श्लोक २२ : निरंतर शांति – निष्काम भक्तीची खूण

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां जनाः पर्युपासते ।

तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्‌ ॥ २२:९ ॥

भगवंताच्या सर्वव्यापी अस्तित्वाला जाणणाऱ्या भक्तांचे दोन प्रकार असतात आणि त्यातील व्यावहारीक इच्छांचा लोप न झालेल्या भक्तांची उन्नती कशी तात्पुरती असते हे आपण २० आणि २१व्या श्लोकांच्या विवरणात बघितले. आता या श्रीमद्भगवद्गीतेतील अतिशय प्रसिद्ध श्लोकातून निव्वळ भगवंतभक्तीला प्राधान्य देऊन जगणाऱ्या भक्तांबद्दल बोलताना भगवान श्रीकृष्ण म्हणत आहेत: “बाकी कुठलीही इच्छा महत्वाची न मानता निव्वळ माझ्यावर प्रेम ठेऊन दैनंदिन जीवन जगणाऱ्या भक्तांची काळजी (‘क्षेम’) आणि जवळीक (‘योग’) मी स्वतः सांभाळून घेतो (गीता २२:९).”

आपल्या जीवनातील बहुतांशी घटना नियमबद्ध असतात. उदाहरणार्थ, सकाळी उठल्यावर दात घासणे, भूक लागल्यावर खाणे इत्यादी. परंतु बऱ्याचवेळा आपणास समोरील प्रसंगाला तोंड देण्यास विचार करावा लागतो. उदाहरणार्थ, घरातील व्यक्तींची मर्जी सांभाळणे, कचेरीत सहकाऱ्यांशी कितपत संबंध ठेवणे इत्यादी. आपण या दुसऱ्या प्रकारच्या गोष्टींवर प्रतिक्रिया कशी देतो यातून आपले व्यक्तिमत्व दृष्यरुपात समोर येते. उदाहरणार्थ, घरात मनासारखे न घडल्यावर जर आपण आरडाओरड करत असलो तर आपण रागीट आहोत आणि जर तसे न होण्यामागचे कारण संतुलितपणे शोधत असलो तर समजुतदार आहोत इत्यादी (जर आपल्या वर्तनातून कुठलाही निष्कर्ष निघत नसेल तर आपण बेभरवशी आहोत असे म्हणायला हरकत नाही). त्यामुळे, विचार करुन तोंड द्याव्या लागणाऱ्या घडामोडींत स्वतःचे वर्तन कसे होते हे बघितले तर आपण आपले व्यक्तिमत्व जाणून घेऊ शकतो.

जोपर्यंत देह अस्तित्वात आहे तो पर्यंत मनात इच्छा येणे साहजिक आहे. त्यामुळे साधकाने निष्काम होणे म्हणजे मनात कुठलीच इच्छा नसणे अशी अवस्था होणे नसून, मनातील इच्छा आपल्या वर्तनाला आकार देणे थांबणे होय. ही गोष्ट ओळखणे कठीण आहे. परंतु निष्काम भक्तीची दृष्य खूण आहे ती म्हणजे आपल्या व्यक्तिमत्वाचा लोप. भगवंताचे सर्वव्यापी रुप जाणून त्याच्या भक्तीत रममाण होणाऱ्याचे व्यक्तिमत्व नाश व्हायला लागते कारण निर्गुण, विश्वव्यापी भगवंताचे ध्यान करणे आणि संकुचित व्यक्तिमत्व बाळगणे या दोन गोष्टी इतक्या परस्परविरोधी आहेत की त्या एकत्र नांदणे असंभव अहे. त्यामुळे साधकाला आपली भक्ती निष्काम आहे की नाही हे कळण्याचा मार्ग म्हणजे स्वतःवर आपल्याच व्यक्तिमत्वाचा पगडा कितपत आहे हे बघणे. आता स्वव्यक्तिमत्वाचा नाश होणे म्हणजे काय? जोपर्यंत देह आहे तोपर्यंत आपण स्वतःला सांभाळणारच, ज्यायोगे आपले व्यक्तिमत्व आहे असे वाटणारच. “व्यक्तिमत्व नष्ट होणे” याचा अर्थ असा की आपले व्यक्तिमत्व नक्की काय आहे हे कळायला मार्ग शिल्लक न राहणे. आपण वर बघितले की विचार करुन वागावे अशा घटना जोपर्यंत आपल्या जीवनात अस्तित्वात आहेत तोपर्यंत आपण स्वतःचे व्यक्तिमत्व जाणून घेऊ शकतो. त्यामुळे भगवंताचे निरंतर अनुसंधान ठेवणाऱ्या साधकांच्या जीवनात विचार करुन वागावे अशी घटना रहात नाही हे स्पष्ट होते. एखादे लहान बालक जसे प्रत्येक गोष्टीला सहजपणे सामोरे जाते त्याप्रमाणे अशा भक्ताची अवस्था असते (आणि लहान बालकाचे व्यक्तिमत्व काय आहे हे तो मोठा होईपर्यंत कळत नाही).

त्यामुळे निष्काम भक्त एखाद्या बालकाप्रमाणे जीवनाला सामोरे जातो हे स्पष्ट होते. दैनंदिन जीवनात बालकावस्थेत राहण्याचा परीणाम म्हणजे स्वतःला अनुकूल गोष्टी घडतीलच याचा भरंवसा नष्ट होणे. किंबहुना तशा घडणार नाहीत याचीच जास्त शक्यता असते. म्हणूनच ही अवस्था सर्वसाधारण साधक टाळत असतो. आपणा सर्वांना “आधी संसार सांभाळ आणि मग तुझा काय परमार्थ आहे तो कर” असा सल्ला हितचिंतकांकडून अनेकवेळा मिळतो याचे मूळ कारण हेच आहे. स्वतःचे जीवन अनिश्चिततेत जगणे कुणाला पसंत आहे?! म्हणूनच बहुतांशी साधक परमार्थाचे तत्व संपूर्णपणे जाणूनसुद्धा स्वतःला सांभाळून भक्ती करतात. परंतु, क्वचित एखादा साधक भगवंतभक्तीतील हा शेवटचा अडथळासुद्धा ओलांडून स्वतःचे जीवन बेदरकारपणे भगवंतभक्तीत संपूर्णपणे झोकून देतो. लहान बालकाला ज्याप्रमाणे सांभाळण्यास पालक जबाबदार असतात त्याचप्रमाणे या बालकावस्थेतील प्रौढाला कुणीतरी सांभाळणे अत्यावश्यक असते. (याचे एक पराकोटीचे उदाहरण म्हणजे श्री रामकृष्ण परमहंस. ते कालीमातेच्या भक्तीत इतके भान विसरायचे की दिवसेंदिवस खाणे खायचे विसरायचे! त्यांचा भाचा हृदयनाथ जबरदस्तीने त्यांच्या मुखात कधी एक-दोन चमचे दूध वा भात घालायचा म्हणून त्यांचा देह अस्तित्वात राहीला.) या विवेचनावरुन परमभक्ताची कुणीतरी दुसऱ्याने काळजी घेणे जरुरी आहे हे स्पष्ट होते. या वस्तुस्थितीमुळेच वरील श्लोकातून भगवान असे आश्वासन देत आहेत की जेव्हा भक्त निष्काम भक्तीत स्वतःला विसरतो तेव्हा लहान अर्भकाची सर्व काळजी जशी आई (अतिशय प्रेमाने) घेते त्याहीपेक्षा अधिक काळजी घ्यायला मी स्वतः पुढे येतो.

परंतु ‘अनन्य भक्ताचे आयुष्य सुरळीत जाईल याची काळजी मी घेतो’ या भगवंतांच्या आश्वासनामध्ये एक मेख आहे. ती म्हणजे सुखी असणे म्हणजे काय याची व्याख्या. सर्वसामान्यपणे स्वतःचे शरीर तंदुरुस्त असणे, आपल्या कुटुंबियांचे कल्याण होणे आणि भविष्याची तरतूद असणे अशा स्थितीला आपण सुखी असणे म्हणतो. परंतु खरी गोष्ट अशी आहे की आपल्या मनातील अस्वस्थता निघून जाणे हे आपण सुखी होण्याचे कारण आहे. याचा अर्थ असा की जीवनात सर्व ठीक आहे ही आपली समजूत होण्याचे मूळ कारण स्वतःच्या मनातील शांतता आहे. म्हणून जो साधक कुठलीही पर्वा न करता निव्वळ भगवंतभक्तीत स्वतःला झोकून देतो त्याची काळजी घ्यायला भगवान त्याच्या मनात निरंतर शांती ठेवतात. अशावेळी कदाचित इतर लोकांच्या दृष्टीत साधकाचे जीवन अतिशय खडतर दिसत असण्याची शक्यता आपण नाकारु शकत नाही. म्हणजे काय तर ज्या साधकाची काळजी स्वतः भगवान घेत आहे त्याला एखादवेळेस दोन वेळचे अन्न मिळत नसेल, कदाचित त्याच्या घरी त्याला कुणी मान देत नसेल आणि त्याच्या मनाप्रमाणे या जगात काहीच घडत नसेल. परंतु तरीसुद्धा त्याच्या मनात कायम शांति असणार यात शंका नाही! भगवंताचे ‘योगक्षेम वहाम्यहम्‌’ या वचनाचा संदर्भ भारतीय जीवन विमा निगम सारखा बाह्यबाबतीत नसून संपूर्णपणे अंतर्गत आहे. आपले जीवन सुरळीत आहे याची जाणीव फक्त त्या भाग्यवान साधकाला असते. त्याच्या कुटुंबियांनासुद्धा तसेच वाटेल याची जबाबदारी भगवान इथे घेत नाहीत हे जाणणे जरुरी आहे! याचे एक उदाहरण म्हणजे श्री रामकृष्ण परमहंसांच्या पत्‍नी श्रीसंत शारदामाता होय. कित्येक वर्षे त्या दक्षिणेश्वराच्या मंदिरात अतिशय कठीण परिस्थितीत राहल्या. जिन्याखालच्या खोलीत दिवसभर रहायचे, तिथेच अनेक लोकांचा स्वयंपाक करायचा, आणि अनेक महिन्यांतून कधीतरी एकदा श्रीरामकृष्णांबरोबर एकट्याला थोडा वेळ मिळणे अशी त्यांनी अनेक वर्षे काढली. पण नंतर त्या स्वतः त्या काळाबद्दल म्हणाल्या की “तेव्हा इतकी प्रतिकूल स्थिती असतनासुद्धा माझ्या हृदयात एक आनंदाने भरलेला हंडा असायचा, जो निरंतर ओसंडून वहायचा. त्यामुळे मी दुःखात आहे या भावनेचा स्पर्शसुद्धा तेव्हा मला कधी झाला नव्हता.” भगवंतांची भक्तांची काळजी घेण्याची पद्धत अशी आहे! भक्‍ताच्या ते मनात आनंदाचा घडा निरंतर भरलेला ठेवतात मग भले त्याचे बाह्य जीवन लौकीकरीत्या सुरळीत असेल वा नसेल. त्यांच्या अशा ‘क्षेम’ घेण्यातच आपोआप ‘योग’ होतो. बाह्य जीवन मनासारखे झाले तरी ‘योग’ होईल याची खात्री आपण देऊ शकत नाही. पण या देवदत्त शांतीतच योग भरलेला आहे (म्हणूनच पुढे बाराव्या अध्यायातील बाराव्या श्लोकात भगवान म्हणतील की सर्व गोष्टींमधील श्रेयस्कर गोष्ट म्हणजे ‘निरंतर शांति’ होय).

थोडक्यात सांगायचे झाले तर अनन्य भक्तांचे जीवन सुखरुप होते यात शंका नाही. पण हे सुख संपूर्णपणे अंतर्गत असून फक्त त्या भक्ताचा त्यावर मालकीहक्क असतो. त्याच्या बाह्यजीवनात कुणी कितीही जवळ असले तरी त्याला ते सुख मिळेल असे भगवान कुठेही म्हणाले नाहीत हे लक्षात ठेवणे जरुरी आहे! आपण भक्तीत मग्न राहीलो तर प्रत्यक्ष भगवंत आपली काळजी घेईल असा समज असणाऱ्यांनी प्रामाणिकपणे विचार करायला हवा की आपल्याला अशा सुखाबद्दल खरोखर ओढ आहे का?

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक २० आणि २१: निष्काम भक्तीची आवश्यकता

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्‌वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।

ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान्‌ ॥ गीता २०:९ ॥

ते तं भुक्त्‌वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।

एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ गीता २१:९ ॥

परमार्थाचे ज्ञान होण्यास भगवंताचे खरे रुप जाणणे अत्यावश्यक आहे. म्हणूनच नवव्या अध्यायातील सोळाव्या श्लोकाच्या “अहं क्रतु ..” पासून एकोणीसाव्या श्लोकातील “ .. सदसच्चाहमर्जुन” पर्यंत भगवान श्रीकृष्णांनी स्वतःचे सर्वव्यापी रुप प्रगट केले आहे. भगवंताच्या कुठल्यातरी विशिष्ट रुपालाच सर्वस्व न मानता या विराट रुपाची पूर्ण कल्पना असलेले साधक विरळाच आढळतात. ज्या साधकांना या रुपाची ओळख नाही त्यांची दिशाभूल कशी होते हे आपण पुढे बघूच (श्लोक २३ ते २५), परंतु इथे, वरील दोन श्लोकांतून, निव्वळ ज्ञान असणेसुद्धा पुरेसे असत नाही हे भगवंतांनी सांगितले आहे. भगवंताच्या विश्वव्यापी रुपाची जाणीव असणारे साधकसुद्धा प्रपंचात कसे अडकतात हे सांगताना भगवान म्हणत आहेत की “(मला संपूर्ण जाणून घेऊन मग) सोमरसाचा आस्वाद घेणारे, ज्यांच्या पापांचा क्षय झाला आहे असे साधक जेव्हा वेदांच्या सांगण्यानुसार माझी भक्ति करताना स्वर्गाची इच्छा धरतात तेव्हा त्यांना स्वर्गप्राप्ती होऊन तेथील उपभोग प्राप्त होतात (२०). स्वर्गलोकातील अनंत भोगांचा लाभ घेण्याने त्यांची (जमा केलेली) पुण्ये खर्च होतात आणि ते मृत्यूलोकात परत येतात. अशारीतीने वेदांनुसार कर्मकरणारे आपल्या इच्छांनुसार (स्वर्ग आणि पृथ्वी अशा) निरंतर येरझाऱ्या घालत असतात (२१) .”

जगात सूक्ष्म गोष्टीचा आनंद जाणणारे क्वचित आढळतात. उदाहरणार्थ, शास्त्रीय संगीतापेक्षा चित्रपटातील गाणी जास्त लोकप्रिय असतात, पौष्टीक खाण्यापेक्षा चमचमीत आहार आवडतो आणि सखोल विचार शांतपणे सांगणाऱ्यांपेक्षा भावनिकपणे, टाळ्या पडतील असे बोलणारे चतुर वक्ते आवडतात. ही गोष्ट पारमार्थिक साधकांनाही लागू पडते. बरेचसे साधक गुरुंकडे एखाद्या साचेबद्ध साधनेच्या शोधात येतात. स्वतःला ठराविक नियमांमध्ये बांधून, समविचाराच्या व्यक्तींच्या सान्निध्यात काल व्यतीत करणे यामध्ये साधनेची परीसीमा आहे अशी त्यांची विचारधारणा असते. या दृष्टीकोनाने साधकांचे विश्व सिमीत होते आणि सीमारेखा असलेल्या प्रांगणात विश्वरुपी भगवंताला बघणे अशक्य आहे. परंतु काही साधक साधनेला एका चौकटीत वावरायचे बंधन न घालता स्वतःच्या संपूर्ण जीवनाचे प्रांगण बहाल करतात. आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक घटना म्हणजे साधनेचे रुप आहे अशी त्यांची खात्री असते. वेदांमधील भक्ती म्हणजे बाकी काही नसून आपल्या संपूर्ण अस्तित्वाला भगवंतात विलीन करणे आहे याची जाणीव त्यांना असते. परंतु असे साधकसुद्धा संसारचक्रात अडकून पडू शकतात असे भगवान या दोन श्लोकांतून सांगत आहेत.

आपल्या मनात कुठल्या इच्छा दडलेल्या आहेत हे कळणे अशक्यप्राय आहे कारण मन स्वतःच्या कामना दडविण्यात अतिशय चलाख आहे. परंतु सुप्त इच्छा जेव्हा जागृतावस्थेत यायला लागतात तेव्हा आपले वागण्यातील संतुलन जाते. आणि ही गोष्ट लपून रहात नाही. इच्छांच्या या वैशिष्ट्यामुळे आपणापुढे स्वतःच्या लपलेल्या इच्छांना जाणण्याचा एक मार्ग उपलब्ध होतो. तो म्हणजे स्वतःच्या दैनंदिन वर्तनाकडे तटस्थेपणे पाहून जेव्हा एखाद्या प्रसंगात आपले संतुलन जाते तेव्हा आपली कुठलीतरी इच्छा कार्यांन्वित झाली आहे असे निःशंकपणे समजणे. संतुलन जाणे म्हणजे काय, तर त्या प्रसंगाला योग्य तऱ्हेने सामोरे न जाता भावनिकपणे तोंड देणे होय. अचानक प्रेमाचा खूप पुळका येणे वा प्रचंड राग येणे या दोन्ही गोष्टींतून समदृष्टीचा विनाश दिसून येते हे जाणणे जरुरी आहे. जेव्हा आपली अशी अवस्था होते तेव्हा आपण भगवंतभक्तीला विसरून आपल्या व्यक्तिमत्वात अडकलेलो असतो. आणि एकदा संकुचित व्यक्तिमत्वाचा स्वीकार केला की स्वतःच्या देह वा मनाने केलेल्या कर्मांच्या बंधनांना आपण टाळू शकत नाही. त्यामुळे जन्म-मृत्यूच्या चक्रांत गुंतण्याखेरीज आपणास पर्याय रहात नाही. सबंध आयुष्य भगवंतभक्तीत व्यतीत करुनही जर शेवटी काही इच्छा राहीली असेल तर परत जन्म घ्यावा लागतो ही गोष्ट आपणांस पुराणातील भरतराजाची कहाणी सांगते. परम भगवंतभक्ती असूनही हरीणाच्या पिल्लावर प्रेम असल्याने त्याला परत दोन जन्म घ्यावे लागले (एक हरीणाचा आणि दुसरा जडभारताचा). लक्षात घ्या की आपल्या आयुष्यात साधनेचे उपचार कठीण नसले तरी निव्वळ साधनेच्या मार्गावर निरंतर राहणे ही आपल्यावरची जबाबदारी सांभाळणे कठीण असते. परमार्थाचा मार्ग खडतर आहे तो याच कारणानी. कारण सर्वसाधारणपणे, साधना सुरु करताना जो उत्साह असतो तितकाच उत्साह दहा-बारा वर्षांनंतर रहात नाही! उदाहरणार्थ, पहिल्यांदा वारी करताना आपले मन खूप तरल आणि संवेदनाशील असते. त्यामुळे पहिल्या वारीत आपले सर्व लक्ष साधनेकडे असते. एकदा वारीची सवय झाली की मनाची तशी अवस्था रहात नाही! “अतिपरिचयात्‌ अवज्ञा” हा नियम साधनेला (आणि गुरुंना) सुद्धा लागू पडतो.

स्वतःचे मन साधनेविषयी निबर झाले की मगच मनात इच्छांचा वावर सुरु होतो. त्यामुळे जीवनात ऐहिक वा पारलौकीक इच्छांचा प्रवेश होऊ नये यासाठी आपणापुढे एक उपाय निर्माण होतो. तो म्हणजे आपली साधना नित्यनूतन बनविणे. नवीन गोष्ट आवडीने शिकताना आपले सर्व मन त्या ठिकाणी एकाग्र होते आणि बाकी सर्व गोष्टींना विसरते. ही अवस्था आपल्या जीवनात साधनेच्या बाबतीत निरंतर जागृत ठेवणे प्रत्येक साधकाचे कर्तव्य आहे. साधनेचे बाह्य उपचार जरी तेच तेच असले तरी ते करतानाची आपली मानसिक स्थिती नित्यनूतन असते याची जाणीव ज्या साधकाला असते तो साधक आपल्या नित्यनैमित्तिक साधनेला सतत नव्या नजरेने पाहतो. ही वस्तुस्थिती आपल्या मानसिक स्थितीकडे तटस्थपणे पाहील्याखेरीज दिसत नाही. आणि स्वतःकडे त्रयस्थासारखे पाहणे म्हणजेच प्रपंचातून मुक्त होणे आणि त्याचाच अर्थ म्हणजे भगवंताचे स्मरण करणे. माउलींनी हरिपाठात म्हटलेले आहेच की प्रापंचिक इच्छांचा लोप म्हणजे हरिनाम घेणे होय. पहा: नामपाठ मौन प्रपंचाचे ॥ज्ञा. हरि. ९॥

सांगायची गोष्ट अशी की एकदा भगवंताच्या सर्वव्यापी अस्तित्वाची जाणीव झाली आणि त्यायोगे भगवंतभक्ति निर्माण झाली तरी त्यानंतर आपण स्वतःचे आयुष्य कसे जगतो यावर आपली गति अवलंबून असते. जो साधक आपल्या इच्छांकडे (मग त्या कितीही उदात्त असू दे) दुर्लक्ष करीत नाही त्याच्या भक्तीचा विनियोग आपोआप इच्छापूर्तींकरता होतो. या परीणामावर साधकाचे नियंत्रण नसते! आणि भक्तीच्या अशा वापराने जे सुख लाभते ते शाश्वत नसून तात्पुरते असते. त्यामुळे कालांतराने साधक परत भक्तीपूर्वीच्या पदावर येतो. लक्षात घ्या की जन्ममृत्यूच्या चक्रातून सुटण्याकरीता फक्त भक्ती पुरेशी नसून, “निव्वळ भक्ती, बाकी काही नाही” ही अवस्था होणे आवश्यक असते. आपणा सर्वांना स्वजीवनात असे सावध राहणे जरुरी आहे. नाहीतर हातातोंडाशी आलेला घास हातून जाण्याचा धोका आहे. आपण पुढच्या श्लोकात शंभरटक्के भक्ती करण्याऱ्यांना आपोआप, इच्छा न करीता कुठले फल मिळते हे पाहू.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक १८ आणि १९ : भगवंताचे सर्वव्यापी अस्तित्व – भाग २

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्‌ ।

प्रभव: प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्‌ ॥ १८ ॥

तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्यत्सृजामि च ।

अमृतं चैव मृत्युश्च ससच्चाहमर्जुन ॥ १९ ॥


गेल्या लेखातून आपण भगवंतांचे अमूर्त अस्तित्व सर्व जगाला कसे व्यापून आहे हे बघितले. आता, वरील दोन श्लोकातून, या निर्गुण अस्तित्वाचे अजून काही गुण भगवान अर्जुनास सांगत आहेत, त्यांच्यामुळे आपल्या जीवनावर कुठले दूरगामी परिणाम होतात हे आपण बघू. भगवान म्हणत आहेत की : “
सर्व कर्मांचे उद्दीष्ट्य (गति), त्या कर्मांना पोसणारा (भर्ता), त्यांचा स्वामी (प्रभु), कर्मे बघणारा (साक्षी), कर्मे करताना जी जागा लागते ती जागा (निवास), कर्मांत अडचण आली तर ज्याला शरण जावे अशी शक्ति (शरणं), सर्वांना कुठल्याही परतफेडीची अपेक्षा न ठेवता मदत करणारा (सुहृत), ज्याच्यामुळे हे सर्व चराचर उत्पन्न झाले आहे असा (प्रभवः) आणि ज्याच्यातच ते विलीन होणार आहे असा ( प्रलयः), ज्याच्यातच हे विश्व स्थिर आहे (स्थानं) आणि ज्याच्याकडे सर्वकर्मांची फले साठविलेली आहेत (निधानं), आणि विश्वाच्या उत्पत्ती केल्यानंतरही ज्याच्यात काहीच बदल झालेला नाही (बीज-अव्ययम्‌), ज्याच्या तेजाच्या आधारावर सूर्य बाष्पीभवन करु शकतो (तपाम्यमहं) आणि वरुणदेव पाऊस पाडतो (वर्षं). अशारीतीने बाष्परुप पाणी साठविणारा आणि परत देणारा (निगृह्णाम्युत्सृजामि), भक्तांना अमरत्व देणारा (अमृतं) आणि व्यावहारीक जीवांना मृत्यु देणारा (मृत्युश्च), एखादी वस्तू अस्तित्वात आहे अशी भावना देणारा (सत्‌) आणि (कालांतराने) ती नाहीशी झाली अशी जाणीव उत्पन्न करणारा (असत्‌) सर्वकाही मीच आहे अर्जुना. (श्लोक १८,१९)

वरील श्लोकांतून भगवान श्रीकृष्ण असे सांगत आहेत की सर्व कर्मे, ती करण्याचे स्थळे आणि त्यांची फले इत्यादी सर्व त्यांच्यातूनच उत्पन्न होतात आणि त्यांच्यातच विलीन होतात. परमार्थाच्या मार्गावर वाटचाल करणाऱ्या सर्व साधकांना या सत्याचे (बौद्धीक) ज्ञान असते. यात नवीन असे काही नाही. परंतु प्रत्यक्ष दैनंदिन जीवनात या वस्तुस्थितीचे दर्शन आपणास होत नाही. त्यामुळेच आपण म्हणू शकतो की “मी अभ्यास केला आणि त्यामुळे मार्क्स्‌ चांगले मिळाले पण ते मी भगवंताला अर्पण केले” वा “आज गाडी चालविताना मी सावधान असल्याने अपघात झाला नाही. माझ्याऐवजी दुसरा कुणी असता तर नक्की अपघात झाला असता” किंवा “आज मी स्वयंपाक चांगला केला आहे, तरीसुद्धा तो कुणाला आवडला नाही तर भगवंताची इच्छा”. या सर्व प्रचलित असलेल्या वाक्यामधून असे दिसून येते की कर्म करताना आपली भावना “ती मी करीत आहे” अशी आहे. निव्वळ त्यामुळेच स्वतःच्या कर्मांची फले भगवंतांना आपणास अर्पण करावी लागतात! म्हणजे काय, तर साधक सर्व काही भगवानच आहे हे मानतो आणि त्याचवेळी आपल्या कर्मांचे कर्तृत्वसुद्धा स्वतःकडे घेतो. यामुळे आपोआपच त्यांची फले स्वतःची आहेत अशी त्याची समजूत होते व ती परत भगवंताला अर्पण करण्याची पाळी येते. जर भगवान स्वतः ही कर्मे आपल्या देहाचे उपकरण वापरुन करवून घेत आहे अशी समज असेल, तर केलेल्या कर्मांची फले परत त्यालाच अर्पण करण्याचा आपणास अधिकार रहात नाही! विचारातील ही मूलभूत विसंगती साधकाला भगवंतापासून दूर ठेवते.

साधकाच्या जीवनात ही विसंगती असण्याचे एक मुख्य कारण म्हणजे परमार्थाचे नक्की काय कार्यक्षेत्र आहे याबद्दलची अनभिज्ञता. सर्वसाधारणपणे आपण परमार्थाचे नियम जीवनातील प्रमुख, ढोबळ गोष्टींना लावतो. उदाहरणार्थ, अतिशय कठीण परीक्षेत यशस्वी होणे, अचानक आलेल्या संकटाला सामना देणे इत्यादी. परंतु दररोजचे दात घासताना, मित्रांबरोबर फिरायला जाताना, ब्रेड आणायला दुकानात असताना इत्यादी क्षुल्लक गोष्टींत आपण परमार्थाची जाणीव ठेवणे जरुरी मानत नाही. जीवनात महत्वाच्या गोष्टी क्वचित येत असल्याने होते काय तर, परमार्थाचे कार्यक्षेत्र आपले दैनंदिन जीवन रहात नाही. दुपारचे जेवण करत असताना भगवद्गीतेतील श्लोकांचा काय उपयोग? अशी आपली विचारसरणी होते. या वैचारीक दृष्टीकोनाचा दुष्परिणाम म्हणजे आपला “दैनंदिन कर्मे मी करीत आहे” हा अहंकार नष्ट न होता हळूहळू वाढायला लागणे. आणि जोपर्यंत अहंकार आहे तोपर्यंत भगवान दूर आहेत. माउलींच्या शब्दांत सांगायचे म्हणजे “मजही शरण रिघिजे । आणि जिवित्वेंचि असिजे । धिक बोलीं यियां न लजे । प्रज्ञा केवीं ॥ ज्ञा. १४०२:१८॥” वैचारीक गोंधळामुळे उत्पन्न झालेल्या स्वतःच्या अशा अहंकाराचा संपूर्ण विनाश करण्यास हे दोन श्लोक अतिशय उपयुक्त आहेत. आपल्या जीवनातील यच्चयावत क्रिया परमार्थाच्या कार्यक्षेत्रात आणणे हे प्रत्येक साधकाचे कर्तव्य आहे असे यांच्यामुळे असे लक्षात येते. जोपर्यंत आपण व्यावहारिक आणि पारमार्थिक अशी विभागणी करीत आहोत तोपर्यंत आपणास आत्मशांतिचा अनुभव येणे अशक्य आहे. वरील श्लोकांमध्ये भगवंतांनी फक्त महत्वाची कर्मे मी करतो असे न म्हणता सर्व कर्मे मी पोसतो असे सांगितले आहे हे लक्षात घेणे जरुरी आहे.

आपले सर्व अस्तित्व आणि कर्तृत्व भगवंतांनी सांभाळलेले आहे, यात स्वतःचा कार्यभाग काहीही नाही अशी जाणीव जेव्हा आपल्या विचारसरणीत मूळ घेऊ लागते तेव्हा स्वतःच्या कर्तृत्वाचे ओझे आपल्या मनावरुन उतरते आणि आपण स्वच्छंदपणे या विश्वात विहार करु लागतो. आपण जीवनात काहीही केलेले नाही या ज्ञानामुळे आपल्यात एक नैसर्गिक नम्रता येते. विचारसरणीवरील अहंकाराचा काळा चष्मा गेल्यामुळे सर्व चराचरात भरलेला भगवानरुपी प्रकाश दिसायला लागतो. आपल्या मनात ओसंडून वाहणारा आनंद भरतो. फक्त काही महत्वाच्या गोष्टी भगवंतांना अर्पण करुन दैनंदिन जीवनात स्वकर्तृत्वाचा झेंडा फडकविणाऱ्यांना ही स्थिती प्राप्त होणे असंभव आहे. या श्लोकांवरील भाष्यात अशा सर्वसाधारण साधकांच्या अवस्थेचे वर्णन करताना माउली म्हणते की “म्हणोनि अर्जुना मी नसे । ऐसा कवण ठाव आहे । परी प्राणियांचे दैव कैसे । जे न देखती माते ॥ ज्ञा. ३००:९॥” आणि परमार्थाचे कार्यक्षेत्र मर्यादीत ठेऊन जीवन जगणाऱ्या साधकांबद्दल माउली म्हणते की “आंधळेया गरुडाचे पांख आहाती । ते कवणा उपेगा जाती । तैसे सत्कर्माचे उपखे ठाती । ज्ञानेंविण ॥ ज्ञा. ३०६:९॥

व्यावहारिक जीवन आणि साधना या दोन्हींकडे समान लक्ष ठेवणाऱ्या साधकांची शेवटी काय अवस्था होते याचे वर्णन पुढील दोन श्लोकांत भगवंतांनी केलेले आहे. ते आपण पुढच्या वेळी बघू. आज एव्हढेच.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक १६ आणि १७ : भगवंतांचे सर्वव्यापी अस्तित्व

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम्‌ ।

मन्‍त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्‍निरहं हुतम्‌ ॥ १६:९ ॥

पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।

वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च ॥ १७:९ ॥

गेल्या दोन श्लोकांतून आपण असे बघितले की दैवीगुणसंपन्न साधक वेगवेगळ्या मार्गांनी भगवंतांच्या अस्तित्वाची जाणीव आपल्या जीवनात निरंतर जागृत ठेवायचा प्रयत्‍न करीत असतात. वरकरणी इतके विभिन्न दिसणारे उपाय एकाच भगवंताकडे कसे नेतात असा इथे प्रश्न उद्भवतो. याचे उत्तर देण्यास वरील दोन श्लोकांतून भगवान आपणास स्वतःचे असे रुप दाखवित आहेत जिथे या जगातील सर्व मार्ग एकवटलेले आहेत. पृथ्वीवरील निरनिराळ्या नद्या आपापल्या मार्गांनी एकाच समुद्राला वेगवेगळ्या ठिकाणी मिळतात तशी ही घटना आहे. साधकाच्या प्रयत्‍नांनुसार जाणविलेले भगवंताचे अस्तित्व विभिन्न असेल, पण हे सर्व अवतार एकाच भगवंताची रुपे आहेत. वरील उदाहरणाचा आधार घेऊन आपण असे म्हणू शकतो की भगवंतांच्या सर्वव्यापी अस्तित्वाच्या समुद्राच्या कुठल्या किनाऱ्याला आपण पोहोचतो एव्हढेच साधनेच्या मार्गावर अवलंबून आहे. भगवंत भिन्न होत नाहीत तर त्यांचे दृष्य रुप प्रत्येक साधकाला पटेल असे निरनिराळे होते. भगवंतांचे असे सर्वव्यापक मूल रुप स्पष्ट करण्यास वरील श्लोकांतून भगवान श्रीकृष्ण म्हणत आहेत की “मीच क्रतु नावाची (अतिशय कठीण) यज्ञक्रिया आहे, (निव्वळ तेव्हढेच नव्हे, तर) स्मृतीमध्ये सांगितलेल्या सर्व होम क्रिया मीच आहे. सर्व प्राण्यांना जीवन प्रदान करणाऱ्या सर्व वल्ली व खाद्यपदार्थ मीच आहे. (ज्यांच्या उच्चारणांनी अन्न शुद्ध होऊन देवादिकांना अर्पण करण्याजोगे पवित्र होते ते) मंत्रही मीच आहे. (देवांपर्यंत पोहोचण्यासाठी निर्माण केलेला) अग्निही मीच आहे आणि तो प्रज्वलित ठेवण्यासाठी वापरलेले घृतही मीच आहे. (एव्हढेच नव्हे तर) मनात भगवंताबद्दल आस्था ठेऊन नेवैद्य प्रदान करण्याची क्रियासुद्धा मीच आहे (श्लोक १६). या सर्व जगाला उत्पन्न करणारे माता आणि पिता मीच आहे, त्यांना उत्पन्न करणाराही (पितामह) मीच आहे. कुठल्याही शिकण्याचा शेवट (म्हणजे सर्वप्रकारचे ज्ञान) मीच आहे, पवित्र ओंकार हे माझेच रुप आहे, त्यामुळे ऋक, साम आणि यजुर्वेदही मीच आहे (श्लोक १७).” थोडक्यात सांगायचे झाले तर या जगात भगवंतांना प्राप्त करण्यासाठी, वा स्वतःचे अस्तित्व जपण्यासाठी वा इतर कुठल्यातरी व्यावहारीक कारणासाठी ज्या वस्तू वापरल्या जातात वा ज्या क्रिया केल्या त्या सर्व मीच आहे असे भगवान इथे स्पष्टपणे सांगत आहेत. कुंडाच्या पाण्यात उभे राहून आपण आंघोळ करुन शुद्ध होतो आणि तेच पाणी सूर्याला अर्पण करतो त्याहून हा प्रकार व्यापक आहे. कारण या उदाहरणात निदान आपले शरीर आणि सूर्य हे कुंडाचा भाग नाहीत. परंतु इथे तेसुद्धा भगवंतच आहेत!

वरील श्लोकांतून असे स्पष्ट होते की सर्व विश्व व विचार (आत्तापर्यंत जे काही म्हटले आहे ते आणि भविष्यात जे कळणार आहे ते सर्व विचार) हे भगवंताचे रुप आहे. साधकाच्या जीवनात हे ज्ञान निव्वळ बौद्धीक नसून ते स्वप्रचितीच्या स्तरावर आले आहे हे कळायचा एकमेव मार्ग म्हणजे त्याच्या आयुष्यात पडलेला मूलभूत फरक. विश्वव्यापी भगवंतसान्निध्याची खात्रीची खूण म्हणजे स्वतःच्या व्यक्तिमत्वाचा विचार मूळापासून नष्ट होणे. माउलींच्या शब्दांत सांगायचे म्हणजे:

मजही शरण शरण रिघीजे । आणि जीवत्वेंचि असिजे । धिग्‌ बोली यिया न लजे । प्रज्ञा केवीं ॥ज्ञा.१४०२:१८।

आपले संकुचित व्यक्तिमत्व नष्ट झाले आहे हे कळण्यास आपला दैनंदिन जीवनातील व्यवहार बघायला हवा. एकदा स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव लोप पावली की प्रत्येक क्षणी जे योग्य आहे तसे वर्तन करण्याशिवाय आपणासमोर पर्याय रहात नाही. तसे म्हटले तर सर्वच दर वेळी शक्य तितके योग्य वागायचाच प्रयत्‍न करीत असतो. पण आत्तापर्यंत “योग्य म्हणजे काय” याची व्याख्या आपल्या संकुचित व्यक्तिमत्वावर आधारीत होती, सापेक्ष होती. समोरील प्रसंगाची जी स्वाभाविक मागणी असते तिकडे आपले लक्ष नसते तर आपल्या जीवनात हवे तसे कसे घडेल इकडे आपले ध्यान असते. जेव्हा ही स्वकेंद्रित वृत्ती लोप पावते तेव्हा भगवंत जवळ आला आहे असे समजायला हरकत नाही. तेव्हा या दृष्टीकोनातून आपले वर्तन कितपत “योग्य” आहे हे आपण बघायला हवे.

आपणास या श्लोकांत दडलेली मेख कळली हे कळायचा दुसरा निकष आहे. तो म्हणजे आपणांत सर्वांभूती सहिष्णूता येणे. ही सहिष्णुता “जगाचे भले करणे” या वृत्तीहून भिन्न आहे हे लक्षात घ्यायला हवे. कारण या मनःस्थितीत जे आहे तसे ( न बदलता) स्विकारणे आहे. हे कसे, हे आपण बघू. आपले सर्व अवयव एकसारखे सुंदर वा शक्तिशाली नसले तरी आपणास कल्पना असते की शरीर सुस्थितीत असण्याकरीता त्यांना असेच असायला हवे. उदाहरणार्थ आपण नखांना ओठांसारखे मुलायम करायचा कधीही प्रयत्‍न करीत नाही. नखांच्या काठीण्यातच त्यांची उपयुक्तता आहे याची आपणांस जाणीव असते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा वरील श्लोकांतील भगवंत दिसू लागतो तेव्हा प्रत्येक जीव आपापल्या परीने विश्वाची रचना सांभाळत आहे हे दिसायला लागते. त्यामुळे साधकाच्या मनातील सहिष्णुतेत माधुर्य येते. म्हणजे काय, तर स्वतःच्या मनातील सहानुभूतीच्या आधारावर साधक दुसऱ्याला “सुधारवायचा” प्रयत्‍न करीत नाही, तर समोरील व्यक्ति जशी आहे तशी स्विकारतो. आपण सर्व स्वतःला आहे तसे स्वीकारणाऱ्या व्यक्तीच्या शोधात असल्याने संतांच्या सान्निध्यात आपणास आपोआप एक शांति लाभते. म्हणून असा साधक आणि विश्व यात एक परम सुखद नाते आपोआप निर्माण होते. त्याचेच वर्णन करताना भगवान पुढे म्हणणार आहेत की “यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः (गीता श्लोक १५/१२)”. दैवीगुणसंपन्न साधकांच्या साधना विभिन्न असल्या तरी ते एकाच भगवंताची आराधना करीत आहेत कारण प्रत्येकात स्वव्यक्तिमत्वाचा लोप आणि सहिष्णुता हे गुण दिसतात. अशा रीतीने सर्व साधनमार्गांतील एकात्मता वरील श्लोकांतील भगवंतांच्या रुपामुळे स्पष्ट होते. इति.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक १५: नित्य नूतन साधना

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ॥

एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्‌ ॥ श्लोक १५ ॥

गेल्या श्लोकातून आपण पूर्वसुकृतांची जोडी असलेल्या साधकाची मानसिक स्थिती कशी असते हे बघितले. सर्वसाधारणपणे असे दिसून येते की स्वानुभवाने व्यावहारीक सुखांचे अनित्यत्व कळल्यावर साधकाची भगवंतप्राप्तीची धडपड (शाश्वत सुखासाठी) सुरु होते. परंतु दैवीगुणसंपन्न साधकाला निर्गुण भगवंताच्या अस्तित्वाची जाणीव आधी होऊन मग त्याच्या निरंतर प्राप्तीची धडपड सुरु होते. म्हणजे काय तर अशा साधकांच्या मनात सद्यपरीस्थितीबद्दल वैराग्य येण्याचे कारण नकारात्मक (व्यावहारीक अडचणी) नसून सकारात्मक (एका दिव्य अस्तित्वाची जाणीव होऊन त्याबद्दल आलेले प्रेम) असते. त्यामुळे अतिशय आनंदाने साधक उपासना करण्यास उतावीळ होतो. आणि ज्याप्रमाणे अतिशय हुशार असलेल्या मुलांची परीक्षेचा अभ्यास करण्याची पद्धत सर्वसामान्यांहून वेगळीच असते त्याचप्रमाणे या महात्म्यांची साधनासुद्धा जगावेगळी असते. ती कशी हे सांगण्यास वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण म्हणत आहेत: “काही स्वतःच्या झालेल्या ज्ञानाची आहुती मला अर्पण करुन माझी उपासना करतात तर काही स्वतःमध्ये आणि माझ्यात काहीच फरक नाही या भावनेमध्ये मुरून जातात तर काही हे सर्व विश्व माझीच रुपे आहेत असे समजतात तर अजून काही समोर येईल ते सर्व भगवंताचेच मनोगत आहे असे जाणून आपले आयुष्य व्यतीत करतात.”

वरील श्लोकातील मार्गांवर विचार करण्याआधी इथे साधकांचे संपूर्ण आयुष्य त्यांनी सुनिश्चित केलेल्या मार्गातच व्यतीत होते असे सांगितलेले आहे इकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. याचे कारण असे की साधकाच्या मनात साधनेआधीच (निर्गुण) भगवंताबद्दल प्रेम उत्पन्न झालेले आहे. मनातील प्रेमाला बाह्य जगात रुप देण्याच्या हौसेपोटी साधना चालू आहे. त्याच्या हातून होत असलेली साधना निव्वळ प्रेमापोटी होत असल्याने ती स्वतःच फलरुप आहे. त्यामुळे ती कधी थांबेल अशी शक्यतासुद्धा उद्भवत नाही. आपण अनेकवेळा असे ऐकलेले आहे की “साधना करणे” हेच साधनेने मिळणारे साध्य आहे. या वाक्याचे मूर्तिमंत रुप म्हणजे दैवीगुणसंपन्न साधक आहेत असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही.

आता आपण श्लोकातील मार्गांचे मर्म शोधायचा प्रयत्‍न करु. प्रथम असे सांगितले आहे की ‘ज्ञानयज्ञेन’. ज्याप्रमाणे अश्वमेध यज्ञामध्ये विश्व फिरलेल्या अश्वाचा बळी देण्यात येतो त्याचप्रमाणे ज्ञानयज्ञात आजपर्यंत जमा केलेल्या ज्ञानाची आहुती देण्यात येते. म्हणजे काय? ज्ञानाला स्वतःचे शरीर नसल्याने त्याची आहुती देणे याचा अर्थ असा घ्यायला हवा की भूतकाळात (म्हणजे अगदी याक्षणापर्यंत!) झालेल्या ज्ञानाच्या आधारावर वर्तमानकाळात वागण्याचे बंधन स्वतःवर न घालणे. संत सतत वर्तमानकाळात जगत असतात या वाक्याचा अर्थ असा आहे की ते सतत ज्ञानयज्ञ प्रज्वलित ठेवतात! ही अतिशय सूक्ष्म गोष्ट आहे, पूर्वज्ञानाकडे दुर्लक्ष करणे याचा अर्थ जाणूनबुजून कालच्या उलट आज वागणे नव्हे. याचा अर्थ असा की आज समजा आत्तापर्यंतच्या आपल्या ज्ञानाला मोडीत काढायची वेळ आली तर त्याला तयार राहणे. ज्ञानयज्ञ करणाऱ्या साधकांना “इतके वर्षे मी ठराविक समजुतींना मान्य करत होतो मग आज त्यांना तडा जाईल असे कसे वागू?” हा प्रश्न पडत नाही. कल्पना करा की आपले आयुष्य म्हणजे ज्ञानाच्या अथांग सागरावर मनसोक्त जलतरण करणे होय. प्रत्येक क्षण आपणास जीवनाकडे बघण्यास नवी नजर देत आहे. अशा सागरात क्रिडा करण्याऐवजी एका ठिकाणी नांगर टाकून आपण राहणे म्हणजे भूतकालातील ज्ञानानुसार जीवन जगणे. खरे म्हणजे या स्वानुभवी सागराच्या लाटा इतक्या प्रचंड आहेत की कितीही मजबूत नांगर टाकला तरी असे अनुभव येतात की आपणास नव्या गोष्टी स्विकाराव्या लागतातच. परंतु मोठ्या लाटांची वाट न बघता अगदी छोट्या अनुभवांनीसुद्धा शहाणे होत राहणे म्हणजे ज्ञानयज्ञ करणे होय. पूर्वानुभवांचे ओझे न बाळगता स्वच्छंदपणे जीवन जगणे ही स्थिती या शब्दातून इथे व्यक्त केली आहे. या अत्युच्च स्थितीचे वर्णन निरनिराळ्या शब्दांनी भगवद्गीतेत केले आहे. उदाहरणार्थ, बाराव्या अध्यायातील एकोणीसाव्या श्लोकात आपल्या परम भक्ताचे वर्णन करताना भगवंतांनी वापरलेला “अनिकेतः” हा शब्दसुद्धा हीच स्थिती सूचित करीत आहे असे वाटते. असो. मूळ मुद्दा सांगायचा असा की ‘ज्ञानयज्ञ’ करणारा साधक झालेल्या ज्ञानावर पुढील आयुष्य व्यतीत करीत नाही तर झालेल्या ज्ञानाला मोडीत काढायची तयारी ठेऊन जीवनाला सामोरे जातो, नित्यनूतन जीवन जगतो.

याशिवाय कुणी दैवी साधक एकच भगवान अस्तित्वात आहे या जाणीवेत राहतात (एकत्वेन), तर कुणी एकाच भगवंताचे अनेक भिन्न अवतार आहेत या वस्तुस्थितीला निरंतर ध्यानात ठेवतात (पृथक्त्वेन) तर अजून कुणी या जगातील सर्व जीवजंतू भगवंताचीच रुपे आहेत (विश्वतोमुखम्‌) याचा अनुभव घेत आपले जीवन व्यतीत करतात. अशा रीतीने भगवंतांबद्दल अनन्य प्रेम उत्पन्न झालेला साधक स्वतःच्या स्वभावानुसार मनातील प्रेमाला व्यक्त करतो. इतर लोकांना त्याचे फक्‍त बाह्य वर्तन दिसल्याने असा संभ्रम पडू शकतो की हे साधक भिन्न साध्याची अपेक्षा करीत आहेत. परंतु हा समज वस्तुस्थितीशी सुसंगत नाही हे आपण सर्वांनी, विशेषतः संतांच्या सान्निध्यात राहण्याचे भाग्य लाभलेल्या सुदैवी लोकांनी, ध्यानात ठेवले पाहीजे. नाही तर बाह्य सोपस्कारांच्या बंधनांत आपण कधी अडकू हे लक्षातसुद्धा येणार नाही. भगवंतप्राप्तीचे अनेक मार्ग दाखविताना कधीही ठराविक कर्मे करायलाच हवी अशी आग्रहाची सूचना आपणास दिलेली नाही हे भगवद्गीतेचे एक महत्वाचे वैशिष्ट्य आहे. बाह्यकर्मांपेक्षा, कर्मे करण्यांमागील भूमिका कशी हवी याचे वर्णन या ग्रंथात केलेले आहे. म्हणूनच अडीच हजार वर्षांपूर्वी लिहीली गेली असूनही ती आजसुद्धा तितकीच उपयुक्त आहे. आपण अशा वैश्विक शिकवणुकीला ठराविक संप्रदायांच्या मर्यादेत ठेवायचा प्रयत्‍न करणे म्हणजे किनाऱ्यावरील एका मनपसंद ठिकाणी बसून अथांग समुद्राची ओळख झाली असे मानणे होय. दैवीगुणसंपन्न साधक असे करत नाहीत ही वरील श्लोकाची शिकवण आहे. मनातील ईश्वरप्रेमाच्या ईंधनाचा वापर करुन निर्भयपणे असे साधक आपल्या आयुष्याची नौका अनिश्चित भविष्याच्या सागरात घालतात आणि जे मिळेल त्यात सुखी राहतात.

जगातील सर्वच भविष्याबाबत निर्धास्त व्हायचा प्रयत्‍न करत असतात. परंतु आपले हे प्रयत्‍न जीवनातील काही व्यक्ती, वा वस्तू, किंवा तत्वे सतत जवळ ठेवण्याच्या पायावर उभे असतात. जेव्हा निव्वळ भगवंतभक्तीवर आधारीत निर्भयता आपणामध्ये येईल, तेव्हा स्वतःच्या जीवनाचे सार्थक झाले असे समजण्यास काहीच हरकत नाही.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक १४: साधनेचा पाया कसा हवा?

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।

नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्‍ता उपासते ॥ १४: ९ ॥

गेल्या श्लोकातून आपण असे बघितले की निर्गुण भगवंताचे अस्तित्व जाणल्याने सुप्तावस्थेत असलेले साधकातील दैवी गुण जागृत होतात आणि मग परमोच्च भक्तीचा प्रारंभ होतो. ज्याप्रमाणे साधकाची प्रवृत्ती असेल त्याप्रमाणे या भक्तीचे बाह्य रुप इतरांना दिसते. उदाहरणार्थ, कुणी योगमार्ग अनुसरेल तर कुणी एका विशिष्ट नामाचा जप करेल तर अजून कुणी वेदांताचा अर्थ समजून घेण्याच्या प्रयत्‍नात असेल. परंतु या सर्व विभिन्न बाह्य क्रियांमागील मनोभूमिका एकच असते. ज्याप्रमाणे एकाच सूर्यापासून निघालेले किरण वेगवेगळ्या दिशेने प्रवास करतात त्याचप्रमाणे सर्व दैवीगुणसंपन्न साधकांच्यात असलेल्या एका विशिष्ट समान मनोभूमिकेतूनच साधनेचे भिन्न मार्ग सुरू होतात. दृष्य साधनेला एखाद्या सुंदर इमारतीसारखे मानले तर साधना सुरु करण्यापूर्वीची साधकाची मानसिक स्थिती या इमारतीचा पाया होय. जितका पाया मजबूत असेल तितकी इमारत नैसर्गिक आपत्तींना समर्थपणे तोंड देते. त्याचप्रमाणे आपला साधना सुरु करण्याचा हेतू जितका पवित्र असेल तितके आपण दैनंदिन जीवनातील घडामोडींना साधना न थांबविता तोंड देऊ शकतो, नाहीतर थोड्याशा व्यावहारीक चलबिचलतेतही साधनेचा बळी लगेच जातो! नवव्या अध्यायातील वरील श्लोक अशा सर्वोच्च मनःस्थितीचे वर्णन करीत आहे की असा पाया ठेऊन साधना सुरु करणाऱ्या महात्म्याची उपासना कधीही थांबत नाही. या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण असे म्हणत आहेत की “(दैवीगुणसंपन्न महात्मे) मनात माझ्या स्वरुपाबद्दल सतत आदर ठेऊन ते (माझ्या लीलांसमोर) नतमस्तक होतात. आपल्या मनाला आणि शरीराला (शम, दम इत्यादी साधनांद्वारे) ताब्यात ठेऊन ते माझ्या स्वरुपाशी सतत निगडीत राहतात. अशा भक्तीत निरंतर राहून ते वेगवेगळ्या मार्गांनी माझी उपासना करण्यात आपले जीवन व्यतीत करतात.

व्यावहारीक जीवनातील सर्व वस्तूंची प्राप्ती एका ठराविक क्षणी पूर्ण होते. उदाहरणार्थ, मोबाईल फोन दुकानात पैसे दिल्यावर हातात येतो आणि मग त्याच्या प्राप्तीकरीता अजून प्रयास करावे लागत नाहीत. एकदा लग्न झाले की साथीदार प्राप्त होतो आणि मग जोडीदार मिळविण्याची सर्व खटपट थांबते. परंतु हा नियम भगवंतप्राप्तीला लागू नाही हे जाणणे अत्यावश्यक आहे. याचे कारण असे की व्यवहारातील वस्तूप्रमाणे भगवंत सिमीत नसून अमर्याद आहे. त्यामुळे भगवंताचे रुप नित्यनूतन आहे. काल भगवंत म्हणजे काय याचे ज्ञान झाले असेल तर आज पुन्हा आपणास त्याच्या स्वरुपाबद्दलच्या नव्या माहितीला स्वीकारावे लागते. असे वागण्याला सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे मन आणि बुद्धी यांचा स्वभाव. हे दोघे प्रत्येक गोष्टीबद्दल अंतिम निर्णय घेण्यास उतावीळ असतात! अगदी जरुरी असल्याखेरीज दररोज नवीन गोष्ट स्वीकारायचा यांना अतिशय कंटाळा असतो. त्यामुळे मला भगवंत कळला या विचाराचा वारादेखील आपल्या मनाला आणि बुद्धीला लागू न देणे हे प्रत्येक साधकाचे कर्तव्य असते. या वस्तुस्थितीची जाणीव असल्याने दैवीगुणसंपन्न साधकाच्या मनात आपोआप ज्या साधनांनी मनाचा चंचलपणा कमी होतो (म्हणजे शम, दम, अहिंसा, इत्यादी साधने) त्यांच्याबद्दलची आत्मीयता वृद्धींगत होते. या सर्व उपचारांचे अपरिहार्यता पटल्याने त्यांचे ओझे वाटणे बंद होऊन त्यांच्याबद्दल प्रेम साधकाच्या मनात उत्पन्न होते. आणि प्रेमाखातर आपण काहीही करण्यास उत्सुक असतो. म्हणून दैवीगुणसंपन्न साधक त्यांत रमू लागतो. ही त्याची उत्साहपूर्वक व्रतानुष्ठित दृढस्थिती भगवंतांनी वरील श्लोकात प्रथम उल्लेखलेली आहे.

एकदा मनाचा इंद्रियांवर आधारीत असलेला चंचलपणा कमी झाला की वृत्ती व्यावहारीक जगापासून अलिप्त व्हायला लागतो. साधक या जगातील घटनांना आहे तशा बघण्यास सक्षम होतो. पूर्वग्रहविरहीत नजरेने जगाकडे बघितल्यावर सर्व गोष्टींत दडलेला भगवंताचा हात त्याला स्पष्टपणे दिसू लागतो. आंधळ्या माणसास नजर आली की तो सर्वसामान्य गोष्टींकडेसुद्धा आश्चर्यचकीत होऊन बघू लागतो, तसेच साधकाच्या मनात भगवंताच्या नित्यनूतन लीलांबद्दलचे कौतुक पराकोटीला जाते. भगवंताशी आत्तापर्यंत कधीच सांगड न घातलेल्या वस्तूंतही त्याला आता भगवान दिसायला लागतो. खरे म्हणजे अशा दुर्लक्षित, नगण्य वस्तूंतही भगवंत सतत होताच परंतु साधकाच्या संकुचित व्यक्तिमत्वाच्या कवचामुळे या सत्यस्थितीचा प्रकाश त्याच्यापर्यंत पोहोचू शकत नव्हता. आता त्याच्या ‘स्व’ची शिकार झाल्याने साधकाची संवेदनशीलता इतकी सूक्ष्म झाली आहे की ज्या वस्तूंत भगवंताच्या अस्तित्वाचा उजेड मंद आहे त्यासुद्धा त्याला भगवंतमय वाटू लागतात. अशा स्थितीतील साधकाला सतत भगवंत समोर दिसत असतो. त्या विभिन्न अस्तित्वरुपी भगवंताच्या अस्तित्वाचा डंका जगभर सातत्याने करण्यावाचून त्याला दुसरा पर्याय समोर दिसत नाही! या स्थितीचे वर्णन वरील श्लोकातील ‘सततं कीर्तयन्तो मां’ या शब्दांतून केले आहे.

भगवंताच्या अपार कर्तृत्वाला स्पष्टपणे बघितल्यावर साधकात लीनपणा जागृत होतो. आपण सर्व कुणा ना कुणासमोर लीन असतोच. उदाहरणार्थ, लहानपणी पालकांसमोर, मोठेपणी वरीष्ठांसमोर इत्यादी. ज्यावेळी या व्यक्ती आपल्यासमोर नसतात तेव्हा आपला लीनपणा गायब होतो आणि आपण स्वकर्तृत्वाचा अभिमान दाखवायला लागतो (लहानपणी आपल्यापेक्षा छोट्या मुलांसमोर आणि मोठेपणी आपल्य्कनिष्ठांवर)! दैवीगुणसंपन्न साधकाचा लीनपणा भगवंतासमोर असतो आणि त्याला जगातील प्रत्येक व्यक्तीत तो भगवंत दिसत असतो. त्यामुळे त्याचा लीनपणा कमी होईल अशी वेळच शिल्लक रहात नाही! माउलीनी या अवस्थेचे वर्णन आपल्या अपूर्व प्रतिभेने “फळलिया तरुची शाखा । सहजें भूमीसी उतरे देखा । तैसे जीवमात्रा अशेखा । खालावती ते ॥ज्ञा. २२५:९॥” अशी केली आहे. खरे म्हणजे मला किती छान फळे आली आहेत या जाणीवेने झाडाची छाती फुगून मान ताठ व्हायला हवी. परंतु ते अगदी याउलट वर्तन करते. त्याचप्रमाणे भगवान सर्व ठिकाणी दिसत आहेत या सर्वोच्च वस्तुस्थितीने साधक गर्विष्ठ न होता उलट सर्वांसमोर विनम्र होतो. ही नम्रता दुबळी नसून सक्षमतेने भरलेली आहे. सर्वसाधारणपणे विनम्रतेचे उदाहरण म्हणून गवताच्या पात्याचे रुपक वापरतात. परंतु गवतात काडीचीही क्षमता नसते. म्हणून माउलींनी इथे फळांनी लगडलेल्या वृक्षाची उपमा दिली आहे. त्यामुळे विनम्रतेबरोबरच साधकाची अंतर्गत सक्षमताही काय सुंदरपणे वर्णन केली गेली आहे! असो. सांगायची मुद्दा असा आहे की या परमोच्च स्थितीतील साधकाला आपला स्वामी निरंतर समोर दिसत असल्याने नम्र राहण्यावाचून पर्याय रहात नाही कारण. म्हणून वरील श्लोकात “नमस्यन्तश्च मां” असे म्हटले आहे.

अशा रीतीने भगवंताच्या निर्गुण स्वरुपाची कल्पना आलेला भक्त दैनंदिन जीवन जगताना शरीराच्या नौकेतून ज्ञानाच्या सागरात निरंतर विहार करत असतो. ‘मला आता संपूर्ण ज्ञान झाले आहे’ हा नांगर कधीही न टाकता विहार करणारा विनम्र भक्त स्वतःच्या इंद्रियांना आपोआप ताब्यात ठेवतो व भगवंताच्या सान्निध्यात आपले जीवन परीपूर्ण करतो. साधनेचा हा पाया ठेऊन स्वतःच्या नैसर्गिक स्वभावानुसार ज्या विविध उपासना त्याच्या हातून आपोआप घडतात त्यांचे वर्णन पुढील श्लोकातून आपण बघू. इति.

॥ हरि ॐ ॥

श्लोक १३ : सकारात्मक उदासीनता म्हणजे भक्ति

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।

भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्‌ ॥ गीता १३:९ ॥

गेल्या श्लोकामध्ये आपण बघितले की मनुष्याची बुद्धी स्थूल गोष्टींमध्ये गुंतलेली असेल तर जीवन शेवटी दुःखांनी भरुन जाते. आपण फक्त सुखाचीच अपेक्षा ठेवल्याने जेव्हा दुःख समोर येते तेव्हा आपली आत्तापर्यंत केलेली सर्व कर्मे विफल झाली असे वाटायला लागते. अशा वारंवार येणाऱ्या तडाख्यांनी मनोवृत्ती बदलायला लागते आणि सर्वसाधारण व्यक्तिमध्येसुद्धा सूक्ष्म गोष्टींबद्दलची ओढ लागायला लागते. ज्याप्रमाणे सुरुवातीला, म्हणजे उगमाच्या जवळ, उथळ आणि चंचल असलेला नदीचा उच्छृंखळ प्रवाह मैदानी क्षेत्रात आल्यावर खोल आणि संथ होतो, त्याचप्रमाणे कालानुसार आपली इंद्रियांवर केंद्रित असलेली वृत्ती (दुःखरुपी घणाच्या आघातांनी) इंद्रियांतीत वस्तूकडे आकर्षित होऊ लागते. अर्थात हे लक्षात घ्यायला हवे की कालाची संकल्पना इथे खूप व्यापक आहे. केवळ एका जन्मातील अस्तित्वावर अवलंबून नाही. म्हणजे असे की आपण कित्येक जन्म इंद्रियांवर आधारीत आनंदांचा उपभोग घेण्यात सार्थकता मानतो आणि मग हळूहळू आपल्या विचारसरणीत बदल व्हायला लागतो. पूर्वी शिकारीला राजा गेला असताना हाकाऱ्यांच्या आवाजाने दूर असलेल्या श्वापदांना राजा ज्याठिकाणी आहे तिकडे जाण्याशिवाय पर्याय रहात नाही त्याचप्रमाणे प्रकृती आपणास निर्गुण भगवंताकडे ढकलत आहे. तिथे पोहोचल्यावर आपल्या संकुचित व्यक्तिमत्वाची शिकार होणार आहे! (अर्थात ही गोष्ट सर्वसामान्य लोकांची झाली. कित्येकवेळा, काळाची गरज पाहून, भगवान असे संत निर्माण करतात की जे उपजताच भगवंताची आराधना करु लागतात. त्यांना अनेक जन्म घ्यावे लागत नाहीत!) अशा रीतीने या जगातील सर्व जीव शेवटी निर्गुण भगवंताच्या भक्तित रममाण होणार आहेत, भगवंत्संगतीचा आस्वाद घेणार आहोत. वरील श्लोकातून भगवान भगवंताच्या जवळ आलेल्या भाग्यवान लोकांचे वर्णन करताना म्हणत आहेत की “(सर्वांत सुप्त असलेले) दैवी गुण काही महात्म्यांत प्रबळ होतात ज्यायोगे ते माझ्या अव्यय आणि सर्वव्यापक स्वरुपाला जाणून घेतात आणि मग त्यांच्या जीवनात माझ्याशिवाय काहीही उरतच नाही

भगवंतांनी या अध्यायात दैवी गुण कुठले आणि त्यांच्या विरुद्ध, म्हणजे आसुरी गुण कुठले हे सांगितलेले नाही. पुढे सोळाव्या अध्यायात यावर स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आलेला आहे. आपण नवव्या अध्यायातील विचारसरणीकडे बघत असल्याने दैवी गुणांबद्दल जास्त उहापोह करणे इथे योग्य वाटत नाही. अध्यायाच्या संदर्भानुसार सध्या महत्वाची गोष्ट म्हणजे दैवी गुण जीवनात प्रबळ झाल्यावर काय घडते याकडे (हे वरील श्लोकाचा आधार घेऊन) लक्ष देणे! असे वाटते की दैवी गुणांच्या प्रभावाखाली स्वतःचे जीवन व्यतीत करणे म्हणजे काय याची व्याख्याच इथे केली आहे. ती म्हणजे निव्वळ भगवंताशिवाय जीवनात काहीही न उरणे. अशा अवस्थेत आणि भगवंतभक्ति जीवनात सर्वात महत्वाची असणे यात जमीन-अस्माना सारखा फरक आहे हे समजून घेणे इथे अत्यावश्यक आहे. कारण जीवनात भगवंताकडे जाणे सर्वात महत्वाचे आहे असे आपण म्हणतो तेव्हा आपल्या भक्तिशी तुलना करण्यासाठी बाकी गोष्टी शिल्लक असतात! याचा स्पष्ट अर्थ असा की आपली नजर अजून इतर सर्व गोष्टींपासून दूर झालेली नसते. उदाहरणार्थ मला आम्रफळ सर्वात जास्त आवडते असे आपण म्हणतो तेव्हा या म्हणण्यातच आपण बाकी फळांचे अस्तित्व मान्य करीत असतो. याउलट आंब्याशिवाय या जगात कुठले फळच नाही अशी जेव्हा अवस्था होते तेव्हा आंबा हे फळ सर्वात जास्त आवडते असे आपण म्हणू शकत नाही कारण तुलना करायला बाकी काही शिल्लकच राहीलेले नसते. परमार्थाला जर एका परीक्षेसारखे मानले तर आपण असे म्हणू शकतो की भगवंतभक्ति हा जीवन व्यतीत करायचा एकमेव मार्ग दिसणे म्हणजे पैकीच्यापैकी गुण मिळविणे आणि भगवंतभक्ति जीवनात सर्वात महत्वाची असणे म्हणजे ९०% गुण कमविणे. परंतु आपणांसाठी दुर्दैवाची गोष्ट ही आहे की या परीक्षेत १००% गुण मिळविल्याखेरीज पास होत नाही! श्रीमद्‌भागवतातील जडभारताच्या गोष्टीकडे वरील नजरेने पहीले तर असे दिसते की ९९.९९% गुण मिळविले तरी प्रकृतीच्या कचाट्यातून सुटका होत नाही, मग ९०% वाल्यांची गोष्टच सोडा!

या श्लोकातून बोध घेण्यासारखी दुसरी गोष्ट म्हणजे भगवंताशिवाय जगणे असह्य होण्यामागील कारण. श्लोकाचा शेवटचा चरण म्हणत आहे “ज्ञात्वा भूतादीमव्ययम्‌”. याचा अर्थ असा की या महात्म्याचे मन जीवनात कटू अनुभव आले म्हणून वा सर्व सुखांचा आस्वाद घेतल्याने मन विटले म्हणून भगवंतावर जडलेले नाही. निर्गुण भगवंताच्या अस्तित्वाला प्रत्यक्ष जाणल्यामुळे त्याच्यामधील भगवंतप्रेम प्रगट झालेले आहे. प्रकृतीने दिलेल्या अनुभवांवर आधारित आपली भक्ति इंद्रियातीत वस्तूकडे जाणे इथे नामंजूर आहे हे जाणणे महत्वाचे आहे. आपण बघतोच की वृद्धापकाळी गात्रे शिथिल झाली, बुद्धी काम करेनाशी झाली आणि इतरांवरचे प्रभुत्व कमी व्हायला लागले की बहुतांशी लोक साधनेकडे वळतात. अर्थात त्यांचे असे वागणे हे अजिबात चुकीचे नाही पण या वस्तुस्थितीचा अर्थ त्यांच्यातील दैवी गुण वाढले आहेत असे मानणे चुकीचे आहे. हे या श्लोकावरुन स्पष्ट होते. महाभारतात कुंतीने भगवंताकडे दुःखाची मागणी केली की ज्यायोगे तीच्यामधील भगवंतभक्ति प्रबळ होईल तशी ही गोष्ट नाही. जीवनात दैवी गुणांचा उदय झाला की सर्व सृष्टी आनंददायी होते आणि तरीसुद्धा मन भगवंताशिवाय उदास असते. ही “सकारात्मक उदासीनता” अनुभवाला यायला लागली की साधकाचे जीवन अतिशय उदात्त बनते. निव्वळ त्याच्याच नव्हे तर त्याच्या सहवासात येणाऱ्या सर्वांच्याच जीवनात एक सूक्ष्म आनंद सतत वहात असतो. निव्वळ एकाच पंथाला वा ग्रंथाला कवटाळून बसून त्या संकुचित अस्तित्वात धन्यता मानणे बंद होते. जगातील प्रत्येक व्यक्ती आणि प्रत्येक विचार भगवंताचीच लीला आहे हे साधकाला विचार न करीता कळू लागते. माउलींनी सांगितल्यासारखे तो बोलाआधीच प्रमेयाला जाणू लागतो! त्यायोगे दररोजचा प्रत्येक क्षण त्याला भगवंताच्या रुपाचा एकेक पैलू दाखवायला लागतो. साधकाच्या अशा अवस्थेचा सन्मान करण्यासाठीच या श्लोकात “महात्मा” या नावाने संबोधिलेले आहे.

कारणविरहीत आनंदात डुंबत असताना भगवंताबद्दलच्या आपुलकीने स्वतःला मधाळ करणे हा दैवी गुणांचा परिणाम आहे असे हा श्लोक सांगत आहे. साधकाची अंतर्गत म्हणजेच मानसिक स्थिती अशी व्यापक झाल्यावर त्याचे बाह्य वर्तन कसे असते? ज्याप्रमाणे जमिनीतील एकाच झऱ्याचे दर्शन जशी विहीर खणलेली आहे तसे होते त्याचप्रमाणे अशा साधकाचा मूळ स्वभाव जसा असेल त्याप्रमाणे या अंतर्गत ज्ञानाचे जगात बाह्य दर्शन होते. ते कसे हे पुढील श्लोकांतून आपण बघू. इति.

॥ हरि ॐ ॥