288/9: True Meaning of Surrender

 

॥ ॐ श्री सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

 

जो मज होय अनन्य शरण । त्याचें निवारीं मी जन्ममरण ।

यालागीं शरणागता शरण्य । मीचि एक ॥ २८८:९ ॥

 

नवव्या अध्यायातील वरील ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनास सांगत आहेत की ` माझ्या विश्वरुपाला जो संपूर्ण शरण जाईल त्याच्या जन्ममरणाच्या फेऱ्या कायमच्या थांबतील. म्हणून (आयुष्यात) शरण जायला योग्य अशी एकच वस्तू म्हणजे माझे अमूर्त रुप होय.’

बहुतांशी साधक असेच समजतात की `संपूर्ण शरणागती’ ह्या मार्गावर चालत साधना करणे आपल्याला शक्‍य नाही. अशी भावना निर्माण व्हायला काही जणांना आपल्या कर्तुत्वाचा अभिमान असतो. दुसऱ्याला शरण जाऊन साधना करण्यापेक्षा आपल्या बळावर प्रयत्‍न करणे त्यांना जास्त योग्य वाटत असते. मग अशा साधनेला जास्त वेळ लागला तरी त्याकरीता त्यांची तयारी असते. तर काही साधकांच्या शरणागती म्हणजे काय याबद्दल इतक्या पराकोटीच्या कल्पना असतात की त्यांच्या अनुसार आपल्याला सतत वागणे जमणार नाही अशी खात्री त्यांना असते. मग हा मार्ग त्यांना आपलासा वाटला तरी त्यावर चालण्याचे धाडस ते करु इच्छित नाही. म्हणून शरणागती म्हणजे काय याबद्दल आधी आपण विचार करु.

शरणागती म्हणजे काय याची व्याख्या अशी आहे: जर आपल्या जीवनातल्या वर्तनात एखाद्या गोष्टीच्या प्राप्तीचा ध्यास सतत दिसून येत असेल तर त्या गोष्टीला आपण शरण गेलो आहेत असे समजले पाहीजे.

व्यवहारातसुध्दा ज्या मनुष्याला आपल्या पत्‍नीला सुखी ठेवायचा ध्यास लागला आहे त्याबद्दल बोलताना तो त्याच्या बायकोच्या हातात आहे असेच आपण म्हणतो. एखादा मनुष्य आपल्या नोकरीत वा धंद्यात खूप पुढे जायचे आहे असे ठरवून त्याकरीता तो अथक कष्ट घेतो तेव्हा त्याने आपल्या नोकरीला वाहून घेतले आहे असे सर्व म्हणतात. तेव्हा ज्या साधकांना असे वाटत असेल की आपण कुणाला शरण जाणे शक्‍य नाही त्यांनी हे ध्यानात ठेवावे की आयुष्यभर ते सतत कुणाला ना कुणाला शरण गेलेले आहेत! वरील व्याख्येचा आणखी एक परीणाम म्हणजे शरण जाणे म्हणजे सतत त्या व्यक्‍तीच्या पायाशी बसणे वा त्या गोष्टीच्या प्राप्तीकरीता अत्यंत भावुक होणे नव्हे हे स्पष्ट होते. ज्याप्रमाणे कुरणात चरायला गेलेल्या गाईचे लक्ष गोठ्यातील आपल्या पाडसाकडे असते तसे लक्ष सतत आपल्या ध्येयाकडे ठेवून रोजचे जीवन जगणे म्हणजेच त्या ध्येयाला संपूर्ण शरण जाणे. शरणागती म्हणजे काय याबद्दल पराकोटीच्या कल्पना ठेवून त्यामुळे शरण जाण्यास टाळण्याऱ्या साधकांनी हे जाणून घेतले तर त्यांची ह्या मार्गाबद्दलची भिती निघून जाईल.

तेव्हा ध्यानात घ्या की आपणां सर्वांना ही ओवी लागू आहे. `शरणागती’ हा शब्द ऐकल्यावर `बापरे, हे काही आपल्याला जमणार नाही’ असे वाटून आपल्या मनाची द्वारे बंद करु नका! आपण सर्वजण कुणालातरी वा कुठल्यातरी वस्तूला किंवा सिध्दांताला सतत शरण जाऊनच जीवन जगत आहोत. शरण न जाता जगणे म्हणजे खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र जीवन जगणे. आपल्यासारख्या, आयुष्यभर काहीतरी प्राप्त करण्याची धडपड करणाऱ्या, जीवांनी ही स्वतंत्रता कधीतरी उपभोगली आहे का?

वरील विवेचनाने ह्या ओवीचा भावनिक अर्थ ` आपले रोजचे जीवन माझ्या अमूर्त रुपाच्या प्राप्तीची आस ठेवूनच जगा. नाहीतर तुमची जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून कायमची सुटका कधीही होणार नाही’ असा स्पष्ट होतो.

 

भगवंताचे अमूर्त रुप आणि आपले रोजचे ध्यान यांचा संबंध

 

बऱ्याच जणांना आता आगीतून फुफाट्यात पडल्यासारखे वाटेल! शरणागती ह्या शब्दाबद्दलची भिती निघून जाईपर्यंत भगवंताचे `अमूर्त रुप’ समोर आले! हे अमूर्त रुप म्हणजे काय? आणि जर ते रुपच माहीती नाही तर त्याच्या प्राप्तीकरीता रोजचे जीवन जगणे कसे शक्य आहे असे वाटून आपण परत निराश व्हायला लागतो. परंतु जरा धीर ठेवा. समजा तुम्हांला अशी एक वस्तू सापडली की जीच्यात तुम्ही भगवंताच्या अमूर्त स्वरुपाचे प्रतीक पाहू शकता तर त्या वस्तूच्या चिंतनात जीवन जगणे म्हणजे वरील ओवीप्रमाणे परमेश्वराला शरण जाणे असे होईल व आपली साधना फळाला येण्यास वेळ लागणार नाही. म्हणून तुमच्या जीवनातील अशी कुठली वस्तू आहे की ती परमेश्वराच्या अमूर्त रुपाचे प्रतीक म्हणून तुम्ही वापरु शकाल याचा विचार करा.

आधी हे ध्यानात घ्या की आपल्या जीवनात अशी एखादी वस्तू असली पाहीजेच यात शंका नाही. कारण असे जर नसेल तर भगवंताची प्राप्ती होणे म्हणजे आपल्या जीवनात नसलेल्या वस्तूची निर्मिती होणे असे होईल. कुठलीही गोष्ट निर्माण होण्यास काही बाकीच्या गोष्टी आवश्यक असतात. मग भगवंताच्या प्राप्तीला, त्याच्या आपल्या जीवनातील निर्मितीला, आवश्यक असणाऱ्या गोष्टींवर भगवंत अवलंबून आहे हे आपल्याला मान्य करावे लागेल. हे कसे शक्य आहे? म्हणून आधी ही पूर्ण खात्री करुन घ्या की जन्माला आल्यापासून तुमच्याबरोबर अशी एक गोष्ट आहे की जीच्यात तुम्ही परमेश्वर बघू शकता.

ही गोष्ट म्हणजे आपली ध्यानात लागलेली तंद्री होय. दररोजचे ध्यान करताना कधीतरी अचानक अशी अवस्था येते की आपण आपल्याच मनातील विचार बघू शकतो. ज्याप्रमाणे रस्त्यात चालताना वेगवेगळी माणसे आपल्या समोर येत असतात त्याचप्रमाणे आपल्यासमोर आपल्या मनातील विचार यायला लागतात. ही आपली अवस्था आपण नीट जाणून घेतली पाहीजे. ही अवस्था म्हणजेच भगवंताच्या अमूर्त अस्तित्वाची आपल्या जीवनातील खूण आहे.

हे सांगणे पटवून देणे आवश्यक आहे. असे बघा, एखादी वस्तूची जाणीव आपल्याला व्हायला दोन गोष्टींची जरुरी आहे. एक म्हणजे आपण त्या वस्तूपासून दूर असणे आणि दुसरी म्हणजे आपल्याकडे ती वस्तू बघण्याचे साधन असणे. उदाहरणार्थ आपल्याकडे ५ व्होल्टपेक्षा जास्त वीज बघायचे साधन असेल तर २ व्होल्टचा करंट आपण मोजू शकत नाही. त्यामुळे आपल्याला आपल्याच मनातील विचारांचे संपूर्ण ज्ञान होते या क्रियेत आपण आपल्या मनापासून वेगळे असणे हे जरुरी आहेच पण त्याहीपेक्षा आपली अवस्था मनापेक्षाही सूक्ष्म असणे हे जरुरी आहे. म्हणून जेव्हा आपण देहाच्या पातळीवर असतो तेव्हा मनापेक्षा भिन्न अवस्थेत असूनही आपल्या मनात काय चालले आहे याचा पूर्ण पत्ता आपल्याला नसतो.

तेव्हा ज्याक्षणी आपल्याला मनातील विचार स्पष्ट दिसायला लागतात तेव्हा आपण नुसते मनापासून दूर नसतो तर मनापेक्षाही सूक्ष्म अवस्थेत असतो हे स्पष्ट होते. आपल्या ज्ञानेंद्रीयांच्या आकलनाच्या क्षमतेच्या बाहेरची ही अवस्था असते. म्हणून चांगल्या ध्यानात वा गाढ झोपेत आपली जी अवस्था असेल तीचे वर्णन आपण कुणाला करु शकत नाही. केवळ ती अवस्था उपभोगण्यातच त्या अवस्थेचे अस्तित्व सिध्द होते. आणखी दुसरी गोष्ट म्हणजे ही अवस्था अचानक प्राप्त झालेली असते. तीच्या प्राप्तीमध्ये आपले प्रभुत्व नसते. कारण दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टींवर ही अवस्था अवलंबून नसते (की ज्यांच्या मार्फत आपण ही स्थिती प्राप्त करुन घेऊ शकतो). उदाहरणार्थ ध्यान सुरु करताना आपल्या खात्री नसते की ते कसे होईल. ही पराकोटीची तटस्थता आज अनुभवता येईलच अशी खात्री कुणाला असते? कधी कधी सर्व उपचार व्यवस्थित करुन ध्यान नीट लागत नाही तर कधी जरा दोन मिनीटे बसूया म्हणून बसले तरी ते अत्यंत सुंदर होते.

म्हणजे अत्यंत गंभीर ध्यानात आपली जी अवस्था असते त्या अवस्थेचे सर्व गुण परमेश्वराच्या गुणांसारखेच असतात. आपल्या सर्व इंद्रीयाहून सूक्ष्म अशी ही अवस्था आपल्या कुठल्याही प्रयत्‍नांचा परीणाम म्हणून उपलब्ध होत नाही आणि ती जेव्हा असते तेव्हा आपल्या अस्तित्वाइतकीच नैसर्गिक वाटते. ह्या विचारांमुळे आपण असे मानायला हरकत नाही की अमूर्त परमेश्वराचे आपल्या जीवनातील रुप म्हणजे ध्यानात असलेली तटस्थता. त्या पराकोटीच्या तटस्थतेमध्ये आपल्या स्वतःच्या जीवनातील घडामोडीसुध्दा आपण परक्याच्या जीवनातील घटनांसारख्या बघू शकतो. तेव्हा ह्या ओवीचे आपल्याकरीता सांगणे असे आहे: `रोजच्या जीवनामध्ये जगताना सतत तटस्थ होऊन स्वतःकडे बघायला शिका. असे करणे म्हणजेच भगवंताच्या अमूर्त स्वरुपाला शरण जाणे आहे. जो गृहस्थ असे करु शकेल त्याच्या जन्ममरणाचा फेरा चुकला असे समजायला हरकत नाही.’

अशी तटस्थता अंगात बाणवायला त्याबद्दल आत्मीयता येणे जरुरी आहे. कुठल्याही गोष्टीची आत्मीयता यायला त्याबरोबर जास्तीत जास्त वेळ घालवणे आवश्यक असते. खरी तटस्थता सुरुवातीला केवळ ध्यानात अनुभवायला मिळते. म्हणून तटस्थतेबरोबर वेळ घालविणे म्हणजे आपले ध्यान जास्तीत जास्त खोल, गंभीर करणे होय. म्हणूनच आपल्या साधनेत रोजच्या ध्यानाला अनन्यसाधारण महत्व आहे. ही गोष्ट ध्यानात ठेवून आपण आपले ध्यान करु व शरणागतीच्या मार्गाने जायचा प्रयत्‍न करु.

 

॥ हरि ॐ ॥

 

(बंगलोरमध्ये दिनांक १६ जुन २००७ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारीत.)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: