444/16: Set New Goals

 

॥ ॐ श्री सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

 

ऐसा जो कामक्रोधलोभा । झाडी करुनि ठाके उभा ।

 

तोचि येवढिया लाभा । गोसावी होय ॥ ४४४: १६ ॥

 

 

सोळाव्या अध्यायातील या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराजांनी झालेले ज्ञान स्थिर होण्याकरीता साधकाच्या मनाची अवस्था कशी असावी याचे वर्णन केले आहे. ते म्हणतात की: `जेव्हा आपल्या आयुष्यातून काम, क्रोध आणि लोभ संपूर्णपणे निघून जातील तेव्हाच आपण झलेले पारमार्थिक ज्ञान मनात स्थिर होऊन त्या ज्ञानाचा स्वामी होण्याची अपेक्षा करु शकतो.’ ज्याप्रमाणे एखादे उत्तम बी हातात आले तरी त्याची पेरणी चांगली मशागत केलेल्या शेतात केली तरच चांगले पीक हातात येते, त्याचप्रमाणे अध्यात्मिक ज्ञान कर्मधर्मसंयोगाने आपल्या हातात पडले तरी जीवनात ते नीट रुजायला, त्याची पूर्ण जोपासना होऊन फळ हातात यायला मनातील कामक्रोधलोभरुपी तण नसणे आवश्यक आहे.

 

चाकोरीबध्द जीवन जगण्याचा परीणाम

 

 

आपल्याला झालेले ज्ञान स्थिर का होत नाही? खरे म्हणजे आपण इतक्या वेळा ज्ञानेश्वरीचे पारायण केले आहे, संतसाहीत्य वाचले आहे, त्यावरील निरुपणांना आस्थेने गेलो आहोत की आत्तापर्यंत आपली अध्यात्मिक प्रगती व्हायला हवी होती. मग अजून आपल्या जीवनात मूलभूत फरक पडलेला का दिसत नाही? ज्या ज्या वेळी आपण मनापासून प्रवचन ऐकतो, वा एकाग्रतेने ज्ञानेश्वरीचे पारायण करतो, त्या प्रत्येकवेळी आपल्याला शाश्वत सत्याची खात्री झालेली असते. खूपवेळा तर आपण त्या शब्दांनी भारावून जाऊन आपले यापुढील जीवन झालेल्या बोधाशी सुसंगत जगायचेच असे ठाम ठरवितो. परंतु आपल्या हा निश्चय फार काळ टिकत नाही. ज्याप्रमाणे कमळाच्या पानावरील एखादा पाण्याचा थेंब अगदी थोड्याशा धक्यानेसुध्दा अस्थिर होतो, त्याचप्रमाणे अगदी थोड्याशा विकल्पाने आपला अध्यात्मिक जीवन जगण्याचा निश्चय डळमळीत होतो. प्रामाणिक साधकाला केवळ एकदोनवेळा नव्हे तर आयुष्यभर असेच घडले आहे हे कळत असते. असे का होते याचे कारण जर नीट कळले नाही तर साधकाचा स्वतःवरील विश्वास ढळायचा संभव असतो व `अध्यात्मिक प्रगती’ आपल्या हातातील गोष्ट नाही अशी खात्री व्हायची शक्यता असते. हा निराशावादी दृष्टीकोन आपल्याला ज्ञानापासून अजूनच दूर खेचतो व त्यामुळे आपण अधिकच हताश व्हायला लागतो. ह्या दुष्टचक्रातून आपण बाहेर पडले पाहीजे. कारण जोपर्यंत आपल्या मनात आत्मविश्वास नाही तोपर्यंत दुसऱ्यावर अवलंबून राहण्याशिवाय आपणांस पर्याय नाही आणि जोपर्यंत आपण आपल्या पायावर उभे रहात नाही तोपर्यंत अध्यात्मिक ज्ञानाची प्राप्ती होणे शक्य नाही. अध्यात्मिक ज्ञान हे स्वतःलाच प्राप्त करुन घ्यायचे असते. कुठलाही देव वा गुरु तुम्हाला तुमचे स्वरुप काय हे सांगू शकत नाही. ते फक्‍त तुमच्या साधनेत मदत करु शकतात. मार्ग तुम्हांलाच चालायचा आहे. तेव्हा मनात आत्मविश्वास असणे जरुरीचे आहे.

वरील ओवीत ज्ञानेश्वर महाराजांनी आपल्या सतत विचलित होण्याचे कारण दिले आहे. त्यांचे म्हणणे असे आहे की जोपर्यंत आपल्याला एखाद्या वस्तूबद्दल आत्यंतिकरीत्या आत्मीयता आहे (काम) वा एखाद्या व्यक्‍तीबद्दल/घटनेबद्दल मनात राग आहे (क्रोध) वा आत्मीयता असलेली गोष्ट आपल्याजवळ असलीच पाहीजे असा हट्ट आहे (लोभ) तोपर्यंत आपली झालेली प्रगती टिकणे अशक्य आहे.

म्हणजे आपले क्षणिक वैराग्य अंगात बाणवायला आपण हे तीन दोष काढून टाकायचा प्रयत्‍न करणे आवश्यक आहे. पण हे दोष आपल्यात आले तरी कसे? जरा विचार केला तर असे आढळून येईल की लहानपणापासून आपल्यावर कळत नकळत असे संस्कार झाले आहेत की जीवन कसे जगायचे याबद्दल आपली मते अगदी ठाम झाली आहेत. आपल्या मनातील काम, क्रोध व लोभ हे अवगुण आपल्या ह्या ठाम मतांचाच परीणाम आहे. पहिले ठाम मत म्हणजे `काही झाले तरी आपल्या माणसांना आपण धरुन राहीले पाहीजे’. जन्माला आल्यावर लगेचच आपल्याला आई-वडील, भाऊ-बहीण इत्यादी नाती स्विकारावी लागतात. त्याशिवाय गत्यंतरच नसते. याशिवाय मित्रमंडळी, बायको-मुले इत्यादी नाती आपण वाढवतोच! जगात रहायचे म्हणजे हे सर्व करणे आलेच. परंतु ह्या सर्व नात्यांमध्ये आपण किती गुंतायचे हे आपल्या हातात असते. लहानपणापासून आपल्या मनात असे ठसविलेले असते की ही नाती आपल्या जीवनात अत्यंत महत्वाची आहेत. त्यामुळे ही नाती व्यवस्थित सांभाळण्यातच आपण आपल्या जीवनाची यशस्वीता पहायला लागतो. खासकरुन भारतीय नारीच्या जीवनात ह्या नात्यांना अनन्यसाधारण महत्व दिले जाते. ही नाती नीट न सांभाळणाऱ्या नारीला सर्व समाज दोषी ठरवितो.

लहानपणापासून मनावर झालेला दुसरा संस्कार म्हणजे `मनुष्याच्या कर्तुत्वाची परीक्षा त्याच्या सामाजिक स्थानात पाहणे’. यशस्वी माणसाची व्याख्याच आपण समाजात उच्च स्थान असलेला वा अत्यंत श्रीमंत गृहस्थ अशी करतो. पुरुषार्थाचे लक्षण म्हणून आपण मानसिक शांतिकडे कधीतरी पाहीले आहे काय? किती माणसे मान देतात, किती गाड्या व बंगले आहेत यावरच आपण माणसाच्या कर्तुत्वाची मोजमाप करतो. मग तो गृहस्थ मानसिक शांतीकरीता तडफडत आहे हे कळले तरी त्याच्या जीवनातल्या यशाबद्दल आपण कधीच शंका घेत नाही.

ह्या दोन गोष्टींचा परीणाम म्हणजे स्वतःच्या जीवनात आपले सर्व लक्ष समाजात पुढे येण्याकरीता वा आपल्या जवळच्या माणसांच्या आपल्याबद्दलच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यात गुंतले असते. आजूबाजूची सर्व माणसे अशीच वागत असल्याने आपल्या वागण्यात काही चुकते आहे ही कल्पनासुध्दा आपल्या मनाला शिवत नाही. आपले जीवन अशा चाकोरीत जगण्याचा परीणाम म्हणजे स्वतः यशस्वी आहोत की नाही हे ठरविण्याचे स्वातंत्र्य आपण गमावतो व आपल्या नकळत दुसऱ्या एखाद्या माणसाच्या म्हणण्यावर किंवा एखाद्या वस्तूच्या प्राप्तीमध्ये आपले यश बघायला लागतो. त्यामुळे आपल्याला त्या व्यक्‍तीची ओढ किंवा त्या वस्तूच्या प्राप्तीबद्दल साहजिकच आत्यंतिक आसक्‍ती निर्माण होते. एकदा आसक्‍ती आली की लोभ आणि क्रोध फार दूर नाहीत! अशा रीतीने, आपल्या ह्या तीन अवगुणांचे मूळ पहायला गेलो तर ते अवगुण आपण जीवनात जे काही महत्वाचे मानले आहे त्याचाच परीणाम आहेत असे दिसून येते. म्हणून जर काम, क्रोध, लोभ जर मुळापासून उखडून काढायचे असतील (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांत `झाडी करुनी ठाके उभा’ असे व्हायचे असेल) तर आपल्या जीवनाचे ध्येयच बदलायची आवश्यकता आहे. आपले बाकीचे जीवन आहे तसे ठेवून भगवंताच्या प्राप्तीची अपेक्षा ठेवणेच चुकीचे आहे हे आपण जाणून घेतले पाहीजे. ज्या लोकांमध्ये चाकोरीबध्द जीवन झुगारुन देऊन नव्या व्यापक ध्येयाकरता आयुष्य वेचायची धमक आहे त्यांच्यातच पारमार्थिक ज्ञान पचवायची शक्‍ती आहे असे ज्ञानेश्वर महाराजांना ह्या ओवीत सांगायचे सांगायचे आहे असे वाटते.

 

 

आपले प्रेम सर्वव्यापक बनवा

 

 

आता असे एखादे ध्येय आपण बघू की ज्यामुळे आपले सध्याचे चाकोरीबध्द आयुष्य उध्वस्त होईल व नवीन जीवनाची पहाट उगवेल. खरे म्हणजे असे नवीन ध्येय शोधून त्याच्या प्राप्तीकरीता झटणे हीच खरी साधना होय. हे ध्येय प्रत्येकाला आपले आपण शोधून काढायचे असते. आपल्यापैकी बहुतांशी लोक प्रेमाखातर जगतात. मग ते प्रेम एखाद्या व्यक्‍तीवर असू दे, वा एखाद्या वस्तूवर असू दे, वा एखाद्या सिध्दांतावर असू दे. नेहमीचे जीवन जगताना आपल्या ह्या प्रेमाचा धागा आपण तुटून देत नाही. ज्याप्रमाणे कवडीचुंबकाचे लक्ष घरातील धनाच्या वृध्दीकडे सतत असते त्याचप्रमाणे आपण शक्य असेल तेव्हा आपल्या ह्या प्रेमाची पूर्तता करायची संधी नेहमी शोधत असतो. अशा लोकांचे ध्येय जीवनातल्या प्रेमाची पूर्णता करणे हे होते.

आता प्रेम हा गुण अत्यंत दिव्य आहे आणि अनेक उच्च प्रतीच्या गुणांमध्येही प्रेमाचे महत्व थोर आहे यात शंका नाही. परंतु असे जरी असले तरी त्या प्रेमाचा उपयोग व्यवहारातील गोष्टीवर केला वा जगातील एखाद्या व्यक्‍तीवर केला तर त्याचे उच्चत्व नाहीसे होते. गंगेचे पाणीसुध्दा मद्यपात्रात घातल्यावर अपवित्र होते तशी ही गोष्ट आहे. अशा अमंगळ प्रेमाचा परीणाम म्हणजे जेव्हा आपल्याला हवीहवी वाटणारी गोष्ट मिळत नाही तेव्हा क्रोध येणे, वा आपण प्रेमात पडलेल्या व्यक्‍तीचे दुसऱ्या लोकांशी खेळीमेळीने वागणे असह्य होणे असा व्हायला लागतो. म्हणजे केवळ आपल्या संकुचित वृत्तीमुळे `मनात प्रेम असणे’ ह्या अत्यंत ग्राह्य गोष्टीचासुध्दा आपल्या जीवनावर विपरीत परीणाम होऊ लागतो. जरा विचार केल्यावर हीच गोष्ट सर्व गुणांच्या बाबतीत लागू पडते हे आपल्या ध्यानात येईल. आपल्या जीवनात चांगल्या गुणांचा वापर करुनसुध्दा साधनेत प्रगती का होत नाही अशी शंका असणाऱ्यांनी जरा विचार करावा की आपण कुठल्या हेतूने हे चांगले गुण आपण अंगात बाणवायचा प्रयत्‍न करीत आहोत? जर त्या गुणांचा उपयोग जगातील गोष्टींकरीता होत असेल तर त्यांचा आपल्या साधनेत उपयोग होणार नाही हे ध्यानात ठेवा. हा विचार केल्यावर असे सिध्द होते की मनातील प्रेमाचा साधनेत फायदा होण्याकरीता आपण आपले प्रेम एका ठराविक गोष्टीच्या वा व्यक्‍तीच्या प्राप्तीकरीता न ठेवता सर्वव्यापक बनविले पाहीजे. `प्रेम’ ह्या गुणाला त्याचे खरे रुप दाखवायची संधी आपण दिली पाहीजे!

प्रेम सर्वव्यापक कसे बनवायचे? जेव्हा आपण म्हणतो की एका व्यक्‍तीवर माझे प्रेम आहे तेव्हा खरे म्हणजे त्या व्यक्‍तीच्या माध्यमातून तुमच्याच मनातील आत्तापर्यंत दडलेले प्रेम बाहेर यायचा प्रयत्‍न करीत असते. ही गोष्ट अत्यंत महत्वाची आहे व ती निःसंशय पटण्यातच आपले संकुचित प्रेम सर्वव्यापक बनण्याचा मार्ग आहे. असे बघा, जर तुमच्या मनात प्रेम नसते तर त्या व्यक्‍तीवर प्रेम कसे करायचे हे तुम्हाला कळले असते का? मनात प्रेम असल्याशिवाय ते दुसऱ्यावर कसे करता येईल? तेव्हा आपल्या मनात प्रेम असणे ही दुसऱ्यावर प्रेम करण्याकरीता आवश्यक गोष्ट आहे. म्हणून आपण प्रेमात पडलेल्या व्यक्‍तीमुळे आपल्याच मनातील प्रेम आपणांस दिसले असे म्हणण्यात काहीच गैर नाही.

एकदा का ही गोष्ट पटली की तुम्हाला असे वाटेल की आपण प्रेमात पडलेली व्यक्‍ती म्हणजे असा एक दिवा आहे की ज्याच्या उजेडामुळे माझ्या मनातील आत्तापर्यंत अंधारात असलेला प्रेम हा गुण स्पष्ट दिसायला लागला आहे. पण ही गोष्ट फक्‍त `प्रेम’ ह्या गुणाला लागू होत नाही तर सर्वच भावनांना लागू होते. म्हणजे जेव्हा एखाद्या गोष्टीमुळे मनात राग येतो तेव्हा आपण असा विचार केला पाहीजे की त्या गोष्टीने माझ्या मनातील राग हा गुण दाखविला आहे. थोडक्यात म्हणजे जगातील एखाद्या गोष्टीमुळे वा व्यक्‍तीमुळे आपल्या मनात ज्या काही भावना उठतात त्याचा दोष (वा त्याचे श्रेय) त्या गोष्टीला/व्यक्‍तीला न देता आपण माझ्यामध्ये ह्या भावना होत्याच, फक्‍त ह्या क्षणी मला कळल्या असे मानून स्वतःच्या शोधात मग्न राहू शकतो. असा विचार केल्यास आपल्या जीवनातील सर्वच घटना आपल्या स्वरुपाचे दर्शन आपल्याला देत आहेत ही भावना आपल्या मनात दृढ व्हायला लागेल. साधकाच्या साधनेचे ध्येय स्वरुप जाणून घ्यायचे आहे हे असल्याने जगातील सर्व घटनांबद्दल त्याला एकसारखी आत्मीयता वाटू लागेल, प्रेम वाटू लागेल. असे वाटणे म्हणजेच त्याचे प्रेम सर्वव्यापक होणे होय. एकदा सर्वच गोष्टी आवडू लागल्या की एका ठराविक गोष्टीबद्दल आकर्षण वा लोभ होणार नाही व क्रोध आपोआपच निघून जाईल. आपल्या मनात काम, क्रोध, लोभ निर्माण झाले नाहीत तर ग्रहण केलेल ज्ञान डळमळीत होण्याची शक्यताच उत्पन्न होणार नाही.

 

 

॥ हरि ॐ ॥

 

(बंगलोरमध्ये दिनांक २ जुन २००७ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारीत)

Advertisements

One Response to 444/16: Set New Goals

  1. harekrishnaji म्हणतो आहे:

    सुरेख

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: