(40+41)/9: Are we fit enough for knowledge?

 

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

यालागी सुमनु आणि शुध्दमति । जो अनिंदकु अनन्यगति ।

पैं गा गौप्यहि परी तयाप्रति । चावळिजे सुखे ॥ ४०:९ ॥

 

तरी प्रस्तुत आता गुणीं इहीं । तूं वांचून आणिक नाहीं ।

म्हणौनि गुज तरी तुझ्या ठायीं । लपवूं नये ॥ ४१:९ ॥

 

गीतेच्या नवव्या अध्यायावर आपली टीका सुरु करतानाच श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी `अवधान एकले दीजे । मग सर्वसुखासी प्राप्त होईजे । हे प्रतिज्ञोत्तर माझे । उघड ऐका ॥१:९॥’ असे म्हणून स्वतःच्या मनात ह्या अध्यायाबद्दल असलेला आदर दर्शविला आहे. ह्या अध्यायातील पहिल्या श्लोकातच भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात: `मी आता तुला सर्वांत गुह्यतम गोष्ट उघड करुन दाखविणार आहे’. ह्या श्लोकावरील ज्ञानेश्वरीतील विवेचनामधील दोन ओव्या आज आपण निरुपणाला घेतल्या आहेत. त्यांचा अर्थ असा आहे: `ज्या माणसाचे मन शुध्द व बुध्दी निर्मळ असते, जो दुसऱ्याची निंदा न करीता आपल्या (भगवंतप्राप्तीच्या) ध्येयाकडे सतत नजर ठेवून असतो त्याला आपल्या मनातले गुपित सांगायला अजिबात हरकत नाही. अर्जुना, तू तर ह्या गुणांचा पुतळाच आहेस म्हणून माझ्या मनातील गुढ गोष्ट तुला काहीही न लपविता सांगतो.’

 

परमार्थातील गूढ आपणांस केव्हा कळेल?

 

एखाद्या गुरुंचे अनेक शिष्य असले तरी आपणांस असे दिसून येते की त्यामधील काही जणांची प्रगती फार लवकर होते तर बहुतेक शिष्यांना आपल्या गुरुंच्या शिकवणुकीचा खरा अर्थ कळायला वेळ लागतो. श्री गोंदवलेकर महाराज म्हणायचे की माझ्या शिष्यांमध्ये ब्रह्मानंदांना राम नाम कसे घ्यावे हे लगेच कळले आणि म्हणून त्यांची प्रगती झटपट झाली. श्री रामकृष्ण परमहंसांच्या अनेक शिष्यांमध्ये स्वामी विवेकानंदांना जसा त्यांच्या शिकवणुकीचा बोध झाला तसा इतर कुणालाही झाला नाही. त्यांचेच एक ख्यातनाम शिष्य श्री महेंद्रनाथ गुप्तांना, ज्यांनी `एम’ ह्या नावाखाली आपले साहीत्य लिहिले आहे त्यांना, विवेकानंदांच्या सामाजिक कार्याबद्दल अजिबात ओढ नव्हती. रामकृष्ण मठाच्या स्थापनेनंतर सुरुवातीला ते म्हणायचे की ठाकुरांनी (म्हणजे श्री रामकृष्ण परमहंसांनी) आधी स्वतःची अध्यात्मिक प्रगती करा आणि मग समाजाकडे लक्ष द्या असेच सांगितले आहे. आपल्या मठातील साधूंनी कायम साधना केली पाहीजे, सामाजिक कार्य आत्मबोध झाल्यावर करा. याउलट स्वामींना पूर्ण खात्री होती की सर्वांभूती परमेश्वर पहायचा असेल तर त्याकरीता दिवसाचे चोवीस तास साधना करण्यापेक्षा दररोज ठराविक काळ आपली साधना करुन उरलेला वेळ लोकोध्दारात घालविणे हेच श्री रामकृष्ण परमहंसांच्या उपदेशाचे सार आहे. असा काही काळ गेल्यावर `एम’ना स्वामींच्या मार्गाच्या योग्यतेची पूर्ण खात्री पटली. एकदा ते वाराणशीला गेलेले असताना तेथील रामकृष्ण मठाचे होत असलेले सामाजिक कार्य बघून त्यांनी कबूल केले की मठाच्या सामाजिक कार्यातसुध्दा त्यांना ठाकुरांचाच हात दिसून येतो. या गोष्टीचा अर्थ असा आहे की एकाच गुरुंच्या वेगवेगळ्या शिष्यांना आपल्या गुरुंच्या शिकवणुकीचा भिन्न अर्थ लागलेला असतो. `एम’ सारख्या शिष्यांनासुध्दा पूर्ण बोध होणे कठीण असेल तर आपल्यासारख्यांची गोष्टच करायला नको!

हे असे का होते? ठराविक माणसांना जगातील सर्व गोष्टी सोप्या वाटतात, त्यामागील कार्यकारणभाव सहजतेने आकलन होतो तर बहुतांशी लोक नवीन गोष्टीला लवकर समजून घेऊ शकत नाहीत या वस्तुस्थिती मागे काय कारण असू शकेल? काही लोकांना मिळालेली देवदत्त देणगी असे म्हणून आपण या शंकेचे निराकरण केले तर आपल्या हातात काहीच उरत नाही. पूर्वकृतांमुळे जन्मापासूनच आपण काही समजायच्या पात्रतेचे नाही असे मान्य केले तर स्वतःचे प्रयत्‍न सुरु करायच्या आधीच आपण बाजी हारलेले असतो. मनात असे निराशावादी विचार न आणता आपण या गोष्टीवर शांतपणे विचार केला पाहीजे. ज्या भाग्यवान माणसांमध्ये काही गुण उपजतच असतात ते सध्या आपल्यात दिसले नाहीत तरी स्वकष्टाने ते आपण अंगात बाणवू शकलो तर काही काळाने का होईना, पण कधीतरी गूढ आपल्याला कळायची शक्यता आहे. वरील ओवींमध्ये कुठले गुण आपणांस प्राप्त झाले की भगवान श्रीकृष्ण स्वतः गीता आपल्याला समजावून सांगावयास धावतील हे स्पष्ट केले आहे. ज्या माणसाचे मन साफ आहे, बुध्दी शुध्द आहे, जो दुसऱ्याची निंदा करीत नाही व एकाग्रतेने आपल्या ध्येयाकडे बघतो त्याला प्रत्यक्ष माऊलींचा आधार आहे हे ह्या ओवींवरुन आपण ध्यानात घेतले पाहीजे. तेव्हा आपणांस परमार्थातील गूढ स्पष्ट दिसायला हवे असेल तर आधी आपण आत्मपरीक्षण करुन आपल्यामध्ये हे गुण आहेत की नाही हे प्रामाणिकपणे बघितले पाहीजे. हे गुण आपल्यात नसतील तर गुरुंनी दाखविलेल्या ज्ञानाची आपल्या जीवनातील प्रतिमा डागाळलेली असण्याची शक्यता अधिक आहे. असे बघा, आपण जेव्हा गावात लागलेल्या मेळ्यातील विचित्र आरसे असलेल्या तंबूत जाऊन स्वतःची प्रतिबिंबे बघतो तेव्हा प्रत्येक आरशामध्ये आपल्या शरीराचे एक वेगळेच दर्शन आपणांस होते. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे वेगवेगळ्या दर्पणांतील रुप भिन्न असते त्याचप्रमाणे एकाच गुरुंच्या एकाच शिकवणुकीचे भिन्न शिष्यांच्या मनातील प्रतिबिंब भिन्न असते. विचार करा की गुरुंच्या हातात काय आहे तर त्यांना प्राप्त झालेले खरे ज्ञान आपल्या वर्तणुकीने लोकांना दाखविणे. त्यांच्या वर्तनाचा आपण कसा अर्थ काढू यावर आपली प्रगती अवलंबून आहे. आपल्या अर्थ काढण्याच्या प्रक्रीयेत मन आणि बुध्दीचा उपयोग होतो व मनाच्या एकाग्रतेने आपल्या प्रयत्‍नांमध्ये सातत्य येते, परनिंदा करण्यामध्ये आपली जी शक्‍ती खर्च होते, मनाच्या एकाग्रतेचा जो भंग होतो तो दुसऱ्या कुठल्याही कर्म करण्याने होत नाही. म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण वरील ओवीत वर्णन केलेल्या गुणांनी युक्‍त असलेल्या अर्जुनाकडे नैसर्गिकरित्या आकर्षित होतात.

 

गुरुवाणीचे बीज आपल्यात कसे रुजेल?

 

आता प्रश्न असा उद्‌भवतो की आपल्यामध्ये मनाची निर्मळता कशी आणावी? आपल्या बुध्दीला लागलेली जळमटे कशी साफ करावी? ठीक आहे, आपल्यामध्ये हे गुण जन्मजात असलेले दिसून येत नाहीत. पण म्हणून हात गाळून निराश होण्यापेक्षा स्वतःच्या कुठल्या प्रयत्‍नांनी आपण हे गुण आत्मसात करु शकतो हे आपण बघितले पाहीजे. जाणविण्यासारखी पहिली गोष्ट म्हणजे हे दोन्ही गुण आपल्याला संसारातील कुठली गोष्ट प्राप्त करुन मिळण्यासारखे नाहीत. विचार करा की कुठल्या दुकानात जाऊन तुम्ही मन शुध्द करु शकता वा बुध्दी निर्मळ करु शकता? आपले प्रयत्‍न व्यावहारीक असून उपयोग नाही हे कळल्यावर आपल्या साधना न करण्याबद्दलच्या अर्ध्या सबबी नष्ट होतात! पाहीजे तेव्हा गुरुंचे दर्शन होत नाही, जवळ पैसे नाहीत, जवळच्या माणसाच्या भवितव्याची काळजी लागलेली आहे, संसाराचा व्याप मागे लागला आहे इत्यादी कारणे देऊन आपण साधना करण्यापासून मुक्‍तता मिळवू शकणार नाही हे ध्यानात घ्या. आत्ता आहे त्या परीस्थितीत आपल्याला साधना करता येते ह्याची पूर्ण जाणीव साधकाला होणे अत्यावश्यक आहे. अशा खात्रीमध्येच त्याच्या अथक प्रयत्‍नांचे बीज रोवलेले असते. तेव्हा स्वतःला आधी पटवून द्या की साधना केली नाही तर कुठलीही सबब आपण देऊ शकणार नाही.

मनाचा असा निर्धार झाला की आपण `सुमनु’ आणि `शुध्दमति’ व्हायचा खरा प्रयत्‍न करु शकतो. स्वतःची सारासार विचार करण्याची शक्‍ती हे आपल्या हातातील साधन आहे. आपल्या कुठल्या अपेक्षा रास्त आहेत आणि कुठल्या न ठेवणे योग्य आहे हे सतत बघण्याचा विवेक मनात जागृत ठेवणे ही आपली साधना आहे. श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी ह्या विवेकाबद्दल अनेक ठिकाणी गौरवोद्गार काढले आहेत. दोन उदाहरणे द्यायची झाली तर बघा `मज ह्रुदयी सद्‌गुरु । जेणे तारीलो संसारपुरु । म्हणौनि विशेषे अत्यादरु । विवेकावरी ॥२२:१॥’ आणि `तरी गुरु दाविलियां वाटां । येऊनि विवेकतीर्थतटां । धुवूनि मळकटां । बुध्दीचा तेणे ॥१०११:१८॥’. प्रामाणिकपणे स्वतःच्या इच्छांकडे बघून त्यांची योग्य व अयोग्य अशी सतत वर्गवारी करीत राहणे निश्चितपणे आपल्या हातात आहे. परंतु असे शक्य तितक्या तटस्थपणे स्वतःकडे बघताना दोन नियम पाळणे जरुरी आहे. (नियमांशिवाय एखादा मार्ग अस्तित्वात असलेला दिसत नाही!!) त्यातील पहिला नियम म्हणजे काल एखादी इच्छा बरोबर आहे असे आपण ठरविले तरी आज तीच इच्छा उद्‌भविल्यावर परत नवीन निर्णय घ्यावा लागतो याची जाणीव ठेवणे. उदाहरणार्थ, काल खूप काम करुन दमून आल्यावर घरच्या कामात मदत न करणे योग्य वाटले तरी आज अंगावर काम कमी पडले असेल तर घरी मदत न करणे योग्य नाही!!

खरी गोष्ट अशी आहे की आपले अस्तित्व दरक्षणी इतके वेगळे असते की कालचा निर्णय आज आपल्याला लागू होण्याची शक्यता अत्यंत कमी असते. आपण स्वतःला एका साच्यात घालून ठराविक प्रतिमेत जगायचा प्रयत्‍न करीत असतो म्हणून स्वतःचे नित्यनूतन रुप आपल्या ध्यानात येत नाही. तेव्हा दरक्षणी सद्यपरीस्थितीचे ध्यान ठेवून स्वतःच्या विचारांकडे बघणे जरुरी आहे.

विवेक जागृत ठेवून आयुष्य जगताना ध्यानात ठेवायची दुसरी गोष्ट, दुसरा नियम, म्हणजे `ठीक आहे, मला कळले कुठल्या इच्छा चुकीच्या आहेत. मग पुढे काय करु?’ हा विचार मनात न येऊन देणे. लक्षात ठेवा की आपल्या इच्छांची वर्गवारी करणे हेच आपले ध्येय आहे! ती वर्गवारी करुन आपल्याला पुढे काहीही मिळवायचे नाही. तुम्ही फक्‍त चांगल्या इच्छांनाच जाणूनबुजून प्रोत्साहन द्यायचे नाही की अयोग्य इच्छांना टाळायचे नाही. आपोआप तुमच्या मनात जे विचार येतील त्यांना कुठलेही वळण द्यायचा प्रयत्‍न आपल्याला करायचा नाही तर फक्‍त कुठले विचार येतात हे जाणून घ्यायचे आहे. एखादा सूर्यास्त बघताना त्यामध्ये काळा ढग आला तरी आपण शांतपणे बघतो तसे स्वतःच्या मनाकडे बघायला आपण शिकले पाहीजे. आपल्यात जर खरा मूलभूत बदल व्हायचा असेल तर तो आपोआपच होतो, स्वतःच्या प्रयत्‍नांनी झालेला बदल आपल्या स्वतःच्या कल्पनांवरच आधारीत असल्याने मूलभूत नसतो. फक्‍त बघत बसण्याने माझ्या मनात व बुध्दीत कसा फरक होईल असा विचार न करीता तुम्ही नुसते स्वतःकडे बघत रहा. काही काळाने तुम्हांला आपोआप जाणवेल की तुमच्यात बदल पडलेला आहे. तुम्हाला स्वतःलाच याबद्दल आश्चर्य वाटेल. हे कधी झाले असा विचार तुम्ही करु लागाल. तुमच्या ह्रुदयातील सद्‌गुरु हा बदल घडवून आणत असतात. आपल्या कल्पनेच्या बाहेर स्वतःला बदलवायचे असल्याने हा एकच मार्ग आपणांस उपलब्ध आहे. माऊली म्हणते की `जय जय देव श्रीगुरो । अकल्पनाप्य कल्पतरो । स्वसंविद द्रुमबीजप्ररो । हणावनी ॥१०:१८॥’. आपल्या आत्मरुपात स्थित असलेले सद्‌गुरु आपल्याला बदलायचा, भगवंताच्या जवळ न्यायचा सतत प्रयत्‍न करीत आहेतच. स्वतःच्या तटस्थतेमुळे आपण त्यांना हा बदल घडवून आणायला पूर्ण वाव देतो इतकेच.

तेव्हा, स्वतःमध्ये गीतेतील परमार्थाचे पूर्ण ज्ञान होण्यास आवश्यक असे गुण नाहीत याबद्दल खंत न करीता आपण स्वतःकडे तटस्थपणे बघायचा विवेक जागृत करुया. यामुळे आपले मन आपोआप साफ होईल व बुध्दी निर्मळ होईल. मग पुढची प्रगती करायला प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्ण धावून येतील यात शंका नाही.

 

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये दिनांक ६ ऑक्टोबर २००७ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधरित.)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: