225/9: Taming of the Ego

 

॥ ॐ श्री सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

कां फळलिया तरुची शाखा । सहजें भूमीसी उतरे देखां ।

तैसें जीवमात्रां अशेखां । खालावती ते ॥ २२५:९ ॥

 

ज्ञानेश्वरीच्या नवव्या अध्यायात गुरु भक्‍तीच्या मार्गाने चालून साधनेचे ध्येय गाठणाऱ्या साधकांची अवस्था कशी होते ते दर्शविणारी वरील ओवी आहे. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणत आहेत की ` ज्याप्रमाणे फळांनी लगडलेली झाडाची फांदी सहजतेने, नैसर्गिक नियमाने लवते, त्याचप्रमाणे हे ज्ञानी भक्‍त (ज्ञानप्राप्ती झाल्यावर) आपोआप या जगातील सर्व प्राणीमात्रांपुढे विनम्रपणे वागतात.’

 

अहंकारवृध्दीची कारणे

 

आधुनिक जगात स्वतःचीच प्रौढी मिरविल्याशिवाय समाजात मान मिळत नाही असे आपल्याला दिसते. थोड्या काळापूर्वीच समाजात शांत राहून एखादी विद्या प्राप्त करणाऱ्याला जेवढा मान मिळत असे तेवढा मान तर सोडाच पण त्याच्या एकाग्र साधनेबद्दल कौतुकसुध्दा आजकाल होत नाही. अशा माणसाचे कौतुक होण्याकरीता त्याला आपल्या साधनेतून सन्मान वा पैसा मिळविणे जरुरी असते. व्यवहारात स्वतःच्या कर्तुत्वाचा डांगोरा न पिटणाऱ्या माणसाचे कौतुक तर सोडाच, उलट त्यात काहीतरी दोष असला पाहीजे, नाहीतर एवढा शांत कसा राहीला असता ह्या दृष्टीकोनातूनच समाज बघायला लागला आहे. त्यामुळे ज्ञानप्राप्ती झालेल्यावर स्वतःच्या कर्तुत्वाबद्दल अहंकार येण्याऐवजी अंगी नम्रता कशी येईल असा प्रश्न मनात उद्‌भवणे साहजिक आहे. त्याचे उत्तर देण्याआधी आपण आधी अहंकार उत्पन्न कसा होतो याबद्दल विचार करु.

खरे म्हणजे अनादीकाळापासून चालत आलेल्या आपल्या सनातन धर्मात मनुष्याच्या स्वभावातील विनय या गुणाला अतिशय महत्व दिलेले आहे. आपल्या गुरुकुल पध्दतीमध्ये शिष्याच्या मनात गुरुंबद्दल आदर व स्वतःच्या गुणांबद्दल विनय असणे अत्यावश्यक आहे. आपल्या भारतीय संस्कृतीचा आदर राखून आपण कितीही वागायचे ठरविले तरी भोवतालच्या समाजातील रीतींचा प्रभाव आपल्या नकळत आपल्यावर होत असतो. पाश्चिमात्य पध्दतीच्या विचारांवर जीवनशैली उभारण्याचा एक परीणाम म्हणजे स्वकष्टार्जित प्राप्तीबद्दल अभिमान असणे; झालेल्या प्राप्तीत आपल्या कर्मांखेरीज दुसरी अदृश्य कारणे असू शकतील हे न मानणे होय. समाजातील बहुतांशी माणसे अशी विचारपध्दती ठेवत असल्याने त्याचा आपल्यावर परीणाम होतो. कोळसा ठेवलेल्या खोलीत सतत आपला वावर असला तर आपण कितीही सावधानता ठेवली तरी काळे डाग अंगावर पडल्याशिवाय रहात नाहीत तशीच ही गोष्ट आहे. आपण नेहमीच स्वतःच्या वागण्याबद्दल विचार करताना समाजातील चार माणसे ह्या परीस्थितीत कशी वागली असती असा विचार करुनच निष्कर्ष काढतो. म्हणूनच ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात: `एथ वडील जें जें करिती । तया नाम धर्म ठेविती । तें चि येर अनुष्ठिती । सामान्य सकळ ॥१५८:३॥’. म्हणून आपल्याहातून घडलेल्या उत्तम कर्मांबद्दल अहंकार ठेवणे योग्य आहे अशी समजूत होण्यास सर्वप्रथम कारण म्हणजे आपल्या कर्मांखेरीज दुसऱ्या कुठल्याही कारणांचे अस्तिव न मानणे होय.

परंतु समाजातील सर्वच लोकांना आपल्या कर्तुत्वाचा गर्व होत नाही. आपण काहीतरी चांगले व जगावेगळे कर्म केले आहे याची जाणीव होणे अहंकाराने मान ताठ व्हायला अत्यावश्यक आहे. म्हणून अहंकाराची वृध्दी होण्यास अजून दोन कारणे म्हणजे आपल्या कर्तुत्वाने आपण काही जगावेगळे प्राप्त केले आहे याची जाणीव व त्याचबरोबर आपली ही प्राप्ती जगातील अनेक लोकांकडे हवीशी असूनसुध्दा नाही याची खात्री. असे बघा की एखाद्या सर्कसमध्ये दोरीवरील कसरत करणाऱ्याने वा अनेक चेंडूंबरोबर खेळ करणाऱ्या विदूषकाने अनेक वर्षे अथक प्रयत्‍न करुनच त्यांची विद्या प्राप्त केली असते. परंतु त्यांना हे पूर्ण ठाऊक असते की जगातील फार थोड्या लोकांना ह्या विद्येची खरी कदर आहे. त्यामुळे त्यांनी जगावेगळी कला प्राप्त करुनदेखील त्यांना गर्व होत नाही. परंतु गुरुकुलात राहून गायनकला शिकलेल्या उच्चप्रतीच्या गायकाला जी कला प्राप्त झालेली असते ती एकतर खूप कमी जणांकडे असते आणि प्रत्येकालाच आपल्याला चांगले गाता आले असते तर किती बरे झाले असते असे वाटत असते. एवढेच नव्हे तर त्या गायकालासुध्दा ह्या गोष्टीची जाणीव असल्याने त्याचा अहंकार वाढतो. हीच गोष्ट श्रीमंत माणसांबद्दल सांगता येते. म्हणूनच आपल्याला स्वतःची प्रौढी न मिरविणारा गायक वा श्रीमंत मनुष्य क्वचितच आढळतो.

तेव्हा अहंकारवृध्दीची सर्वसाधारण कारणे पहायला गेल्यास असे आढळते की समाजातील अनेक लोकांना अभिलाषित वस्तू आपल्याकडे आहे पण त्यांच्याकडे नाही याची जाणीव (मग भले ती गायनकलेसारखी एखादी विद्या असो, पैशासारखी स्वकष्टार्जित भौतिक वस्तू असो वा स्वतःच्या सौंदर्यासारखी/ बुध्दीसारखी देवदत्त देणगी असो) असणे जरुरी आहे. स्वतः ज्ञानेश्वरमहाराज तेराव्या अध्यायात असे म्हणतात की `नवल अहंकाराची गोठी । विशेषे न लगे अज्ञानापाठी । सज्ञानाचे झोंबे कंठी । नाना संकटी नाचवी ॥ ८२:१३ ॥’. ह्या ओवीतील `सज्ञान’ या शब्दातून अहंकारी गृहस्थाच्या मनातील वरील वाक्यात दर्शवलेली जाणीव सूचित केली आहे असे वाटते.

 

गुरुभक्‍तीने अंगात भिनलेला विनम्रपणा

 

आता आपण असे लक्षात घ्यायचा प्रयत्‍न करु की गुरुभक्‍तीने ज्ञान प्राप्त केलेल्या साधकाकडे नैसर्गिकरीत्या नम्रता का उत्पन्न होते. नम्रतेच्या विरुध्द असलेला जो अहंकार हा गुण आहे त्याला मुळापासून उखडून टाकल्यामुळे जे काही उरते ती केवळ नम्रताच होय. अहंकारवृध्दीची वा त्याची जोपासना होण्यासाठी ज्या घटकांची आवश्यकता होती ते घटकच अशा साधकाच्या जीवनातून अदृश्य झाल्याने आपोआप अहंकार निघून जातो व नम्रता अंगात भिनते. त्यांचा अंगात विनम्रपणा एवढा मुरलेला असतो की पुढील ओवीत माऊली म्हणते `अखंड अगर्वता होऊनि असती । तयांते विनयो हेचि संपत्ती । जे जयजयमंत्रे अर्पिती । माझ्याचि ठायी ॥ २२६:९ ॥’. त्याच्यातील विनयता हीच त्यांची संपत्ती आहे.

गुरुभक्‍तीमध्ये शारीरीक व मानसिक असे दोन ढोबळ भाग आपण पाडू शकतो. पहिल्या भागात गुरुंची शारीरीक सेवा करणे येते तर दुसऱ्या भागात गुरुवचनाप्रमाणे वर्तन करणे येते. शारीरीक सेवा सिमीत असते. जोपर्यंत गुरु आपल्याजवळ असतात आणि त्यातूनसुध्दा जेव्हा त्यांना सेवेची जरुरी असते तेव्हाच आपण त्यांच्या देहाची सेवा करु शकतो. कितीही प्रेमाने अशी सेवा केली तरी त्यांच्या अनुपस्थितीत आपण कसेही वर्तन केले तरी आपल्याला त्यात विरोधाभास आढळत नाही. तेव्हा शारीरीक गुरु-भक्‍ती म्हणजे एखाद्या तीर्थात स्नान करण्यासारखे आहे. अशा अर्थाने की स्नान करताना सर्व पापांचा नाश झाला तरी तीर्थकुंडातून बाहेर आल्यावर परत सर्व दोष अंगात भिनतातच!! रामकृष्ण परमहंस म्हणायचे `गंगेत स्नान केल्यावर आपला नाश होणार आहे हे पापकर्मांना ठाऊक असल्याने ते स्नानाआधीच गंगाकाठच्या झाडावर चढून बसतात व स्नान करुन बाहेर आल्यावर परत अंगात भिनतात!!’ त्यामुळे असे ध्यानात येते की शाश्वत पापमुक्‍ती हवी असेल तर त्याकरीता आपण स्वतःच्या हृदयातच गंगा उत्पन्न केली पाहीजे. ज्याप्रमाणे योगेश्वर भगवान श्रीशंकरांच्या जटेतच गंगा बांधली आहे त्याप्रमाणे आपल्या नसानसात गुरुआज्ञेचे पालन करणे ही गंगा प्रवाहीत झाली पाहीजे. असा विचार केला तर असे स्पष्ट होते की श्रीगुरुंच्या पवित्र मुखातून उच्चारलेल्या सर्व वचनांचे पालन करणे ही खरी गुरुसेवा होय.

अखंड केलेल्या मानसिक गुरुसेवेने आपोआपच आपल्याला अशी जाणीव व्हायला लागते की स्वतः श्रीगुरुच आपल्याकडून ठराविक कर्मे करवून घेत आहेत. आपल्या कर्मांबद्दल अभिमान तर सोडाच, याउलट आपल्या हातून झालेली कर्मे आपण केलेली आहेत याबद्दलच आपल्या मनात संशय यायला लागतो. अशी खात्री वाटते की एक वेगळी शक्‍ती आपल्यामार्फत काही कर्मे करून घेत आहे. तेव्हा स्वतःच्या कर्मांची जाणीव असणे हा अहंकाराचा एक महत्वाचा पायाच उध्वस्त होतो.

दुसरी गोष्ट म्हणजे मनोभावे गुरुआज्ञेचे पालन करुन प्राप्त काय होते तर आपल्या हृदयातील सद्‌गुरुंचे सतत दर्शन. ज्याक्षणी सद्‌गुरुंचे अस्तित्व जाणविते तेव्हाच हे स्पष्ट होते की आपल्या हृदयाप्रमाणेच जगातील यच्चयावत लोकांच्या हृदयात त्यांचे सद्‌गुरु वसत आहेत. ह्या जाणीवेमुळे अहंकाराचा दुसरा पाया म्हणजे `आपण प्राप्त केले आहे ते दुसऱ्या कुणाकडे नाही ही जाणीव’ निघून जाते. आपण दर क्षणी श्वासोश्वास करतो याबद्दल आपल्याला कधीतरी अभिमान निर्माण होईल का? भूक लागल्यावर आपण दररोज भोजन करतो याबद्दल गर्व कुणाला आहे? त्याचप्रमाणे आपल्याबरोबर नित्य सहवास असणाऱ्या सद्‌गुरुंना आपण ओळखले याचा अहंकार होणे शक्य आहे का? खरे म्हणजे सद्‌गुरुंना ओळखणे ही प्राप्ती नसून आपली सहज अवस्था आहे. आपल्या व्यावहारीक विवंचनांमुळे वा आपल्या चुकीच्या दृष्टीमुळे आपली ही सहज अवस्था आपल्यापासून दूर गेली आहे. त्यामुळे ज्या कुणा संताने आपल्या आत्मरुपी स्थित असलेला भगवंत प्राप्त करुन घेतला त्याने काही प्राप्त केले असे नसुन आपल्या आधी जमा केलेल्या सर्व गोष्टींचा त्याग केला असे आहे. म्हणून झालेल्या ज्ञानाचासुध्दा गर्व येणे अशक्य आहे.

आता तिसरी गोष्ट म्हणजे साधकाला अशी संपूर्ण जाणीव होणे की या जगात त्याला मिळालेल्या सद्‌गुरुंबद्दल कुणालाच फारसे स्वारस्य नाही. ज्याप्रमाणे पूर्वकथित उदाहरणातील विदूषकाच्या कलेबद्दल लोक उदासीन असतात त्याचप्रमाणे जगातील फार थोड्या लोकांना आपल्या सद्‌गुरुंबरोबर सतत राहणे पसंत असते. आपण स्वतः असे ऐकलेले असेलच की `अरे तू गुरु केलास? मग आता त्याचे ऐकायला वगैरे लागेल. त्याने काही सेवेची मागणी केली तर? कशाला या उद्योगात पडलास? काय कमी आहे का?’ म्हणजे सर्वसाधारण माणसे असाच विचार करतात की गुरुंकडे का जायचे तर व्यावहारीक जगातील कमीपणा पूर्ण करायलाच जायचे. त्यांच्याकडे जाऊन सद्‌गुरु मिळतील म्हणून जायचे असे सांगितले तर आपल्याला ते वेड्यातच काढायची शक्यता जास्त असते. खालील गोष्टच बघा. श्री रमणमहर्षींच्या काळातील ही गोष्ट आहे. कान्हनगड येथे रामनामावर गाढ विश्वास असणारे रामदास स्वामी होऊन गेले. एकदा त्यांनी जमिनीवर गोल वर्तुळ आखले आणि ते आपल्या शिष्यांना म्हणाले की या वर्तुळात या. तुम्हाला मोक्ष मिळेल. कुणीही पुढे आले नाही! तीन वेळा या घोषणेचा उच्चार करुनसुध्दा जेव्हा कुणीही आपले सध्याचे आयुष्य सोडायला तयार झाला नाही तेव्हा ते म्हणाले की आता मी माझी `ऑफर’ परत घेतली आहे!! खरोखर, जेव्हा प्रत्यक्ष आपले जीवन मूलभूत बदलायचा क्षण येतो तेव्हा किती माणसे व्यावहारीक जीवनाचा त्याग करायला तयार होतील? तेव्हा ज्ञानी साधकाचा अहंकार येण्याचे तिसरे कारणदेखील त्याच्या डोळ्यादेखत नष्ट होते. मग आपोआपच विनम्रता अंगात भिनते.

खरे म्हणजे असा ज्ञानी साधक `पूर्ण फळांनी लगडलेल्या वृक्षासारखा’ समाजाला खरा उपयुक्‍त झालेला असतो. केवळ त्याच्या सहवासाने, त्याने कुठलीही क्रिया न करीता, लोकांना आनंद मिळायला लागतो. त्यांच्या संसारव्यथेतून मुक्‍तता मिळवायचे द्वार म्हणजेच असा परीपूर्ण साधक होय. परंतु आता हे स्पष्ट झाले आहे की साधकाच्या ज्ञानी होण्याच्या क्रियेनेच त्याच्या मनातील अहंकार उत्पन्न करणारी कारणे निघून जातात!! ज्याप्रमाणे परीपक्व फळांनी लगडलेली शाखा लवल्यावर लोकांच्या आवाक्यात येते त्याचप्रमाणे ज्ञानी मनुष्याच्या नम्रतेने तो समाजातील सर्वलोकांना हवासा वाटतो. याचे कारण असे की त्याच्या शब्दांत एवढी ताकद आलेली असते की विनम्रता भिनलेली नसती तर लोक त्याच्यापासून दूर राहीले असते. म्हणून ज्ञानेश्वर महाराजांची वरील ओवीतील फळझाडाची उपमा नुसती सुंदरच नाही तर सर्वदृष्टीने समर्पक आहे.

आता शेवटची गोष्ट म्हणजे खरे म्हणजे ज्ञान आल्यावर अशी मूलभूत नम्रता प्राप्त होते हे जितके खरे आहे तितकेच हेही खरे आहे की अशी नम्रता शरीरातील नसानसात मुरायला खरे ज्ञान असणे अत्यावश्यक आहे. याचा अर्थ असा की याठिकाणी लक्षण व त्या लक्षणाचे कारण एकरुप झालेले आहे. म्हणून स्वतः गुरुभक्‍तीकरुन ज्ञान प्राप्त करण्याची इच्छा असलेल्या सर्व साधकांनी आपल्या अंगात किती नम्रता भिनली आहे हे पहावे. स्वतःची खरी प्रगती पाहण्याचा हाच एक उपाय या मार्गावर चालणाऱ्या साधकांना उपलब्ध आहे.

 

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये दिनांक १२ ऑगस्ट २००७ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारित.)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: