(207-209)/9: Bhagavamtaace Naam Kase Ghyaave?

 

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

तो मी वैकुंठी नसे । वेळू एक भानुबिंबीं न दिसे ।

वरी योगियांचींहि मानसें । उमरडोनि जाय ॥ २०७:९ ॥

 

परी तयांपाशीं पांडवा । मी हारपला गिंवसावा ।

जेथ नामघोषु बरवा । करिती माझा ॥ २०८:९ ॥

 

कैसे माझ्या गुणी धालें । देशकाळाते विसरले ।

कीर्तनसुखें सुखावले । आपणपांचि ॥ २०९:९ ॥

 

ज्ञानेश्वरीतील नवव्या अध्यायात साधकाच्या प्रगती मधील एक महत्वाचा टप्पा म्हणजे भगवंताबद्दल निर्माण झालेले निरपेक्ष प्रेम होय. एकदा ह्या जगामधील घडामोडींमध्ये भगवंताच्या लीलेचे दर्शन दिसू लागले की साधकाचे मन अवर्णनीय आनंदाने भरुन जाते. स्वतःच्या भोवताली होत असलेल्या सर्व गोष्टींत त्याला देवाचा हात आहे असे स्वसंवेदनांनी जाणविते. भगवंताच्या ह्या साक्षात्काराचे कारण त्याला शोधूनही सापडत नाही. मन आणि बुध्दीच्या पलीकडून त्याला जाणीव झालेली असते की आपल्याबरोबर सतत भगवंताचे अस्तित्व आहे. ही गोष्ट दुसऱ्याला सांगायला त्याच्याकडे शब्द नसतात. तो फक्‍त हे जग किती सुंदर आहे असे वारंवार म्हणू लागतो व परत परत भगवंताचे नाव घेत त्याच्या प्रेमात संपूर्ण बुडुन जातो. अशा भक्‍ताबद्दल भगवंताला सुध्दा अतिशय आपुलकी वाटते. त्याच्या सहवासाकरीता भगवान कुठलेही कष्ट सहन करु शकतो. (म्हणूनच नाथांच्या घरी पाणि भरण्याचे काम करायला श्री विठ्ठलाला काहीही दिक्कत वाटली नाही.) श्री ज्ञानेश्वरीत भगवंत आणि व्यावहारीक जग यात फरक न पाहण्याच्या क्रियेला अव्यभिचारी भक्‍ती असे नाव दिले आहे. अशा अव्यभिचारी भक्‍ताबद्दल भगवंताच्या मनात असलेल्या प्रेमाचे वर्णन वरील ओव्या करीत आहेत. भगवंत म्हणत आहेत: `एकवेळ मी वैकुंठातही सापडणार नाही वा योगी लोकांच्या एकाग्रतेलाही मी महत्व देणार नाही. पण माझ्या गुणांची सतत जाणीव होत असल्याने जे महाभाग कुठल्याही परिस्थितीत माझी स्तुती करीत आनंदीत आहेत त्यांच्या जवळ मी निश्चित सापडेन.’

 

भगवंत आणि त्याचे नाम यात तिळमात्र फरक नाही

 

परमेश्वराच्या प्राप्ती करीता अनंत मार्ग आपणांस उपलब्ध आहेत. त्या सर्व मार्गांमध्ये भक्‍तीमार्ग हा सर्वात सोपा असे अनेक संतांनी सांगितलेले आढळून येते. कलियुगात मानवाचे जीवन अल्प आहे व इंद्रियसुखाची ओढ नैसर्गिक आहे. त्यामुळे आपणांस भगवंताकडे लक्ष द्यायला फार वेळ मिळत नाही. तेव्हा साधना सहज आणि सोपस्कार रहीत असलेली उत्तम असा विचार करुन भगवंताचे नाम घेणे हा भक्‍तीमार्ग अनेक संतांनी उपदेशिला आहे. आज निरुपणाला घेतलेल्या ओवींतून श्री ज्ञानेश्वर महाराज हाच आदेश आपणांस देत आहेत. तुम्ही फक्‍त भगवंताचे नाव घेत रहा मग विनासायास भगवंत तुमच्याकडे स्वतःच्या इच्छेने धावत येईल असे ते आपणांस सांगत आहेत. थोडक्यात म्हणजे निरंतर देवाचे नाव घेत राहणे हा आपल्या सर्व दुःखांवरचा रामबाण उपाय आहे असे माऊली म्हणत आहे. परंतु आपले मन अत्यंत विचित्र आहे. आपणांस आयुष्यभर सतावत असलेल्या काळजीचे, पुढे काय़ होणार आहे या चिंतेचे एवढे सोपे निराकरण पाहून आनंद व्हायच्या ऐवजी आपल्या मनात संशयच निर्माण होतो. आपण अर्जुनासारखेच

 

जे एकोत्तरेयाचिया वाढी । जळतिये आगीं घालिती उडी ।

ते अनायासें स्वगोडी । सांडिती केविं ॥५४:९॥

 

असे उद्‌गार काढतो! आपल्याला पीडणाऱ्या भवरोगा पासूनची सुटका एवढी सोपी असली तर आत्तापर्यंत सर्वजन मुक्‍त होऊन भगवंताचे नाव घेत आनंदात राहीले असते अशी शंका मनात येते. अशा शंकेचे परिणाम फार दारुण असतात. ज्याप्रमाणे एखाद्या पाण्याने भरलेल्या पात्राच्या बुडाला अगदी छोटे छिद्र जरी असले तरी कालांतराने ते पात्र पूर्ण रिकामे होते त्याचप्रमाणे आपल्या मनात आपल्या साधनेबद्दल थोडीशी जरी शंका असली तरी त्या साधनेचा परिणाम हळूहळू कमी व्हायला लागून शेवटी आपली स्थिती परत `येरे माझ्या मागल्या’ अशीच होते. स्वतःच्या परिस्थितीत फार फरक पडलेला नाही हे लक्षात आल्यावर आपला नाम घेण्याच्या मार्गाच्या उपयुक्‍ततेबद्दलचा संशय अजूनच वाढतो. ह्या दुष्टचक्रातून सुटका व्हायला आपण आपल्या बुध्दीचा उपयोग केला पाहिजे.

पहिली गोष्ट म्हणजे असे निःसंदेह जाणून घेणे की भगवंताचे नाम आणि भगवंत यात काहीही फरक नाही. संदर्भ म्हणून पुराणातील खालील कथा बघा. एकदा सत्यभामेच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न झाली की आपण भगवान श्रीकृष्णांची सुवर्णतुला करावी. आपल्या वडीलांकडून अपार सुवर्णाच्या राशी आणून तीने श्रीकृष्णांना एका पारड्यात बसविले व दुसऱ्या पारड्यात सोने भरण्यास सुरुवात केली. कितीही सुवर्ण घातले तरी तराजू तीळमात्र हलायला तयार नाही हे बघून श्री सत्यभामेला काय करावे सुचेना. शेवटी तीने रुक्मिणीची मदत मागितली. इतका बाजूला बसून शांतपणे गंमत बघणाऱ्या रुक्मिणीने एका तुळशीच्या पानावर कृष्ण असे लिहिले आणि ते पान सुवर्ण भरलेल्या पारड्यात टाकले. त्याचक्षणी श्रीकृष्ण ज्यात बसले आहेत ते पारडे वर उचलले जाऊन तुला पूर्ण झाली. या गोष्टीमधील तुला पूर्ण होणे म्हणजे भगवंताची प्राप्ती होणे, सत्यभामेने घातलेले सुवर्ण म्हणजे आपले व्यावहारीक जगातील प्रयत्‍न असे आपण मानू शकतो. कितीही सुवर्ण घातले तरी तुला तसूमात्र हलली नाही म्हणजे आपल्या प्रयत्‍नांतून भगवंताची प्राप्ती होण्याची सुतराम शक्यता नाही. व्यावहारीक दृष्ट्या तुळशीच्या पानाला काहीही महत्व नाही. तेव्हा त्यावर नाम लिहील्यावर तुला पूर्ण होणे म्हणजे संपूर्णपणे शरणागती पत्करुन परमेश्वराचे नाम घेतल्यावर साधना फलश्रुतीला येणे होय.

ज्या लोकांचा पुराणातील कथांवर फारसा विश्वास नाही त्यांनी विचार करावा की जगात सर्व गोष्टींचे ज्ञान आपल्या मनात शब्दरुपाने आहे. कावळा ह्या शब्दाने आपल्या मनात त्याचे रुप, त्याचा कर्कश आवाज इत्यादी वैशिष्ट्ये जागृत होतात. आई या शब्दातच स्वतःच्या जीवनातील आईबरोबरचे जिवलग क्षणांची आठवण जागृत होते. त्याचप्रमाणे श्रीराम असे म्हटल्याक्षणी आपल्या मनात श्री रामचंद्रांच्या आपल्याला आवडलेल्या पैलूची आठवण जागृत होते. आपल्या आठवणींच्या रुपात ते आपल्या जवळ येतात. ज्या नामाच्या उच्चारणाने ते आपल्या जवळ आलेले आहेत त्या नामात आणि त्यांच्या जवळीकीत काहीही फरक नाही हे लगेच आपणांस जाणवेल. अशा रीतीने आपण चिंतन आणि मनन करुन स्वतःची संपूर्ण खात्री करुन घेतली पाहिजे की नामात आणि भगवंतांमध्ये काडीचाही फरक नाही.

 

जेवढी भक्‍ती तेवढी मुक्‍ती!

 

आता तुम्ही म्हणाल की माझी संपूर्ण खात्री पटली आहे की नाम हे भगवंताचेच रुप आहे. परंतु मी इतक्यावेळा मनापासून नाम घेतले आहे तरी माझ्यामध्ये फार फरक पडलेला दिसत नाही. म्हणजे एकतर साधनेत प्रगती झालेली नाही किंवा माझी झलेली प्रगती माझ्या दररोजच्या वागण्यात बघण्यात माझी चुक होत आहे. याचे उत्तर असे आहे की आपली परमार्थातील प्रगती दैनंदिन व्यवहारातील आपले वर्तन बघण्यात काहीही चुकी नाही. उलट खऱ्या प्रगतीची निशाणी आपले नेहमीचे वागणे बदलले आहे की नाही यातच आहे. तेव्हा दैनंदिन वर्तन बदलले नसले तर खरी प्रगती झालेली नाही हा तुमचा समज योग्यच आहे. मग प्रगती का होत नाही याचे उत्तर काय?

आधी हे लक्षात घ्या की प्रगतीचे मोजमाप करण्याचे आपले मानदंड अत्यंत ढोबळ असतात. सूक्ष्म नसतात. त्यामुळे आपली प्रगती सूक्ष्म झालेली असली तर ती स्वतःला कळतेच असे नाही. असे बघा की ग्रीष्मकाळी अरबी समुद्राच्या पाण्याचे बाष्पीभवन कधी होते हे आपणांस बंगलोरमध्ये बसून कळत नाही. परंतु नंतर येणाऱ्या वर्षाऋतुत पाण्याने ओथंबणारे ढग पाहून आपण बाष्पीभवनाची क्रिया झाली असणार याची कल्पना करु शकतो. त्याचप्रमाणे सध्या आपली साधनेतील प्रगती स्वतःच्या व्यवहारातील वागण्यात सध्या दिसत नसली तरी ती सूक्ष्मरुपाने होत असण्याची शक्यता आहे. नंतर काहीकाळाने वागण्यात फरक पडला की जाणवेल की प्रगती होत होती. ज्याप्रमाणे दूरवरील मेक्सिकोच्या तटावरील `एल नीनो’ प्रवाहाच्या जोरामुळे बंगलोरमधील पावसाळा दुरावण्याची शक्यता असते त्याचप्रमाणे स्वतःला विस्मरण झालेल्या आपल्याच पूर्वकर्मांच्या फलश्रुतीमुळे आपले व्यवहारात वागणे बदलायला उशीर होऊ शकतो. पण म्हणून मनाच्या धारणेत झालेला बदल नष्ट होत नाही. जमिनीत बी पेरल्यावर ते कितीही उत्तम असले तरी लगेच पीक येत नाही. ते रुजून रोप फुटेपर्यंत बी उत्तम आहे की नाही याची काळजी शेतकरी करीत नाही त्याप्रमाणे आपण संयम दाखविला पाहिजे. तेव्हा प्रगती होत नाही असे स्वतः म्हणणे बरोबर नाही. सद्‌गुरुंनी दाखविलेल्या वाटेवर चालून प्रगती होणार नाही हे अशक्य आहे यावर विश्वास ठेवा व आपली साधना निःसंदेह चालू ठेवा.

दुसरी गोष्ट म्हणजे सर्वसाधारणपणे आपली नामसाधना ही मध्यम प्रतीची असते म्हणून आपली प्रगती दिसायला वेळ लागतो. उत्तम प्रतीची भक्‍ती कशी असावी याबाबत विचार केला तर असे दिसून येईल की श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणत आहेत

 

कैसे माझ्या गुणी धालें । देशकाळाते विसरले ।

कीर्तनसुखें सुखावले । आपणपांचि ॥ २०९:९ ॥

 

आपण आपले नाम असे घेत आहोत का? तुमची खरी प्रगती व्हायला देवाचे नाव घेताना संसाराचे आपणांस विस्मरण होते का याचा विचार आपण केला पाहिजे. आपण तोंडाने देवाचे नाव घेताना हाताने खाणाखुणा करुन दुसऱ्यांशी संभाषण चालूच ठेवतो आणि परत प्रगती का झाली नाही असा विचार करतो! या दोन गोष्टींमधील विसंवाद लक्षात घ्या. आधी मनापासून नाव घ्यायला शिका आणि मग प्रगतीचा विचार करा. मनापासून नाव घेणे याचा एकच मानदंड माऊलींनी आपणांस दिलेला आहे. तो म्हणजे देवाच्या नावात गुंग होऊन जगाला विसरणे. श्री गोरोबा कुंभारांना जगाचे इतके विस्मरण झालेले होते की स्वतःचे नाजुक बाळ पायाखाली आलेले आहे याचीही जाणीव त्यांना नव्हती. भगवंत त्यांच्याजवळ सतत होता यात काय नवल आहे? श्री बाबा महाराज वैद्य हे श्री स्वामी स्वरुपानंदांचे गुरु होते. ते नेहमी म्हणायचे की `जेवढी भक्‍ती तेवढी मुक्‍ती’. त्यांचे हे वाक्य स्वतःच्या मनावर कोरुन ठेवा. मग आपल्या भक्‍तीमार्गावरील विश्वास उडायला लागला की ते आपोआप आठवेल व तुमच्या मनावरची संभ्रमाची जळमटे साफ करुन टाकेल. खरी गोष्ट अशी आहे की आपण आपले व्यावहारीक जगातील अस्तित्व सांभाळूनच साधना करीत असतो. कितीही गडबड असली तरी आंघोळ उरकल्याशिवाय आपण घराबाहेर पडत नाही (नाहीतर लोक काय म्हणतील?!) पण आंघोळीनंतरचे आपले नामस्मरण वेळेच्या अभावामुळे न करण्यास आपणांस संकोच वाटत नाही! जोपर्यंत आपल्या आयुष्यात ह्या दोन गोष्टींचे महत्व उलटे होत नाही तो पर्यंत आपण श्री ज्ञानेश्वरांना अपेक्षित असलेली भक्‍ती केलेलीच नाही असे मानण्यास हरकत नाही. आणि जर खरी भक्‍तीच केलेली नाही तर मुक्‍ती कुठून येणार?!!

वरील सर्व विवेचनावरुन हे स्पष्ट होईल की भगवंताचे नाम सतत घेण्यात आपले सुख दडलेले आहे. परंतु स्वतःला त्या सुखाची जाणीव होण्याकरीता एक म्हणजे आपण ते नाम संपूर्ण निष्ठेने घेतले पाहिजे आणि व्यवहारातील आपले कुठल्याही कर्मांला नाम घेण्यापेक्षा अधिक महत्व न देता एकाग्रतेने घेतले पाहिजे. वरील दोन नियम न पाळता नाम घेतले तरी आपली प्रगती होईलच पण ती स्वतःला दिसेलच याची खात्री देता येत नाही. आपण `मला खऱ्या भक्‍तीची चुणुक ह्या जन्मातच दाखव’ अशी भगवंताकडेच प्रार्थना करुया. मग एखादी पारंपारीक कला ज्याप्रमाणे वडील आपल्या मुलाला शिकवून त्याला त्या कलेत निपुण करतात तसे स्वतः भगवंत आपल्याला त्याचे नाम कसे घ्यावे हे शिकवेल! नाहीतर आपल्या स्वतःच्या सामर्थ्याने आपण एकनिष्ठेने नाम कधीतरी घेऊ शकतो का?!

 

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये दिनांक २७ ओक्टोबर २००७ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारित.)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: