315/9: Think beyond doing good deeds

 

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

मज येता पै सुभटा । या द्विविधा गा अव्हाटां ।

स्वर्गु नरकु या वाटा । चोरांचिया ॥ ३१५:९ ॥

 

स्वर्गा पुण्यात्मके पापें येइजे । पापात्मकें पापें नरका जाइजे ।

मग मातें जेणें पाविजे । तें शुध्द पुण्य ॥ ३१६:९ ॥

 

श्रीमद्‌भगवद्‌गीतेमध्ये सतत असे विधान केले आहे की भगवंताच्या प्राप्तीमध्ये सात्विक गुणांचाही अडथळाच होतो. `जो सर्व गुणांच्या पलिकडे गेला आहे तो माझ्याजवळ आहे असे समज’ हे तत्व वारंवार सांगितलेले आहे. वरील ओवीतही श्रीज्ञानेश्वर महाराज असेच सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत: `माझ्याजवळ येण्याच्या रस्त्याला दोन आडवाटा फुटलेल्या आहेत. त्यातील एक स्वर्गाकडे जाते तर एक नरकाकडे. त्या दोनपैकी कुठल्याही वाटेने जाणे हे पापच आहे. स्वर्गाकडे नेणारी आपली कर्मे म्हणजेसुध्दा पाप होय. फक्‍त ते पुण्यरुपी कवचात लपलेले असते. याउलट नरकात जायला कारणीभूत कर्मे म्हणजे निव्वळ पाप होय.’

 

परमार्थात कुठलीही महत्वाकांक्षा असू नये

 

अध्यात्मिक बैठक असलेल्या सर्वसाधारण साधकाला असे वाटते की जीवनात उच्च विचार ठेवून जगणे हा भगवंताच्या जवळ जाण्याचा एक मार्ग आहे. म्हणूनच आपण बघतो की बरेचसे साधक सामाजिक सुधारणेसाठी आपले जीवन व्यतीत करतात. श्री विनोबा भावे, तुकडोजी महाराज, गाडगे महाराज इत्यादी उदाहरणे डोळ्यासमोर ठेवून आपण शक्‍य तितके समाजाच्या हिताकरीता झटायचा प्रयत्‍न करु लागतो. काही काळाने अशा कार्यातील रस वाढून आपण एवढे मग्न होतो की त्या कार्यांमुळे आपणांस नित्यनैमित्तिक साधना करण्यास लागणारा निवांतपणा मिळेनासा होऊ लागतो. तरीसुध्दा आपण भगवंताचेच काम करीत आहोत ह्या भावनेने आपली परोपकारी वृत्ती आपण सोडत नाही. अगदी थोर सामाजिक कार्य केले नाही तरी परोपकारात आपली साधना होत आहे असे सर्वचजण मानतात. उदाहरणार्थ, माझ्या गुरुंचे नाव मी जगात पसरवीन, त्यांची थोरवी सर्वांना जाणवून देईन असे विचार करुन आपला संप्रदाय वाढवायचा प्रामाणिक प्रयत्‍न करणारे साधक आपणां सर्वांच्याच जीवनात दिसून येतात. गुरुंचा अपमान झालेला त्यांना अजिबात चालत नाही. कुणाला ज्ञानेश्वरांबद्दल विनाआदर बोललेले खपत नाही. आता आपलेच उदाहरण बघा. गेला काही काळ आपण दर शनिवारी एकत्र येऊन ज्ञानेश्वरीवर विचार करायचा प्रयत्‍न करीत आहोत. नेहमी ठराविकच माणसे येथे येतात व सत्संगाचा आनंद लुटतात. त्यामुळे कदाचित आपणांस काही लोक `बंगलोर ग्रुप’ म्हणूनही ओळखत असेल. पण बाकी लोक असे म्हणतात म्हणून आपणसुध्दा असा समज केला की `आता आपला एक ग्रुप जमला आहे, तो सांभाळणे आपले कर्तव्य आहे, त्याने आपल्या गुरुंचे कार्य आपण पुढे चालवित आहोत’ तर ते संपूर्ण चुकीचे होईल. खरी गोष्ट अशी आहे की आपण सर्वांनी स्वतःची साधना स्वतःच वाढवायला हवी. ह्यामध्ये जर एकत्र येण्याचा फायदा होत असेल, आपल्या मनातील संदेह फिटत असतील तरच आपण एकत्र यायला हवे. समविचार करणारी मंडळी जवळ असल्याने साधना करायला हुरुप येतो, मनातील संदेह फिटण्यास मदत होते हे निश्चित आहे. पण काही काळाने स्वतःच आपल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे जरुरी असते. त्यावेळी सभोवतालच्या मित्रांपासूनदेखील दूर जाणे आवश्यक असते. श्री रामकृष्ण परमहंसांनी आपला देह ठेवल्यावर त्यांच्या संन्यासी शिष्यांनी एका ठिकाणी राहून साधना सुरु केली होती व एकमेकांना मदत करीत ते आपले जीवन जगत होते. परंतु काही काळाने प्रत्येकजण भिक्षु होऊन आपापल्या मार्गाला लागला (अर्थात, पुढे स्वामी विवेकानंदांनी रामकृष्ण आश्रम स्थापून परत सर्वांना एकत्र केले. पण ती घटना पुढची आहे!) ज्याक्षणी ग्रुप सांभाळण्यामध्ये आपल्या साधनेला हितकारक असलेल्या गोष्टींना आपण गमवायला लागतो त्यावेळी अत्यंत कठोरपणे आपण ह्या ग्रुपपासून दूर व्हायला हवे. हे स्वातंत्र्य जवळ बाळगून जर आपले मित्रमंडळ जमत असेल तर ठीक. नाहीतर मित्रमंडळीच्या सहवासाच्या सुखात (म्हणजे स्वर्गाच्या आडवाटेत) आपण फसून जाऊ. परमेश्वरापासून दूर होऊ. आपले हे एकत्र येणे म्हणजे एखाद्या पाणपोईसारखे आहे. जोपर्यंत कुणाला तहान लागलेली आहे तोपर्यंतच त्याने येथे येणे जरुरी आहे. जो मनुष्य येथे येण्यातच व सत्संगाचा आनंद उपभोगण्यातच आनंद मानतो, त्याने आपली तहान कधीच भागविली नाही असे होईल. मग या पाणपोईचा उपयोग तरी काय?!! या उदाहरणामध्ये मी प्रवचन देईनच वा दर शनिवारी प्रवचनाला जाऊन आपला ग्रुप वाढवायचा प्रयत्‍न करीन ह्या महत्वाकांक्षा आपणास देवापासून वंचित करीत आहेत हे लक्षात घ्या. ह्याचा अर्थ कधीच प्रवचनाला जाऊ नये असा नव्हे. प्रवचनाला जाण्यामुळे साधनेत प्रगती होत आहे तोपर्यंत जाईन असा विचार करुन सत्संग करण्यास यावे. आपल्या हातून जे काही कर्म घडत आहे त्याची अनिवार्यता जाणविणे म्हणजे खरी प्रगती होय. जोपर्यंत मी काही करीत आहे (मग भले ते कार्य आपल्या गुरुंच्या नावाने तुम्ही करा) अशी भावना आहे तोपर्यंत तुम्ही आडवाटेतच फसला आहात यात काहीही शंका नाही. जेव्हा आपली कर्मे `सहज’ होत आहेत हे जाणवायला लागते तेव्हा तुमची साधना खरी सुरु झाली असे समजण्यास काहीच हरकत नाही.

 

लिलिपुट राज्यातील आपले जीवन

 

आता येथे काही भले गृहस्थ असे म्हणतील की आम्ही काही फार पुण्य केलेले आम्हांस दिसत नाही. प्रामाणिकपणे बघितल्यास आमच्या गुरुंचे कार्यसुध्दा आम्हाला मनापासून करावेसे वाटतेच असे नाही. याउलट आमच्या हातून क्षणोक्षणी होत असणाऱ्या चुका आम्हांला प्रकर्षाने जाणवितात. म्हणजे स्वर्गाकडे जाण्याचा आमचा मार्ग बंदच दिसतो. आमची ना साधनेत प्रगती होत आहे ना आम्ही स्वर्गात जात आहोत. परंतु असे नसते. आपले जीवन हे लिलिपुट राज्यासारखे आहे. लहान मुलांच्या गोष्टींमध्ये सिंदबाद खलाशाच्या प्रवासवर्णनाची पुस्तके फार प्रसिध्द आहेत. मी लहानपणी त्यांची बरीच पारायणे केली आहेत! माझ्या स्मरणात जे काही आहे त्यावरुन आज मी बोलत आहे. एकदा (नेहमीप्रमाणे!!) सिंदबादचे जहाज वादळात अडकून फुटले व बेशुध्द अवस्थेत आपला नायक किनाऱ्यावर फेकला गेला. काही काळाने त्याला शुध्दी आली तेव्हा त्याने उठायचा प्रयत्‍न केला आणि त्याला जाणविले की तो अजिबात उठू शकत नाही. त्याची मान वळविणेसुध्दा त्याला अशक्य होते. त्याच्या लक्षात आले की त्याच्या शरीरावरचा प्रत्येक केस एका सूक्ष्म धाग्याने जमिनीवर छोट्याशा खिळ्याला बांधला गेला आहे. कोळ्याच्या जाळ्याप्रमाणे बारीक असलेले ते धागे त्याला कुठलीही हालचाल करुन देत नव्हते. काही काळाने त्याच्या अंगठ्याएवढ्या व्यक्‍ती त्याच्या अंगावर चढल्या आणि त्याला कळले की तो अशा प्रदेशात आला आहे की जेथील माणसे खूप लहान आहेत. त्या राज्याचे नाव होते लिलिपुट. आपली अवस्था सिंदबादसारखी झाली आहे. आपले भव्य विश्वरुप विसरुन आपण व्यावहारिक जगात अत्यंत छोट्या छोट्या गोष्टीत गुंतले गेलो आहोत. तुम्हांला तुम्ही केलेले पुण्य दिसत नाहीत असे म्हणता पण जेव्हा आईसक्रिमच्या दुकानात गेल्यावर घरी असलेल्या आपल्या लहान मुलाची आठवण येऊन तुमची खाण्याची इच्छा निघून जाते तेव्हा तुम्ही स्वतःच्या आकर्षणाचा त्याग करुन पुण्यच मिळविले असते. ज्याक्षणी आपल्या मित्राकरीता स्वतः कष्ट सहन करता तेव्हा अजून एक धागा तुम्हाला गुरफटवुन टाकत असतो. ही सर्व चांगली कर्मे आपल्या मनात अपेक्षा निर्माण करीत असतात. मुलाने आपणांस मान द्यावा वा आपल्यावर वेळ आली तर मित्राने आपल्याकरीता कष्ट सहन करावे इत्यादी. ह्या अपेक्षांच्या जंजाळाने आपणांस भगवंताचे विस्मरण होते!

वरील विवेचन ऐकून तुम्ही `मग कुणाला मदत करणे अयोग्य आहे का?’ अशी विपरीत शंका काढू नका. योग्य वा परोपकारी कर्म करणे उचितच आहे (कारण त्यामुळे स्वर्गाकडे आपण जातो) पण त्याहून उचित असलेली गोष्ट म्हणजे गोष्ट करुन झाली की भगवंताचे आभार मानणे. आभार ह्याकरीता की त्याने तुम्हांला हे उचित कर्म करायला निवडले व अशी शक्‍ती दिली की तुमच्या हातून ते कर्म पार पडावे. मी एक निमित्तमात्र आहे ही कल्पना कधीही न सोडता समोर आलेली कर्मे निर्धारपूर्वक जो करतो त्याने ज्ञानेश्वर महाराजांनी दर्शविलेल्या दोन्ही आडवाटा चुकविल्या असे समजायला काहीही हरकत नाही.

 

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये दिनांक १ डिसेंबर २००७ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारित.)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: