकांतून निर्गुण भगवंताच्या एखाद्या ठराविक अवतारावर लक्ष केंद्रीत झाल्यावर भक्ताला कुठले फल प्राप्त होते याचे वर्णन केल्यावर आता निर्गुण भगवंताच्या भक्तीकडे भगवान वळले आहेत. वरील दोन श्लोकांतून भगवान श्रीकृष्णांनी अशा भक्तीची व्याख्या केली आहे. गोष्ट अशी आहे की जेव्हा आपण भगवंताच्या एखाद्या ठराविक रुपावर लक्ष केंद्रीत करतो तेव्हा आपोआप आपणांस भक्ती म्हणजे काय हे स्पष्ट होते. ते म्हणजे त्या रुपाला आवडेल असे वर्तन करणे. त्यामुळे वैष्णव भक्त तुलसी घेऊन भगवंताकडे जातात तर शैव बेलपत्राशिवाय शिवमंदीरात जात नाहीत. आपण सर्वजण स्वतःच्या मनातील प्रेमाला बाह्यजगात व्यक्त करण्यास उद्यमशील असतो. त्यात भक्तीचे असे मर्यादीत रुप समोर आले की त्याने आपले जीवन जगण्यास एक सुनिश्चित आकार मिळतो. रामनवमीला भजन करणे वा शिवजयंतीला रात्री जागरण करणे इत्यादी. नियमबद्ध चाकोरीचे जीवन जगणे सोपे असल्याने सगुण रुपाचे ध्यान करणे सर्वसामान्य साधकांना आकर्षित करते. याउलट जो भगवंत सर्व जीवांत भरुन आहे त्याला या जगातील सर्व गोष्टी एकसारख्याच आवडतात. त्यामुळे कुठलीही एक ठराविक क्रिया वा वस्तू त्याला प्रिय आहे असे आपण म्हणू शकत नाही (कारण कुठल्याही क्रियेच्या विरुद्ध क्रियासुध्दा त्याला प्रिय आहेत!). अशा परिस्थितीत आपल्यामधील सर्वव्यापी भगवंताबद्दलचे उफाळून येत असणारे प्रेम व्यक्त कसे करावे याबद्दल साधकाच्या मनात संदेह उत्पन्न होतो. म्हणून सर्वव्यापी भगवंताच्या भक्तीचे रुप दर्शविणे आवश्यक आहे. ज्याप्रमाणे भगवान श्रीशंकरांनी स्वर्गातील गंगेचा स्त्रोत डोक्यावर झेलून जगाला पेलेल असा एक छोटा स्त्रोत सोडला, त्याचप्रमाणे आपल्या हृदयात गुरुकृपेने निर्माण झालेल्या ज्ञानोत्तर भक्तीच्या गंगेला बुद्धीरुपी माथ्यावर झेलून दैनंदिन कृतींतून बाहेर सोडणे असे या भक्तीचे रुप होते. सगुण रुपाची भक्ती प्रत्येक भक्ताच्या जीवनात एकच रुप घेते कारण त्या विशिष्ट रुपाला जे आवडते तसे प्रत्येकजण वागायचा प्रयत्‍न करतो. याउलट साधकाच्या जीवनातील निर्गुण भगवंताच्या भक्तीरुपी गंगोत्रीचे रुप व्यक्तीप्रमाणे भिन्न असते, त्याचे दररोजचे जीवन जसे असेल त्याप्रमाणे त्याची अंतर्गत भक्ती बाह्य रुप धारण करते.

परंतु वरकरणी वेगवेगळ्या दिसणाऱ्या भक्तींमध्येही समानता आहे. वरील श्लोकांतून भगवान प्रथम भक्तींतील विभिन्नता दर्शवून मग त्यांतील समान धागा सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत की “ (माझ्या निर्गुण रुपावर प्रेम ठेऊन) जो कोणी मला एखादे पान, फुल, फळ वा (अतिशय मूल्यहीन) उदक अर्पण करतो त्या प्रत्येक वस्तूला, मी त्या कृतींमागील प्रेमाकडे लक्ष ठेऊन, आनंदाने स्वीकारतो (२६). (खरे म्हणजे) स्वतःच्या दैनंदिन जीवनातील खाणे, पिणे, नित्यकर्म करणे इत्यादी जे आपले वर्तन असते तेच जर (आपल्या संकुचित व्यक्तिमत्वाचा आधार न घेता) भगवंताच्या अनुसंधानात केले तर ती (आपोआपच) माझी भक्ती होते (२७) .”

सर्व गोष्टींत जर भगवान आहे तर एखादी गोष्ट निषिद्ध कशी असू शकेल? या वस्तुस्थितीचा परीणाम म्हणजे जेव्हा आपणास निःसंदेहपणे असे जाणवते की निर्गुण भगवंत सर्व चराचराला व्यापून आहे त्यावेळी आपल्याला एक अमर्याद स्वातंत्र्य प्राप्त होते. ते म्हणजे स्वजीवनात कसेही वर्तन करणे. त्यामुळे साधकाचे वर्तन निर्बंध होऊ शकेल असा संदेह उत्पन्न होऊ शकतो. परंतु जर आपले ज्ञान निव्वळ बौद्धीक नसेल तर या अनिर्बंध स्वातंत्र्याबरोबरच त्या मोकळीकीचा फायदा घेऊ इच्छीणारे आपले संकुचित व्यक्तिमत्वदेखील नष्ट होते. उदाहरणार्थ, लहानपणी असे वाटायचे की जवळ पैसे असते तर दररोज चॉकलेट, आईसक्रीम खाल्ले असते. आज त्या गोष्टींचे आकर्षण असलेले व्यक्तिमत्व नाहीसे झाले असल्याने पैसे असूनही त्या वस्तू दररोज खाल्ल्या जात नाहीत. त्याचप्रमाणे, मनमानी करण्याची इच्छा कोणाची असते? आपल्या संकुचित व्यक्तिमत्वाची. भगवंतज्ञानाच्या गंगेत न्हाल्याने आपल्या अस्तित्वावर जमलेला व्यक्तिमत्वाचा मळ नष्ट होतो. त्यामुळे स्वव्यक्तिमत्वाला पुष्टी देणे हा हेतू भक्ताला निरर्थक दिसायला लागतो. म्हणून कसेही वागायचे स्वातंत्र्य मिळाले तरी त्याच्या हातून अयोग्य वर्तन होत नाही. म्हणजे काय? तर जेव्हा ज्ञानोत्तर भक्ती असलेल्या साधकाला एखाद्या घटनेत भाग घ्यावा लागतो तेव्हा त्या घटनेशिवाय दुसरी कुठलीही गोष्ट त्याला महत्वाची वाटत नाही. उदाहरणार्थ, आज मी असा वागलो तर उद्या माझी प्रतिमा काय होईल वा काल मी एका विशिष्ट पद्धतीने अशा घटनेला सामोरा गेलो होतो मग आज मला तसेच वागायला हवे इत्यादी विचारांचे महत्व त्याच्या मनातून नष्ट होते. याचा अर्थ असा की निर्गुण भगवंताचे खरे ज्ञान साधकास कुठल्यातरी एका साच्यात बद्ध होऊ देत नाही. प्रत्येक क्षणी समोर आलेल्या घटनेला नाविन्याने सामोरे जाणे या शब्दांचा अर्थ आपणास कळायला लागतो. तो म्हणजे आपले आधीचे ज्ञान विसरणे नव्हे तर पूर्वकल्पनांचे आपल्यावरचे वर्चस्व नष्ट होणे. स्वतःच्या पूर्वकर्मांबद्दलचे वैषम्य व भविष्यकाळाबद्दलची काळजी या दोन गोष्टींचा आपल्यावरील ताबा जेव्हा नाहीसा होतो तेव्हा आपण खऱ्या अर्थाने मुक्त असतो. ही मुक्तता अतिशय बेजबाबदार व्यक्तीतही असते. परंतु भक्ताच्या मुक्ततेचा पाया भगवंतभक्तीचा असतो, स्वतःची मनमानी करण्याचा नसतो. त्यामुळे त्याच्या मनात निरंतर शांति असते ज्याचा अभाव बेजबाबदार व्यक्तींत दिसून येतो. ही आपोआप उत्पन्न झालेली स्वयंभू शांति म्हणजे भगवंतांनी आपली सेवा स्वीकारली याची पावती आहे हे लक्षात घेणे जरुरी आहे.

स्वतःला आपण सर्वसाधारणपणे सुखी समजतो, पण आपल्यापैकी कितीजणांनी काहीही न करीता, कुठल्याही भौतिक वा मानसिक कारणाशिवाय आलेली आनंदाची उर्मी अनुभवलेली आहे? गाडी चालविताना, स्वतःच्या आजारी मुलाची काळजी घेताना वा शारीरीक कष्ट करताना सुद्धा जेव्हा मनात आनंदाचा घडा भरभरुन वहायला लागतो तेव्हा आपण भगवंतभक्तीत रममाण असतो. याउलट जर पूजा करतानासुद्धा जर मनात कारणविरहीत आनंद भरलेला नसेल तर आपण निर्गुण भगवंताला विसरलेलो आहोत. जोपर्यंत आपल्या मनात भगवंतसान्निध्याची ही शांतिरुपी रोकडी पावती पोहोचलेली नाही तोपर्यंत आपले निर्बंध वर्तन म्हणजे स्वव्यक्तिमत्वाचेच एक रुप आहे, स्वतःला फसविणे आहे, आणि ज्या ज्ञानावर आपले असे मुक्त वर्तन उभारलेले आहे ते ज्ञान पोकळ आहे. निर्गुण भगवंताच्या भक्तीची ही मेख गीतेतील या अध्यायात उघडपणे मांडलेली आहे. या अध्यायाच्या अंतिम श्लोकात या साधनेचे पुनरुच्चारण होईल तेव्हा आपण परत एकदा यावर विचार करु. आज इतकेच.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २३-२५ : एकलक्ष भक्तीची आवश्यकता

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्‍ते श्रद्धयाऽन्विताः

तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्‌ ॥ गीता २३:९ ॥

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।

न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्चयवन्ति ते ॥ गीता २४:९ ॥

यान्ति देवव्रता देवान्‌ पितृन्‌ यान्ति पितृव्रताः ।

भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्‌ ॥ गीता २५:९ ॥

नवव्या अध्यायातील बावीसाव्या श्लोकातून भगवंतांचे खरे रुप जाणून भक्ति करणाऱ्या साधकांना कुठले फल मिळते हे सांगितले. वरील श्लोकांतून इतर सर्वसाधारण भक्तांना काय मिळते याबद्दल सांगताना भगवान म्हणत आहेत: “(माझ्या अनंत रुपांपैकी) काही ठराविक रुपांवर परमभक्ती करणारेही खरे म्हणजे माझेच भक्त आहेत, परंतु त्यांची भक्ति विधीपूर्वक नसते (२३). (खरी गोष्ट अशी आहे की) कुणाचीही भक्ती केली तरी ती माझीच भक्ती असते. पण या वस्तुस्थितीबद्दल भक्त अनभिज्ञ असल्याने त्यांची साधना अपुरी राहते (२४). म्हणून, असे भक्त ज्या ज्या इष्ट देवतेची भक्ती करतात, त्या त्या देवतेच्या लोकांत त्यांना गति मिळते. फक्त मला जाणून भक्ति करणारेच माझ्यापर्यंत पोहोचतात (२५).”

आपणास या श्लोकांतून भगवान साधनेचे लक्ष्य साधकाच्या जीवनात किती महत्वपूर्ण आहे हे सांगत आहेत. भगवंताकडे जाण्यास प्रत्येक साधक उत्सुक असला तरी भगवंताचे कुठले रुप त्याच्या मनात आहे हे महत्वपूर्ण आहे. लक्षात घ्या की जगातील प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात परमार्थ म्हणजे काय, किंवा भगवंताचे रुप कसे आहे याबाबत सुनिश्चित कल्पना असतात. उदाहरणार्थ, कोण म्हणते की दीनदुबळ्यांना मदत करणे म्हणजेच भगवंताची पूजा होय, तर कुणी स्वतःकडे दुर्लक्ष करुन कुटुंबातील व्यक्तींची योग्य काळजी घेण्यात साधनेची परमावधी मानतो. कुणाला समोरील व्यक्तीच्या समाधानात भगवंत दिसतो तर कुणी आपले (व्यावहारीक) कर्म कुशलतेने करण्यात भगवंताची भक्ती आहे असे मानतो. या वस्तुस्थितीचा एक परीणाम म्हणजे सिनेमातील नटांपासून राजकारणी व्यक्तीपर्यंत प्रत्येकजणांची भगवान म्हणजे काय याबद्दलची व्यक्तव्ये वर्तमानपत्रांच्या रविवार पुरवणीत छापून आलेली दिसतात. जर या सर्वांनासुद्धा भगवान म्हणजे काय हे कळले असेल तर यांच्यात आणि संतांमध्ये काय मूलभूत फरक आहे? किंवा दुसऱ्या शब्दात सांगायचे झाले तर एखाद्या प्रसिद्ध कवीने लिहीलेल्या भक्तीगीतात आणि श्रीसंत तुकारामांच्या अभंगात काय फरक आहे? असे प्रश्न साहजिकपणे निर्माण होतात. वरील श्लोकांतून भगवान आपणास हा फरक सांगत आहेत असे वाटते. प्रत्येकजण आपापल्या मतिनुसार देवाची साधना करीत असला तरी पूर्ण ज्ञान नसलेले साधक जास्तीतजास्त त्यांच्या इष्ट देवतेच्या स्थानापर्यंतच पोहोचू शकतात. आपणांस जर भगवान श्रीकृष्णांपाशी जायचे असेल निव्वळ संतांच्या सांगण्यावरच आपण विश्वास ठेवायला हवा. कारण केवळ त्यांचीच वक्तव्ये ज्ञानोत्तर भक्तीवर आधारीत असतात.

इथे एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे. ती म्हणजे, वरील श्लोकांतील चेतावणी निव्वळ भगवान श्रीकृष्णांच्या निर्गुण रुपाकडे दुर्लक्ष करुन इतर देवतांना भजणाऱ्या भक्तांसाठीच आहे असे नव्हे तर भगवंताच्या खऱ्या रुपाकडे लक्ष ठेऊन सुरु केलेल्या साधनेत मग्न असलेल्या साधकांनाही आहे. कारण अशा साधनेच्या मार्गात क्षणोक्षणी क्षुद्र अपेक्षेंचे अनंत फाटे फुटत असतात. वरकरणी समांतर दिसत असलेले हे मार्ग हळूहळू वळण घेऊन काही काळाने वेगळ्याच स्थानाला घेऊन जातात. प्रसिद्धीची अपेक्षा, गुरुकृपेने झालेल्या ज्ञानाबद्दलचा अभिमान, आपलाच मार्ग योग्य आहे अशी खात्री इत्यादी भावना साधकाच्या जीवनात अतिशय सूक्ष्मपणे शिरतात आणि नंतर इतक्या प्रभावी होतात की साधना व्यवस्थित चालू ठेवणारे साधकसुद्धा सर्वोच्च पदाला न पोहोचता वेगळ्याच ठीकाणी स्थिर होतात. अशी मूळ लक्ष्याहून भिन्न असलेली स्थिती वरकरणी कितीही लोभनीय असली तरी त्यामधील अवस्था शाश्वत नसते. उदाहरणार्थ, आज सर्व जगानी आपल्याला मान दिला तरी उद्या तेव्हढाच मान मिळेल याची खात्री नसते, आपल्या ज्ञानाइतकेच (किंवा जास्त) ज्ञान असलेले इतर साधक असण्याची शक्यता असते इत्यादी. साधकाच्या अवस्थेची अशाश्वतता त्याच्या मनात अशांति किंवा भय निर्माण करते आणि मग त्याचे लक्ष सद्यपरीस्थितीची अस्थिरता नष्ट करण्याकडे वेधले जाते व भगवंतापासून विचलित होते.

अशा रीतीने अतिशय प्रामाणिकपणे गुरुपोनिर्दिष्ट्य साधनेत मग्न असलेले साधकही सर्वोच्च पदापासून वंचित राहण्याचे मूळ कारण वरील श्लोकांतून सुस्पष्ट होते. साधनेच्या राजमार्गापासून निघालेले अनंत मानसिक फाटे सुरुवातीला इतके समांतर असतात की त्यांच्यात आणि साधनेत फार फारक दिसत नाही. त्यांच्यातील फरक नजरेसमोर आणून, तिकडे दुर्लक्ष करुन, मूळ मार्गावर चालत राहणे नुसते अवघड नाही तर अशक्य आहे. निव्वळ सद्‌गुरुकृपेनेच साधकाला मार्गातील धोक्यांची निरंतर जाणीव होऊ शकते. ज्या लहान बालकाचा हात आईने धरलेला असतो (बाळाने आईचा हात धरुन उपयोग होत नाही!) तो रस्त्यांतील सर्व अडथळ्यांपासून वाचून सुखरुप घरी पोहोचतो त्याचप्रमाणे ज्या भाग्यवान साधकाचा हात गुरुंनी धरलेला आहे त्यालाच सर्वोच्चपदाची प्राप्ती होते. अंतःस्फुरणेतून सद्‌गुरु सतत शिष्याला योग्य मार्गाची जाणीव देत असतात. ज्या साधकांचे लक्ष अशा ईशारांकडे असते तो मार्गातील विश्रांतिस्थळात अडकून रहात नाही व अंतिम साध्य हस्तगत करतो. वरील श्लोकांतून भगवान आपणांस स्वतःच्या जीवनातील गुरुंचे महत्वसुद्धा सांगत आहेत असे वाटते. इति.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २२ : निरंतर शांति – निष्काम भक्तीची खूण

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां जनाः पर्युपासते ।

तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्‌ ॥ २२:९ ॥

भगवंताच्या सर्वव्यापी अस्तित्वाला जाणणाऱ्या भक्तांचे दोन प्रकार असतात आणि त्यातील व्यावहारीक इच्छांचा लोप न झालेल्या भक्तांची उन्नती कशी तात्पुरती असते हे आपण २० आणि २१व्या श्लोकांच्या विवरणात बघितले. आता या श्रीमद्भगवद्गीतेतील अतिशय प्रसिद्ध श्लोकातून निव्वळ भगवंतभक्तीला प्राधान्य देऊन जगणाऱ्या भक्तांबद्दल बोलताना भगवान श्रीकृष्ण म्हणत आहेत: “बाकी कुठलीही इच्छा महत्वाची न मानता निव्वळ माझ्यावर प्रेम ठेऊन दैनंदिन जीवन जगणाऱ्या भक्तांची काळजी (‘क्षेम’) आणि जवळीक (‘योग’) मी स्वतः सांभाळून घेतो (गीता २२:९).”

आपल्या जीवनातील बहुतांशी घटना नियमबद्ध असतात. उदाहरणार्थ, सकाळी उठल्यावर दात घासणे, भूक लागल्यावर खाणे इत्यादी. परंतु बऱ्याचवेळा आपणास समोरील प्रसंगाला तोंड देण्यास विचार करावा लागतो. उदाहरणार्थ, घरातील व्यक्तींची मर्जी सांभाळणे, कचेरीत सहकाऱ्यांशी कितपत संबंध ठेवणे इत्यादी. आपण या दुसऱ्या प्रकारच्या गोष्टींवर प्रतिक्रिया कशी देतो यातून आपले व्यक्तिमत्व दृष्यरुपात समोर येते. उदाहरणार्थ, घरात मनासारखे न घडल्यावर जर आपण आरडाओरड करत असलो तर आपण रागीट आहोत आणि जर तसे न होण्यामागचे कारण संतुलितपणे शोधत असलो तर समजुतदार आहोत इत्यादी (जर आपल्या वर्तनातून कुठलाही निष्कर्ष निघत नसेल तर आपण बेभरवशी आहोत असे म्हणायला हरकत नाही). त्यामुळे, विचार करुन तोंड द्याव्या लागणाऱ्या घडामोडींत स्वतःचे वर्तन कसे होते हे बघितले तर आपण आपले व्यक्तिमत्व जाणून घेऊ शकतो.

जोपर्यंत देह अस्तित्वात आहे तो पर्यंत मनात इच्छा येणे साहजिक आहे. त्यामुळे साधकाने निष्काम होणे म्हणजे मनात कुठलीच इच्छा नसणे अशी अवस्था होणे नसून, मनातील इच्छा आपल्या वर्तनाला आकार देणे थांबणे होय. ही गोष्ट ओळखणे कठीण आहे. परंतु निष्काम भक्तीची दृष्य खूण आहे ती म्हणजे आपल्या व्यक्तिमत्वाचा लोप. भगवंताचे सर्वव्यापी रुप जाणून त्याच्या भक्तीत रममाण होणाऱ्याचे व्यक्तिमत्व नाश व्हायला लागते कारण निर्गुण, विश्वव्यापी भगवंताचे ध्यान करणे आणि संकुचित व्यक्तिमत्व बाळगणे या दोन गोष्टी इतक्या परस्परविरोधी आहेत की त्या एकत्र नांदणे असंभव अहे. त्यामुळे साधकाला आपली भक्ती निष्काम आहे की नाही हे कळण्याचा मार्ग म्हणजे स्वतःवर आपल्याच व्यक्तिमत्वाचा पगडा कितपत आहे हे बघणे. आता स्वव्यक्तिमत्वाचा नाश होणे म्हणजे काय? जोपर्यंत देह आहे तोपर्यंत आपण स्वतःला सांभाळणारच, ज्यायोगे आपले व्यक्तिमत्व आहे असे वाटणारच. “व्यक्तिमत्व नष्ट होणे” याचा अर्थ असा की आपले व्यक्तिमत्व नक्की काय आहे हे कळायला मार्ग शिल्लक न राहणे. आपण वर बघितले की विचार करुन वागावे अशा घटना जोपर्यंत आपल्या जीवनात अस्तित्वात आहेत तोपर्यंत आपण स्वतःचे व्यक्तिमत्व जाणून घेऊ शकतो. त्यामुळे भगवंताचे निरंतर अनुसंधान ठेवणाऱ्या साधकांच्या जीवनात विचार करुन वागावे अशी घटना रहात नाही हे स्पष्ट होते. एखादे लहान बालक जसे प्रत्येक गोष्टीला सहजपणे सामोरे जाते त्याप्रमाणे अशा भक्ताची अवस्था असते (आणि लहान बालकाचे व्यक्तिमत्व काय आहे हे तो मोठा होईपर्यंत कळत नाही).

त्यामुळे निष्काम भक्त एखाद्या बालकाप्रमाणे जीवनाला सामोरे जातो हे स्पष्ट होते. दैनंदिन जीवनात बालकावस्थेत राहण्याचा परीणाम म्हणजे स्वतःला अनुकूल गोष्टी घडतीलच याचा भरंवसा नष्ट होणे. किंबहुना तशा घडणार नाहीत याचीच जास्त शक्यता असते. म्हणूनच ही अवस्था सर्वसाधारण साधक टाळत असतो. आपणा सर्वांना “आधी संसार सांभाळ आणि मग तुझा काय परमार्थ आहे तो कर” असा सल्ला हितचिंतकांकडून अनेकवेळा मिळतो याचे मूळ कारण हेच आहे. स्वतःचे जीवन अनिश्चिततेत जगणे कुणाला पसंत आहे?! म्हणूनच बहुतांशी साधक परमार्थाचे तत्व संपूर्णपणे जाणूनसुद्धा स्वतःला सांभाळून भक्ती करतात. परंतु, क्वचित एखादा साधक भगवंतभक्तीतील हा शेवटचा अडथळासुद्धा ओलांडून स्वतःचे जीवन बेदरकारपणे भगवंतभक्तीत संपूर्णपणे झोकून देतो. लहान बालकाला ज्याप्रमाणे सांभाळण्यास पालक जबाबदार असतात त्याचप्रमाणे या बालकावस्थेतील प्रौढाला कुणीतरी सांभाळणे अत्यावश्यक असते. (याचे एक पराकोटीचे उदाहरण म्हणजे श्री रामकृष्ण परमहंस. ते कालीमातेच्या भक्तीत इतके भान विसरायचे की दिवसेंदिवस खाणे खायचे विसरायचे! त्यांचा भाचा हृदयनाथ जबरदस्तीने त्यांच्या मुखात कधी एक-दोन चमचे दूध वा भात घालायचा म्हणून त्यांचा देह अस्तित्वात राहीला.) या विवेचनावरुन परमभक्ताची कुणीतरी दुसऱ्याने काळजी घेणे जरुरी आहे हे स्पष्ट होते. या वस्तुस्थितीमुळेच वरील श्लोकातून भगवान असे आश्वासन देत आहेत की जेव्हा भक्त निष्काम भक्तीत स्वतःला विसरतो तेव्हा लहान अर्भकाची सर्व काळजी जशी आई (अतिशय प्रेमाने) घेते त्याहीपेक्षा अधिक काळजी घ्यायला मी स्वतः पुढे येतो.

परंतु ‘अनन्य भक्ताचे आयुष्य सुरळीत जाईल याची काळजी मी घेतो’ या भगवंतांच्या आश्वासनामध्ये एक मेख आहे. ती म्हणजे सुखी असणे म्हणजे काय याची व्याख्या. सर्वसामान्यपणे स्वतःचे शरीर तंदुरुस्त असणे, आपल्या कुटुंबियांचे कल्याण होणे आणि भविष्याची तरतूद असणे अशा स्थितीला आपण सुखी असणे म्हणतो. परंतु खरी गोष्ट अशी आहे की आपल्या मनातील अस्वस्थता निघून जाणे हे आपण सुखी होण्याचे कारण आहे. याचा अर्थ असा की जीवनात सर्व ठीक आहे ही आपली समजूत होण्याचे मूळ कारण स्वतःच्या मनातील शांतता आहे. म्हणून जो साधक कुठलीही पर्वा न करता निव्वळ भगवंतभक्तीत स्वतःला झोकून देतो त्याची काळजी घ्यायला भगवान त्याच्या मनात निरंतर शांती ठेवतात. अशावेळी कदाचित इतर लोकांच्या दृष्टीत साधकाचे जीवन अतिशय खडतर दिसत असण्याची शक्यता आपण नाकारु शकत नाही. म्हणजे काय तर ज्या साधकाची काळजी स्वतः भगवान घेत आहे त्याला एखादवेळेस दोन वेळचे अन्न मिळत नसेल, कदाचित त्याच्या घरी त्याला कुणी मान देत नसेल आणि त्याच्या मनाप्रमाणे या जगात काहीच घडत नसेल. परंतु तरीसुद्धा त्याच्या मनात कायम शांति असणार यात शंका नाही! भगवंताचे ‘योगक्षेम वहाम्यहम्‌’ या वचनाचा संदर्भ भारतीय जीवन विमा निगम सारखा बाह्यबाबतीत नसून संपूर्णपणे अंतर्गत आहे. आपले जीवन सुरळीत आहे याची जाणीव फक्त त्या भाग्यवान साधकाला असते. त्याच्या कुटुंबियांनासुद्धा तसेच वाटेल याची जबाबदारी भगवान इथे घेत नाहीत हे जाणणे जरुरी आहे! याचे एक उदाहरण म्हणजे श्री रामकृष्ण परमहंसांच्या पत्‍नी श्रीसंत शारदामाता होय. कित्येक वर्षे त्या दक्षिणेश्वराच्या मंदिरात अतिशय कठीण परिस्थितीत राहल्या. जिन्याखालच्या खोलीत दिवसभर रहायचे, तिथेच अनेक लोकांचा स्वयंपाक करायचा, आणि अनेक महिन्यांतून कधीतरी एकदा श्रीरामकृष्णांबरोबर एकट्याला थोडा वेळ मिळणे अशी त्यांनी अनेक वर्षे काढली. पण नंतर त्या स्वतः त्या काळाबद्दल म्हणाल्या की “तेव्हा इतकी प्रतिकूल स्थिती असतनासुद्धा माझ्या हृदयात एक आनंदाने भरलेला हंडा असायचा, जो निरंतर ओसंडून वहायचा. त्यामुळे मी दुःखात आहे या भावनेचा स्पर्शसुद्धा तेव्हा मला कधी झाला नव्हता.” भगवंतांची भक्तांची काळजी घेण्याची पद्धत अशी आहे! भक्‍ताच्या ते मनात आनंदाचा घडा निरंतर भरलेला ठेवतात मग भले त्याचे बाह्य जीवन लौकीकरीत्या सुरळीत असेल वा नसेल. त्यांच्या अशा ‘क्षेम’ घेण्यातच आपोआप ‘योग’ होतो. बाह्य जीवन मनासारखे झाले तरी ‘योग’ होईल याची खात्री आपण देऊ शकत नाही. पण या देवदत्त शांतीतच योग भरलेला आहे (म्हणूनच पुढे बाराव्या अध्यायातील बाराव्या श्लोकात भगवान म्हणतील की सर्व गोष्टींमधील श्रेयस्कर गोष्ट म्हणजे ‘निरंतर शांति’ होय).

थोडक्यात सांगायचे झाले तर अनन्य भक्तांचे जीवन सुखरुप होते यात शंका नाही. पण हे सुख संपूर्णपणे अंतर्गत असून फक्त त्या भक्ताचा त्यावर मालकीहक्क असतो. त्याच्या बाह्यजीवनात कुणी कितीही जवळ असले तरी त्याला ते सुख मिळेल असे भगवान कुठेही म्हणाले नाहीत हे लक्षात ठेवणे जरुरी आहे! आपण भक्तीत मग्न राहीलो तर प्रत्यक्ष भगवंत आपली काळजी घेईल असा समज असणाऱ्यांनी प्रामाणिकपणे विचार करायला हवा की आपल्याला अशा सुखाबद्दल खरोखर ओढ आहे का?

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २० आणि २१: निष्काम भक्तीची आवश्यकता

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्‌वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।

ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान्‌ ॥ गीता २०:९ ॥

ते तं भुक्त्‌वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।

एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ गीता २१:९ ॥

परमार्थाचे ज्ञान होण्यास भगवंताचे खरे रुप जाणणे अत्यावश्यक आहे. म्हणूनच नवव्या अध्यायातील सोळाव्या श्लोकाच्या “अहं क्रतु ..” पासून एकोणीसाव्या श्लोकातील “ .. सदसच्चाहमर्जुन” पर्यंत भगवान श्रीकृष्णांनी स्वतःचे सर्वव्यापी रुप प्रगट केले आहे. भगवंताच्या कुठल्यातरी विशिष्ट रुपालाच सर्वस्व न मानता या विराट रुपाची पूर्ण कल्पना असलेले साधक विरळाच आढळतात. ज्या साधकांना या रुपाची ओळख नाही त्यांची दिशाभूल कशी होते हे आपण पुढे बघूच (श्लोक २३ ते २५), परंतु इथे, वरील दोन श्लोकांतून, निव्वळ ज्ञान असणेसुद्धा पुरेसे असत नाही हे भगवंतांनी सांगितले आहे. भगवंताच्या विश्वव्यापी रुपाची जाणीव असणारे साधकसुद्धा प्रपंचात कसे अडकतात हे सांगताना भगवान म्हणत आहेत की “(मला संपूर्ण जाणून घेऊन मग) सोमरसाचा आस्वाद घेणारे, ज्यांच्या पापांचा क्षय झाला आहे असे साधक जेव्हा वेदांच्या सांगण्यानुसार माझी भक्ति करताना स्वर्गाची इच्छा धरतात तेव्हा त्यांना स्वर्गप्राप्ती होऊन तेथील उपभोग प्राप्त होतात (२०). स्वर्गलोकातील अनंत भोगांचा लाभ घेण्याने त्यांची (जमा केलेली) पुण्ये खर्च होतात आणि ते मृत्यूलोकात परत येतात. अशारीतीने वेदांनुसार कर्मकरणारे आपल्या इच्छांनुसार (स्वर्ग आणि पृथ्वी अशा) निरंतर येरझाऱ्या घालत असतात (२१) .”

जगात सूक्ष्म गोष्टीचा आनंद जाणणारे क्वचित आढळतात. उदाहरणार्थ, शास्त्रीय संगीतापेक्षा चित्रपटातील गाणी जास्त लोकप्रिय असतात, पौष्टीक खाण्यापेक्षा चमचमीत आहार आवडतो आणि सखोल विचार शांतपणे सांगणाऱ्यांपेक्षा भावनिकपणे, टाळ्या पडतील असे बोलणारे चतुर वक्ते आवडतात. ही गोष्ट पारमार्थिक साधकांनाही लागू पडते. बरेचसे साधक गुरुंकडे एखाद्या साचेबद्ध साधनेच्या शोधात येतात. स्वतःला ठराविक नियमांमध्ये बांधून, समविचाराच्या व्यक्तींच्या सान्निध्यात काल व्यतीत करणे यामध्ये साधनेची परीसीमा आहे अशी त्यांची विचारधारणा असते. या दृष्टीकोनाने साधकांचे विश्व सिमीत होते आणि सीमारेखा असलेल्या प्रांगणात विश्वरुपी भगवंताला बघणे अशक्य आहे. परंतु काही साधक साधनेला एका चौकटीत वावरायचे बंधन न घालता स्वतःच्या संपूर्ण जीवनाचे प्रांगण बहाल करतात. आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक घटना म्हणजे साधनेचे रुप आहे अशी त्यांची खात्री असते. वेदांमधील भक्ती म्हणजे बाकी काही नसून आपल्या संपूर्ण अस्तित्वाला भगवंतात विलीन करणे आहे याची जाणीव त्यांना असते. परंतु असे साधकसुद्धा संसारचक्रात अडकून पडू शकतात असे भगवान या दोन श्लोकांतून सांगत आहेत.

आपल्या मनात कुठल्या इच्छा दडलेल्या आहेत हे कळणे अशक्यप्राय आहे कारण मन स्वतःच्या कामना दडविण्यात अतिशय चलाख आहे. परंतु सुप्त इच्छा जेव्हा जागृतावस्थेत यायला लागतात तेव्हा आपले वागण्यातील संतुलन जाते. आणि ही गोष्ट लपून रहात नाही. इच्छांच्या या वैशिष्ट्यामुळे आपणापुढे स्वतःच्या लपलेल्या इच्छांना जाणण्याचा एक मार्ग उपलब्ध होतो. तो म्हणजे स्वतःच्या दैनंदिन वर्तनाकडे तटस्थेपणे पाहून जेव्हा एखाद्या प्रसंगात आपले संतुलन जाते तेव्हा आपली कुठलीतरी इच्छा कार्यांन्वित झाली आहे असे निःशंकपणे समजणे. संतुलन जाणे म्हणजे काय, तर त्या प्रसंगाला योग्य तऱ्हेने सामोरे न जाता भावनिकपणे तोंड देणे होय. अचानक प्रेमाचा खूप पुळका येणे वा प्रचंड राग येणे या दोन्ही गोष्टींतून समदृष्टीचा विनाश दिसून येते हे जाणणे जरुरी आहे. जेव्हा आपली अशी अवस्था होते तेव्हा आपण भगवंतभक्तीला विसरून आपल्या व्यक्तिमत्वात अडकलेलो असतो. आणि एकदा संकुचित व्यक्तिमत्वाचा स्वीकार केला की स्वतःच्या देह वा मनाने केलेल्या कर्मांच्या बंधनांना आपण टाळू शकत नाही. त्यामुळे जन्म-मृत्यूच्या चक्रांत गुंतण्याखेरीज आपणास पर्याय रहात नाही. सबंध आयुष्य भगवंतभक्तीत व्यतीत करुनही जर शेवटी काही इच्छा राहीली असेल तर परत जन्म घ्यावा लागतो ही गोष्ट आपणांस पुराणातील भरतराजाची कहाणी सांगते. परम भगवंतभक्ती असूनही हरीणाच्या पिल्लावर प्रेम असल्याने त्याला परत दोन जन्म घ्यावे लागले (एक हरीणाचा आणि दुसरा जडभारताचा). लक्षात घ्या की आपल्या आयुष्यात साधनेचे उपचार कठीण नसले तरी निव्वळ साधनेच्या मार्गावर निरंतर राहणे ही आपल्यावरची जबाबदारी सांभाळणे कठीण असते. परमार्थाचा मार्ग खडतर आहे तो याच कारणानी. कारण सर्वसाधारणपणे, साधना सुरु करताना जो उत्साह असतो तितकाच उत्साह दहा-बारा वर्षांनंतर रहात नाही! उदाहरणार्थ, पहिल्यांदा वारी करताना आपले मन खूप तरल आणि संवेदनाशील असते. त्यामुळे पहिल्या वारीत आपले सर्व लक्ष साधनेकडे असते. एकदा वारीची सवय झाली की मनाची तशी अवस्था रहात नाही! “अतिपरिचयात्‌ अवज्ञा” हा नियम साधनेला (आणि गुरुंना) सुद्धा लागू पडतो.

स्वतःचे मन साधनेविषयी निबर झाले की मगच मनात इच्छांचा वावर सुरु होतो. त्यामुळे जीवनात ऐहिक वा पारलौकीक इच्छांचा प्रवेश होऊ नये यासाठी आपणापुढे एक उपाय निर्माण होतो. तो म्हणजे आपली साधना नित्यनूतन बनविणे. नवीन गोष्ट आवडीने शिकताना आपले सर्व मन त्या ठिकाणी एकाग्र होते आणि बाकी सर्व गोष्टींना विसरते. ही अवस्था आपल्या जीवनात साधनेच्या बाबतीत निरंतर जागृत ठेवणे प्रत्येक साधकाचे कर्तव्य आहे. साधनेचे बाह्य उपचार जरी तेच तेच असले तरी ते करतानाची आपली मानसिक स्थिती नित्यनूतन असते याची जाणीव ज्या साधकाला असते तो साधक आपल्या नित्यनैमित्तिक साधनेला सतत नव्या नजरेने पाहतो. ही वस्तुस्थिती आपल्या मानसिक स्थितीकडे तटस्थपणे पाहील्याखेरीज दिसत नाही. आणि स्वतःकडे त्रयस्थासारखे पाहणे म्हणजेच प्रपंचातून मुक्त होणे आणि त्याचाच अर्थ म्हणजे भगवंताचे स्मरण करणे. माउलींनी हरिपाठात म्हटलेले आहेच की प्रापंचिक इच्छांचा लोप म्हणजे हरिनाम घेणे होय. पहा: नामपाठ मौन प्रपंचाचे ॥ज्ञा. हरि. ९॥

सांगायची गोष्ट अशी की एकदा भगवंताच्या सर्वव्यापी अस्तित्वाची जाणीव झाली आणि त्यायोगे भगवंतभक्ति निर्माण झाली तरी त्यानंतर आपण स्वतःचे आयुष्य कसे जगतो यावर आपली गति अवलंबून असते. जो साधक आपल्या इच्छांकडे (मग त्या कितीही उदात्त असू दे) दुर्लक्ष करीत नाही त्याच्या भक्तीचा विनियोग आपोआप इच्छापूर्तींकरता होतो. या परीणामावर साधकाचे नियंत्रण नसते! आणि भक्तीच्या अशा वापराने जे सुख लाभते ते शाश्वत नसून तात्पुरते असते. त्यामुळे कालांतराने साधक परत भक्तीपूर्वीच्या पदावर येतो. लक्षात घ्या की जन्ममृत्यूच्या चक्रातून सुटण्याकरीता फक्त भक्ती पुरेशी नसून, “निव्वळ भक्ती, बाकी काही नाही” ही अवस्था होणे आवश्यक असते. आपणा सर्वांना स्वजीवनात असे सावध राहणे जरुरी आहे. नाहीतर हातातोंडाशी आलेला घास हातून जाण्याचा धोका आहे. आपण पुढच्या श्लोकात शंभरटक्के भक्ती करण्याऱ्यांना आपोआप, इच्छा न करीता कुठले फल मिळते हे पाहू.

॥ हरि ॐ ॥