234/9: Leave It To God!

 

॥ ॐ श्री सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

येरें चकोरें तिये आपुलिये चाडे । चांचू करिती चंद्राकडे ।

तेवीं आम्ही विनवूं ते थोकडें । देवो कृपासिंधू ॥ २३४:९ ॥

 

वरील ओवींचा अर्थ आहे: `(आपल्या भुकेखातर) ज्याप्रमाणे चकोर पक्षी (पौर्णिमेच्या) चंद्राकडे आपली चोच वासून त्याच्या प्रभेने आपले पोट भरतात, त्याचप्रमाणे दयेचा सागर असणाऱ्या तुम्हांला आम्ही जे काही विनवू ते (आपल्या क्षमतेच्या मानाने) क्षुद्रच आहे.’

 

पुराणांतील अद्भुत पक्षी

 

पुराणांमध्ये अनेक विचित्र पक्षी वर्णन केले आहेत. त्यातील पहिले उदाहरण म्हणजे होमा नावाचा पक्षी. असे म्हणतात की होमा पक्ष्याचे सर्व आयुष्य आकाशातच जाते. तो कधीही जमिनीवर उतरत नाही. आपले प्रजनन करण्यासाठी तो आपले अंडे खूप उंचावरुन हवेत सोडतो. हवेच्या घर्षणाने त्या अंड्याला उब मिळते व नवीन पिल्लू हवेतच जन्माला येते. आपण खाली पडत आहे हे लक्षात येऊन ते उडायला शिकते व वर जाऊन आपल्या जन्मदात्यांना मिळते! श्री रामकृष्ण परमहंस या पक्षाचे उदाहरण देऊन अवतारी पुरुषांचे वर्णन करायचे. ते म्हणायचे की ज्याप्रमाणे होमा पक्षाचा आणि जमिनीचा कधीही संबंध येत नाही त्याचप्रमाणे ईश्वरकोटी मनुष्याचा आणि संसाराचा संबंध येत नाही. बाळपण पूर्णपणे संपायच्या आतच त्यांना आपल्या मूळस्वरुपाचे ज्ञान होऊन ते परत आपल्या आत्मज्ञानात मग्न होतात. त्यांचा जन्म केवळ लोककल्याणाकरीता झालेला असतो. दुसरा असा विचित्र पक्षी म्हणजे चातक होय. तो जमिनीवरचे कुठलेही पाणी पीत नाही. फक्‍त पावसाचे पाणी पिऊन तो आपली तहान भागवितो. संसारातील गोष्टींकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करुन फक्‍त भगवंताच्या दर्शनाची आस चातकाच्या मेघवर्षावाच्या प्रतिक्षेसारखी ठेवावी असे म्हणतात.

वरील ओवीतील चकोर हा पक्षीसुध्दा असाच अद्भुत आहे. तो म्हणे फक्‍त चंद्रप्रकाशावर जगतो. झाडे जशी सूर्यप्रकाशावर जगतात तशी ही गोष्ट आहे. परंतु चकोर झाडांपेक्षाही अधिक विचित्र आहे. तो फक्‍त कुठलेही मळभ नसलेल्या आकाशातील पौर्णिमेच्या चंद्राच्या चांदण्यावरच जगतो! म्हणजे ह्याला खायला महीन्यातून एकदाच. तेसुध्दा जर आकाशात ढग नसतील तरच. सर्वसाधारणपणे चकोर पक्ष्याची उपमा अशा व्यक्‍तीला देतात जी एका सुंदर, प्रगल्भ ध्येयाकरीताच आपले जीवन जगत असते. जगात अस्तित्वात असलेल्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करुन आपण ठरविलेल्या अत्यंत निर्मल, शुध्द ध्येयाकरीता (म्हणजे भगवंताच्या अतूट सान्निध्याकरीता) अथक प्रयत्‍न करणाऱ्याला जगातील सर्व खाद्यपदार्थ नाकारुन कधीतरी मिळणाऱ्या स्वच्छ चंद्रप्रकाशावर जगणाऱ्या चकोराची उपमा देतात. परंतु ज्ञानेश्वर महाराजांनी अत्यंत मार्मिकपणे चकोराची उपमा आपल्या परमार्थातील प्रयत्‍नांच्या सीमा दाखवायला केला आहे. विचार करा की जेव्हा निरभ्र रात्री पौर्णिमेचा चंद्र उगवतो तेव्हा चकोर पक्ष्याची आतुरता किती असेल? आपली चोच वासून तो जणू सर्व चांदणेच पिऊन टाकायचा प्रयत्‍न करीत असेल याबद्दल शंका नाही. परंतु प्रत्यक्षात बघायला गेले तर चंद्राच्या प्रभेचा किती अंश तो प्राशन करीत असेल? चिमणीएवढ्या त्या पक्ष्याची चोच ती किती मोठी असणार आणि त्याचे उदर किती विशाल असणार? सर्व जगाला शीतल प्रकाश देणाऱ्या चंद्राच्या प्रभेचा अत्यंत क्षुल्लक अंशच तो प्राशन करतो. अगदी त्याचप्रमाणे आपण आपले सर्व जीवन परमार्थाला वाहून घ्यायचे असे ठरविले आणि स्वतःचे सर्व प्रयत्‍न फक्‍त भगवंताला जाणून घेण्याच्या उद्देशालाच वाहून घेतले तरी ज्याच्या रुपाचा एक अंश म्हणजे हे विश्व आहे अशा परमेश्वराचे कितपत ज्ञान आपणांस होईल?

 

एकाच गोष्टीवर चिंतन व मनन करणे योग्य

 

वरील ओवीचा भावार्थ जाणण्याआधी ही ओवी कुठल्या संदर्भात अर्जुनाने म्हटली आहे यावर थोडा विचार करु. वरील ओवीचा ज्ञानेश्वरीतील संदर्भ असा आहे की भगवान श्रीकृष्ण नवव्या अध्यायात ज्ञानमार्गाने चालणाऱ्या साधकाचे वर्णन करायला प्रारंभ करायच्याआधी अर्जुनाला विचारतात की मी आधीच तुला अशा भक्‍तांचे वर्णन (अध्याय चार, श्लोक ३३ पासून शेवटपर्यंत) केलेले आहे तेव्हा आता परत करु की नको? तेव्हा अर्जुनाने, आपल्या समजुतीच्या सीमेची संपूर्ण जाणीव असल्याने, ह्या ओवीत भगवंताना असे सांगितले आहे की तुम्ही जितक्यावेळा एकच गोष्ट परत सांगाल तितक्यावेळा आम्हांला नवनवीन अर्थ कळत आहे. म्हणून तुम्ही जरुर मला आधी सांगितलेलीच गोष्ट परत सांगा.

खरी गोष्ट अशी आहे की परमार्थामध्ये आपल्याला फार काही जाणून घ्यायची आवश्यकता नसते. श्री रामकॄष्ण परमहंस नेहमी म्हणायचे की `गीता’ हा शब्द दहा वेळा म्हटला की तो `तागी’ असा ऐकू येतो. तागी म्हणजे त्यागी. म्हणजेच सध्याच्या व्यावहारीक जीवनाचा त्याग करुन भगवंताच्या स्मरणात आयुष्य घालविणे. सबंध गीतेचा अर्थ ह्यात स्पष्ट होतो. मग गीता कशाला वाचायला हवी?! त्यांचा एक शिष्य उपनिषदे वाचून वेदांत शिकायचा खूप काळ प्रयत्‍न करीत होता. एकदा रामकृष्ण परमहंस त्याला म्हणाले, `या सर्व वेदांमध्ये काय सांगितले आहे? हे जग म्हणजे माया आहे, त्या मायेचा त्याग करुन निश्चळ, शाश्वत सत्याकडे आपल्याला जायला हवे हेच ना. मग हे कळल्यावर पुढे वाचत कशाला बसायला पाहीजे? मायेपासून दूर जायचा प्रयत्‍न करणे महत्वाचे आहे. मायेबद्दल अधिकाधीक गोष्टी जाणणे महत्वाचे नाही.’

प्रामाणिकपणे पहायला गेल्यास असे आढळून येईल की आपल्यालासुध्दा परमार्थात काय करायला हवे याची जाणीव पदोपदी होत असते. परंतु काय करायला हवे हे कळणे आणि झालेल्या आकलनानुसार वर्तन करायची क्षमता आपल्यात आहे याची खात्री होणे यात खूप अंतर आहे. या अंतरामुळेच आपल्यासारखे साधक `हे आपल्या कुवतीबाहेरचे आहे’ असा समज करुन आपली समज आचरणात आणायचे टाळतात. नेहमीच्या, नित्यनैमित्तिक साधनेमुळे आपल्या मनात असा आत्मविश्वास जागृत होतो की आपल्याला समजलेले अध्यात्म आचरणात आणणे शक्य आहे. निदान त्याप्रमाणे वागायचा प्रामाणिक प्रयत्‍न तरी आपण करुन बघायला पाहीजे. हा आत्मविश्वास जागृत व्हायला आपण स्वतःला कळलेल्या एखाद्या गोष्टीवर सतत विचार करायला पाहीजे. म्हणून परत परत एकच गोष्ट ऐकण्यात काहीच गैर नाही. अर्जुनाने या कारणास्तवच भगवंतांना विनविले की तुम्ही मला पूर्वकथित गोष्टी परत एकदा जरुर सांगा.

या कारणास्तव साधनेला बसताना आपणां सर्वांनी ठराविक ओव्या वा मंत्र म्हणणे अत्यावश्यक आहे. त्या नेहमीच्या उच्चारणाने आपल्या मनाला आपोआपच असे जाणवायला लागते की पुढील काही काळात आपल्याला भौतिक जीवनाच्या विचारांपासून दूर रहायचे आहे. त्यामुळे संसारातील चिंतांपासून आपले मन प्रयत्‍न न करीता फारकत घेऊ लागते, स्वस्थ होते. नाहीतर व्यावहारीक विवंचनांपासून दूर होण्यातच आपला इतका वेळ व शक्‍ती खर्च होते की पुढील साधना करायची फार ताकद आपल्यात शिल्लक रहात नाही. दुसरी गोष्ट म्हणजे एकाच गोष्टीवर प्रदीर्घ काळ चिंतन मनन केल्यावर आपल्याला जे खोल ज्ञान होते ते संदेहरहीत असते. मनाच्या सर्व कुशंकांचे समाधान करुन प्राप्त झालेले ज्ञान शाश्वत असते. केवळ अशा ज्ञानालाच आपण निःशंक आचरणात आणू शकतो. परमार्थाचे खरे रहस्य स्वतःला जे काही ज्ञान झाले आहे त्यानुसार व्यवहारात आचरण करणे हे होय. गीतेच्या शेवटी अर्जुन ज्याप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णांना ठामपणे सांगतो की मला तुमचे बोल पूर्ण पटले आहेत व मी युध्द करायला तयार आहे, त्याप्रमाणे आपण आपल्या ह्रुदयातील सद्‌गुरुंना अंतर्स्फूर्ती आचरणात आणण्याचे अभिवचन दिले पाहीजे. म्हणूनच जो साधक साधनेमध्ये नित्यनूतन अनुभवांच्या पाठी न लागता आपल्या अंतर्मनाला आत्तापर्यंत ज्या स्फूर्ती झाल्या आहेत त्यावर चिंतन व मनन करुन त्या आचरणात आणण्याचा प्रामाणिक प्रयत्‍न करील त्यावर सद्‍गुरु प्रसन्न होतील यात शंकाच नाही.

 

साधनेत ध्येयप्राप्तीची धडपड नको

 

वरील ओवी ज्ञानेश्वरीत कुठल्या संदर्भात आली आहे यापासून आपण एकच उपदेश परत परत ऐकायचे महत्व जाणलेच. आता ओवीचा भावार्थ बघू. ही ओवी आपल्याला असे सांगायचा प्रयत्‍न करीत आहे की साधनेत आपण कितीही सात्विक, उच्च, प्रगल्भ असे ध्येय ठेवले (उदाहरणार्थ, मला ज्ञानेश्वरी समजावी, वा श्रीज्ञानेश्वर महाराजांचे दर्शन व्हावे वा आत्मरुपाचे ज्ञान व्हावे इत्यादी) तरी परमेश्वराच्या सत्यरुपापुढे ते नगण्यच आहे. आत्तापर्यंतचे जीवन डोळ्यासमोर एखादे प्राप्त होण्यासारखे ध्येय ठेवूनच आपण व्यतीत केले आहे. असे, ध्येय समोर ठेवून, जगण्याचा एक फायदा म्हणजे आपल्या प्रयत्‍नांनी ध्येयाच्या किती जवळ आलो आहोत हे आपल्याला पाहता येते. आपल्या ध्येयप्राप्तीच्या मार्गावरचा विश्वास वाढण्याकरीता हे अत्यंत उपयुक्‍त आहे. आपण परमार्थाच्या मार्गावर आलो आहोत म्हणून आपली ही आयुष्यभरची सवय काही जात नाही. याउलट ठराविक लक्ष्य डोळ्यासमोर ठेवूनच साधना करणे चांगले असेच आपल्याला वाटते. म्हणूनच साधनेत गुरुंचे दर्शन झाले, वा सुगंध जाणविला वा इतर काही चांगले अनुभव आले तर आपण आपली साधना व्यवस्थित सुरु आहे असे मानतो. जर विशिष्ठ अनुभव आले नाहीत तर निराश व्हायला लागतो. परंतु असे निराश होण्यामध्ये गुरुंनी सांगितलेल्या शब्दांपेक्षा आपल्या अनुभवांवर आपण जास्त विश्वास ठेवत आहे हे आपल्याला कळतसुध्दा नाही. एकीकडे गुरुंवर आत्यंतिक श्रध्दा आहे असे म्हणायचे आणि दुसरीकडे त्यांनी सांगितलेली साधना करुनसुध्दा अनुभव येत नाही म्हणून हताश व्हायचे यामध्ये विसंवाद आहे हे आपल्याला कळत नाही. या सर्वांपाठी असलेले कारण म्हणजे आपल्याला ध्येय ठरवुन त्याच्या जवळ जात आहे की नाही हे पहायची सवय होय. ह्या सवयीतून सुटका करण्याचा एक मार्ग म्हणजे मनात कुठलेही ध्येय न ठेवता साधना करणे होय. केवळ आपल्या सद्‌गुरुंनी सांगितली आहे म्हणून साधना करावी. अशा रीतीने विचार केल्यास आपली साधना हे गुरुवाक्यांचे फळ होते. साधना हे फळ आहे असे मानले तर त्यापासून आधिक काही मिळायची अपेक्षा नाहीशी होते. साधनेतून काही मिळणार आहे ही अपेक्षा नाहीशी झाली की अनुभव नाही आले तरी श्रध्दा डळमळीत होण्याचा संभव नसतो.

परंतु असा विचार करणे सोपे नाही. आयुष्याभरची सवय एका क्षणात नाहीशी होत नसते. तीचा संपूर्ण नाश व्हायला ह्या विचारावर मनन करणे आवश्यक आहे. वरील ओवीतून असा विचार करायला आपण एक आधार घेऊ शकतो. आपले कुठलेही ध्येय साधनेच्या खऱ्या क्षमतेच्या मानाने खूप कमी आहे हे जाणविले की ध्येय ठेवण्यातील चुक आपोआपच ध्यानात येईल. संत प. पू. श्री मामा देशपांडे यांनी सांगितलेली खालील गोष्ट वाचली की माझा मुद्दा स्पष्ट होईल. एका मोठ्या कुटुंबातील एका वृध्द माणसाने एकदा घरातील सर्व लहान मुलांना जवळ बोलावून सांगितले की माझ्याजवळ ही मोठी पिशवीभरुन गोळ्या आहेत. तुम्ही पाहीजे तेवढ्या घ्या. सर्व मुलांनी पिशवीत हात भरुन त्यांच्या चिमण्या मुठीत मावतील तेवढ्या गोळ्या आनंदाने घेतल्या. फक्‍त एकच मुलगा स्वस्थ उभा होता. तो म्हणाला तुम्हीच मला द्यायच्या तेवढ्या गोळ्या द्या. त्या वयोवृध्द माणसाला त्या मुलावरच्या संस्कारांचे कौतुक वाटून आपल्या स्वतःच्या मुठीत मावतील तेवढ्या गोळ्या त्याने दिल्या. त्या मुलाच्या दोन्ही हातात, व सर्व खिशांत मावतील तेवढ्या गोळ्या त्याला मिळल्या. नंतर तो म्हणाला की मला माहीती होते की तुमचा हात माझ्या हातापेक्षा मोठा आहे म्हणूनच मी तुम्हाला गोळ्या द्यायला सांगितल्या!

आपण ध्येय ठरवुन साधना केली तर आपले वागणे म्हणजे बाकी मुलांसारखे होईल. तुम्ही मागितलेले सर्व मिळाले तरी ते कमीच आहे कारण आपली मागण्याची क्षमता सीमीत आहे. आपल्या सद्‌गुरुंची देण्याची क्षमता निस्सीम आहे. म्हणून त्या बुध्दीमान मुलाप्रमाणे आपण आपल्या गुरुंनाच विनविले पाहीजे की तुम्हीच मला तुमच्या मुठीतून खाऊ द्या. मग जे काही मिळेल त्याने आपली सध्याची भूक भागली नाही असे वाटले तरी ते आपल्या दूरगामी भल्याकरीताच असेल यात शंका नाही. कुठलाही हेतू न ठेवता, केवळ गुरुंनी सांगितली म्हणून साधना करणे म्हणजेच आपले त्या बुध्दीमान मुलाप्रमाणे विनविणे होय. खरोखर, आपल्या कल्पनेच्या बाहेर काही प्राप्त करायचे असेल तर कुठलीही कल्पना न करीता केवळ विश्वासाने, श्रध्देने साधना करण्यावाचून पर्याय नाही. आपण सर्वांनी आपले वर्तन वरील विचारावर चिंतन व मनन करुन मगच ठरवावे असे आवाहन करुन थांबतो.

 

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये दिनांक १४ जुलै २००७ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारित.)

Advertisements

2 Responses to 234/9: Leave It To God!

  1. SONBA BALU KOKANE म्हणतो आहे:

    राम कृष्ण हरी
    अतिशय चांगल्या पद्धतीने माहिती दिलेली आहे याचा वाचकांना चांगला फायदा होईल …………………सोनबा कोकणे केत्तूर ता.करमाळा

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: