(126+135)/9: God and World

॥ ॐ श्री सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

हे असो पर्वताचिये ह्रुदयींचे । जेविं पर्जन्यधारास्तव न खोचे ।

तेवि कर्मजात प्रकृतीचे । न लगे मज ॥ १२६ : ९ ॥

हे सर्वस्व आमुचे गुढ । परि दाविले तुज उघड ।

आता इंद्रिया देऊनि कवाड । ह्रुदयी भोगी ॥ १३५ : ९ ॥

 

श्री ज्ञानेश्वरांना गीतेतील नवव्या अध्यायाबद्दल किती आदर होता ते त्यांच्या दहाव्या अध्यायावरील निरुपणात त्यांनी स्पष्ट केले आहे. ते म्हणतात की गीतेतील सर्वच अध्याय अत्यंत गोड आहेत परंतु नववा अध्यायामध्ये सर्व गीतेचे सार आहे. तो `अनिर्वाच्य’ आहे व माझी ह्या अध्यायावरील टीका म्हणजे माझ्या गुरूंचे श्री निवृत्तीनाथांचेच सामर्थ्य आहे. ते पुढे असे म्हणतात की ज्याप्रमाणे राम-रावण यांच्या युध्दाला उपमा देता येत नाही, त्याचप्रमाणे नवमीतील कृष्णार्जुनाच्या संवादाला दुसरी उपमा देता येणे शक्य नाही. अशा ह्या नवव्या अध्यायातील १२६ वी ओवी म्हणजे भगवान श्रीकृष्णांच्या मते `आमुचे सर्वस्व’ आहे. अशा अत्यंत महत्वाच्या ओवीमध्ये काय अर्थ दडलेला आहे हे जाणुन घ्यायचा आपण प्रयत्न करुया.

 

भगवंत व सृष्टी यांतील संबंध

 

प्रत्येकाचा मनांत अशी खात्री असते की दिसणाऱ्या ह्या चराचर सृष्टीचा कोणीतरी कर्ता आहे. आपल्यापैकी भाविक माणसांना असे वाटते की त्यांच्या भगवंतानेच ही सृष्टी निर्माण केली आहे. बुध्दीवादी माणसांचा भगवंतावर सहजा सहजी विश्वास बसत नाही पण ते सुध्दा असे मानतात की ही सर्व सृष्टी काही नियमांवर आधारीत आहे व आधुनिक शास्त्रांद्वारे ते नियम शोधायचा प्रयत्न करतात. खरं म्हणजे आपली सध्याची परिस्थीती अजुन चांगली करायचे आपले सततचे प्रयत्नच ह्या गोष्टीचा पुरावा आहे की आपण `ही सृष्टी नियमांनी बांधलेली आहे’ असे मानत आहोत. कारण जर सृष्टीमध्ये कधीही काहीही घडत असते तर आपल्या प्रयत्नांवर आपण विश्वास ठेवला नसता तर केवळ नशिबावर भरंवसा ठेवुन जगलो असतो. अशा रीतीने हे स्पष्ट होते की प्रथमदर्शनी भगवंतावर विश्वास न ठेवणारे सुध्दा भगवंताच्या ह्या नियमरुपी, अमूर्त रुपावर विश्वास ठेवुनच जगत असतात. तात्पर्य असे की प्रत्येकाचा भगवंताच्या कुठल्यातरी रुपावर विश्वास असतो व ही खात्री असते की आपल्या भगवंतानेच ही सृष्टी निर्माण केली आहे. म्हणूनच प्रत्येकाला भगवंताला अंतर्बाह्य जाणून घ्यायची एक नैसर्गिक ओढ असते. आपली अध्यात्मिक साधना ह्या दिशाहीन नैसर्गिक ओढीला योग्य मार्ग दाखवते व भगवंतापाशी जाण्याचा रस्ता सुलभ करते.

सध्या आपल्यापाशी भगवंताकडे जायला ही एकच माहीती आहे की चराचर विश्व त्याने निर्माण केले आहे. परंतु भगवंत आहे कुठे? जर ही सृष्टी भगवंताने केली असेल तर साहजिकच ह्या सृष्टीमध्ये भगवंत नाही असे प्रथमदर्शनी वाटते. वस्तु निर्माण करणारा त्या वस्तूच्या आधीपासुन अस्तित्वात असतो व निर्माण केलेली वस्तू त्याच्यापासुन भिन्न असते हा सृष्टीचा नियमच आहे. चहाची पत्ती कधीच चहा करू शकत नाही! चहा बनविणारा निराळाच असतो व चहाकडे बघुन तो कसा असेल हे कळायची अपेक्षासुध्दा आपण करीत नाही. ही गोष्ट जगातील सर्व बाबतीत लागु पडते. बांधलेले घर पाहुन बांधणाऱ्या माणसाला दाढी आहे का हे कळायची सुतराम शक्यता नसते! तेव्हा साहजिकच अशी कल्पना होऊ शकते की भगवंताने सृष्टी निर्माण केली आहे म्हणजे त्याला सृष्टीमध्ये शोधणं ही चुकीची गोष्ट आहे. पण थांबा! जरा विचार करा. चहाकडे बघून चहा करणाऱ्या माणसाला चश्मा आहे का नाही हे जरी कळले नाही, तरी बाकीची एखादी गोष्ट कळायचा संभव असतो. उदाहरणार्थ, चहा अत्यंत गोड असेल तर करणाऱ्याला गोड आवडते असा अंदाज आपण बांधु शकतो. जर बांधलेल्या घरातील भिंती खुप जाड असतील, खिडक्या, दारे अत्यंत भक्कम असतील तर बांधणाऱ्याच्या मनातील कसलीतरी भीती प्रदर्शित होते. खंर म्हणजे केलेल्या प्रत्येक गोष्टीमध्ये करणारा आपली एक छाप सोडीत असतो. ह्या दृष्टीकोनातुन बघितल्यास केलेल्या गोष्टींतून करणाऱ्याचे व्यक्तिमत्व प्रगट होत जाते. आता ही सर्व सृष्टीच परमेश्वराने केली आहे, म्हणजे ह्या द्वारे त्याने आपल्याला त्याला जाणून घेण्यासाठी मार्ग ठेवला आहे. गोड चहा बघून करणाऱ्याची साखरेबद्दलची आवड जशी आपल्याला कळली तशीच ह्या सृष्टीतील एकेक वस्तू बघून आपल्याला भगवंताबद्दल माहीती करून घ्यायची आहे. (कदाचित म्हणुनच अर्जुनाने गीतेच्या पुढच्या (म्हणजे दहाव्या) अध्यायात भगवंताच्या विभूती जास्त कुठे आढळतात हे विचारले असावे. असो.) तर भगवंताचा आणि सृष्टीचा संबंध हा असा आहे. ह्या सृष्टीमध्ये तो आहे पण आपल्याला ज्या रुपात त्याला जाणून घ्यायचे आहे त्या रुपात तो नाही. सृष्टीत घडणाऱ्या सर्व गोष्टींपासुन तो अलिप्त आहे पण त्याच्याकडे जाण्याचा मार्ग म्हणजे ह्या सृष्टीतील प्रत्येक घटनेद्वारे प्रगट होणारे परमेश्वराचे व्यक्तिमत्व बघणे हा आहे.

 

भगवंताला जाणून घेण्याची साधना

 

सृष्टीतील घडामोडींतुन भगवंताला जाणण्याची साधना कशी असेल? असा साधक कसा वागेल? याचा आपण विचार करूया. मागे आपण बघीतले की गोड चहावरून आपण करणाऱ्या व्यक्तीबद्दल माहीती काढू शकलो. परंतु चहा गोड नसेल, सर्वसामान्य चहासारखा असेल तर साहजिकच आपण करणाऱ्याबद्दल काही माहीती काढू शकत नाही. अशा वेळी आपण त्या व्यक्तीची दुसरी एखादी कृती बघायला हवी. जर त्या व्यक्तीचे बरेचसे कपडे एखाद्याच रंगाचे असतील तर त्याला तो रंग आवडतो हे सिध्द होते. तसे नसेल तर अजुन एखाद्या वेगळ्या कृतीकडे आपण बघायला हवे. म्हणजे आपल्याला आधी मनाचा असा संयम शिकायला हवा की प्रत्येक गोष्टींमधील परमेश्वराचा ठसा दिसेलच असे नाही. आपल्या मनाची अशी तयारी हवी की जीवनामध्ये परमेश्वराचे अस्तित्व आपण कधी कधीच जाणु शकू. आणि अश्या गोष्टी केव्हा घडतील, परमेश्वराचे अस्तित्व केव्हा जाणवेल, याचा काही अंदाज नसल्यामुळे प्रत्येक गोष्टीमध्येच परमेश्वराचा ठसा बघायची सवय आपल्याला लागली पाहीजे. अशी सवय लागल्यावर घटनांमध्ये गुंतून जायचा आपला स्वभाव हळूहळू कमी होऊ लागतो. (कारण वस्तूमध्ये गुंतल्यावर त्यातील परमेश्वराचे अस्तित्व जाणण्याची शक्यता नसते.) एखादी वस्तू आपल्याकडे असावी वा ठराविक घटना आपल्या जीवनात घडायलाच हवी असा आपला हव्यास असेल तर तो कमी व्हायला लागतो. सततच्या ह्या प्रयत्नांमुळे साधक सृष्टीतील प्रत्येक घटनांपासुन अलिप्त व्हायला लागतो. परंतु ह्या सृष्टिमुळेच भगवंताकडे आपण जाऊ शकतो ही जाणिव असल्याने त्याचे जगातील गोष्टींबद्दलचे प्रेम मात्र वाढतच जाते. अशा रीतीने साधकाचे निरपेक्ष प्रेम वाढते, गोष्टींवरचा मालकीपणाचा आग्रह कमी होतो. प्रत्येक गोष्टीत परमेश्वराचे प्रतिबिंब बघायचे आहे ह्या दृष्टीमुळे घडणाऱ्या घटना आहेत तशा बघण्याचे व स्वीकारण्याचे सामर्थ्य त्याच्या नजरेत येते. स्वतःचे गुण व दोष (जास्त करून दोषच!) प्रकर्षाने जाणवू लागतात व त्यामुळे सहिष्णुता वाढते. परमेश्वरानेच सर्व वस्तू निर्माण केल्या आहेत याची सतत जाणिव असल्याने आहेत त्या गोष्टी अधिक चांगल्या कराव्या असे वाटत नाही. म्हणून लोकांना आपणहून मदत करायचा स्वभाव असेल तर तो कमी होतो. स्वभावातील हे बदल म्हणजेच साधना चांगली सुरु असण्याची खूण आहे. ह्या बदलांमुळे साहजिकच ह्या मार्गावर चालणारा साधक सर्वांना हवा-हवासा वाटतो. त्याच्या सहवासाची गोडी लोकांना वाटू लागते. म्हणजे साधकाला स्वतःला परमेश्वराची प्राप्ती होवो न होवो, जगाला त्याच्या अस्तित्वाने सुखाची प्राप्ती होते!

आता परमेश्वराचा ठसा ओळखायचा कसा ? याबद्दल १३५व्या ओवीत ज्ञानेश्वरांनी माहिती दिली आहे. ते म्हणतात, `आता इंद्रियां देउनि कवाड । ह्रुदयी भोगी ॥’ गीतेत (व ज्ञानेश्वरीमध्ये) माणसाची पांच ज्ञानेंद्रिये, पांच कर्मेंद्रिये व मन अशी अकरा इंद्रिये आहेत असे सांगितले आहे. ह्या सर्वाना बंद करून ह्रुदयामध्ये आपल्याला हा ठसा बघायचा आहे. ज्ञानेश्वरांना अभिप्रेत असलेले हे ह्रुदय शारीरीक ह्रुदयापासून भिन्न असून ते छातीत उजव्या बाजूला असते. ज्याप्रमाणे साखरेची गोडी म्हणजे काय हे स्वतः अनुभविल्याशिवाय सांगता येत नाही त्या प्रमाणेच एखाद्या घटनेतील परमेश्वराचा ठसा हा स्वतः अनुभविल्याशिवाय सांगता येत नाही. परंतु ढोबळपणे सांगायचे झाले तर ते असे: ज्या क्षणी आपल्याला परमेश्वराचा ठसा जाणवितो, त्या क्षणी आपल्याला ती वस्तू वा घटना आहे तशीच असायला हवी याची पूर्ण जाणिव होते. ती वस्तू वा घटना बदलण्याकरीता, अजुन चांगली करण्याकरीता, खटपट करायची आवश्यकता वाटत नाही. ह्या आपल्या संपूर्ण स्वीकारण्याने आपल्या मनात एक प्रकारची शांतता निर्माण होते. त्याचवेळी छातीत उजव्या बाजुला एका पोकळीतून आनंदाचा झरा वाहतो आहे अशी जाणिव होते व शारीरीक, मानसिक स्तब्धता प्राप्त होते. अशी स्थिती निर्माण झाली की समजावे की आपण परमेश्वराचा अंश घटनेमध्ये पाहत आहोत. असे आपल्या आयुष्यामध्ये ज्या ज्या वेळी होत राहील त्या त्या वेळी आपण परमेश्वराजवळ आलो आहोत असे समजावे. `ह्रुदयी भोगी’ ह्या शब्दांचा अर्थ हा होय.

 

साधनेचे फळ

 

अर्थात्‌ साधनेचे अंतिम फळ म्हणजे आपली व भगवंताची सततची भेट होणे. परंतु ह्या फळाबद्दल दोन गोष्टी सांगण्यासारीख्या वाटतात.

पहिली म्हणजे ही भेट ह्रुदयाच्या पोकळीत होत असल्याने भगवंताची भेट म्हणजेच आपल्या आत्मरुपाची भेट. याचे कारण असे की एखाद्या भांड्यात गंगेचे पाणि ओतल्यावर शेवटी त्या अनंत वाहण्याऱ्या स्त्रोताला भांड्याचाच आकार येतो तसेच सर्व चराचर व्यापणाऱ्या भगवंताची भेट आपल्या ह्रुदयात होत असल्याने भगवंत आत्मरुप होऊनच आपल्याला भेटतो. अशा रीतीने जरी सुरुवातीला भगवंताला वेगळेपणा देऊन (सर्व सृष्टीचा कर्ता म्हणून आपण भगवंताकडे पहायला सुरुवात केली होती) द्वैत रुपात साधना सुरु केली असली तरी शेवट अद्वैतात म्हणजे आत्मरुपातच होतो.

दुसरी गोष्ट म्हणजे हे फळ प्राप्त होणे कसे शक्य आहे? आपल्या साधनेचे मार्ग व प्रयत्न हे सर्व ह्या सृष्टीमधीलच आहेत व १२६व्या ओवीत असे सांगितले आहे की `कर्मजात प्रकृतीचे । न लगे मज ॥ ‘. आपली साधना व इतर प्रयत्न हे `कर्मजात प्रकृतीचे’ मध्येच येतात व त्यामुळे ह्या प्रयत्नांनी आपण परमेश्वराकडे कसे पोहोचू? अशी शंका येण्याची शक्यता आहे. या शंकेचे उत्तर असे की भगवंतप्राप्ती ही साधनेने झाली नसून परमेश्वरकृपेने झालेली आहे. खालील उदाहरणाने ही गोष्ट स्पष्ट होईल. जर आपला एखादा पाळलेला कुत्रा असला तर आपण त्याच्याकरीता घर तयार करतो, त्याला वेगळ्या थाळीत खाणं, वाटीत पाणि ठेऊन शक्यतो सुखात ठेवायचा प्रयत्न करतो. असे सर्व केल्यानंतर जर तो बांधलेल्या सांखळीला सारखे हिसके द्यायला लागला तर आपण त्याला दुसरं काहीतरी देऊन समाधान करायचा प्रयत्न करतो. एवढे करूनसुध्दा जर त्याचे समाधान झाले नाही तरच आपण त्याला बाहेर फिरायला घेऊन जातो, त्याच्याशी खेळतो. आपली अवस्था ही त्या कुत्र्यासारखी आहे. आपला मालक म्हणजे भगवंत. जीवनातील सर्व चांगल्या गोष्टी म्हणजे परमेश्वराने आपल्याकरीता केलेली तरतूद. त्या गोष्टींमध्येच जर आपण समाधान मानत राहीलो तर आपला मालक आपल्याकडे येत नाही. आपली सततची साधना म्हणजे साखळीला हिसके देणे. साधनेतील चांगले अनुभव (इष्ट देवताचे दर्शन, अनपेक्षीत सुगंध येणे, गुरुंचे अस्तित्व जाणवणे इत्यादी) म्हणजे परमेश्वराने आपल्याकरीता केलेली दुसरी व्यवस्था. ह्या अनुभवांत गुंतुन राहीलो तर परमेश्वर आपल्याकडे येणार नाही हे आपण लक्षात ठेऊन साधना नेटाने पुढे चालू ठेवली पाहीजे. आपल्या हातात एवढेच आहे. यामुळे भगवंताला दया आली तरच तो आपल्याला जवळ करेल. त्याच्या मनांत दया आणणे हे आपल्या हातात नाही!! ही दया त्याच्या मनात उत्पन्न होण्याकरीता आपण केवळ त्याला शरण जाऊन आवाहन करु शकतो. आपल्या पुरुषार्थाने ही दया प्राप्त होण्यासारखी नाही. म्हणजे, आपली साधना ही आवश्यक गोष्ट असली तरी साधनेचे फळ हे परमेश्वरकृपेशिवाय प्राप्त होत नाही. ह्या अर्थाने वरील ओवीतील दिसणारा विरोधाभास नाहीसा होतो.

 

साधकाला ह्या गोष्टी कळायला थोडा वेळ लागतो. सुरुवातीला त्याची अशी कल्पना असते की जशी साधना तशी प्राप्ती. परंतु जेव्हा त्याला फळ म्हणजे काय याची थोडी थोडी कल्पना येऊ लागते तेव्हा अशी जाणीव होते की हे फळ साधनेच्या मानाने कितीतरी मोठे आहे. आपल्या साधनेतल्या अनेक त्रुटी लक्षात येतात व तरीसुध्दा फळ मिळू शकेल ह्या खात्रीने त्याचे मन अत्यंत भावनाशील होऊन परमेश्वराबद्दल आपुलकी वाटू लागते. देवाच्या करुणामय स्वभावाची अशी स्वसंवेदनाने जाणीव झाली की त्याला आपल्या साधनेचा जो काही थोडासा अभिमान असतो तो सुध्दा रहात नाही व तो खऱ्या अर्थाने परमेश्वरप्राप्तीला पात्र होतो. साधकाची ही अवस्था बघितली की मात्र देवाला राहवत नाही व तो लगेच धावून येतॊ आणि सर्व साधनेला खऱ्या अर्थाने पूर्णत्व येते.

 

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये १८ नोव्हेंबर २००६ ला दिलेल्या प्रवचनावर आधारीत)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: