9/9: Choose to be with God

 

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

अवधारां आवडे तेसणां धुंधुरु । परि महातेजी ना मिरवे काय करु ।

अमृताचियां ताटी वोगरुं । ऐसी रससोय कैची ॥ ९:९ ॥

 

श्री ज्ञानेश्वर महाराजांना भगवद्गीतेच्या नवव्या अध्यायाबद्दल अतीव प्रेम आहे. कदाचित म्हणूनच त्यांनी या अध्यायाच्या निरुपणाला प्रारंभ करताना `तरी अवधान एकले दीजे। मग सर्वसुखासी प्राप्त होइजे। हे प्रतिज्ञोत्तर माझे। उघड ऐका ॥१:९॥‘ असे उद्‌गार काढले आहेत. असे शब्द उच्चारण्यामध्ये त्यांच्या मनात स्वतःच्या ज्ञानाबद्दल अहंकार आहे की काय? ही कुशंका कोणाच्याही मनात येऊ नये म्हणून त्यांनी पुढच्या तीस ओव्यांत श्रोत्यांची मनधरणी केली आहे. त्यात स्वतःकडे लघुपणा घेत त्यांच्या ज्ञानाची स्तुती करुन आपणांसारख्या श्रोत्यांची साथ मिळाली म्हणूनच माझ्याहातून ही भावार्थ टीका होत आहे असे वारंवार प्रक्षेपिले आहे. शेवटी श्रीगुरुंनी `आम्हांला तुझ्या मनातील भाव पूर्ण ठाऊक आहे, आता निरुपणास प्रारंभ कर’ अशी आज्ञा केल्यावर अत्यानंदाने माऊलींनी भावार्थ उकलून दाखविण्यास सुरुवात केली. आज निरुपणाला घेतलेली ओवी त्यांच्या वरील वर्णन केलेल्या श्रोत्यांच्या क्षमायाचनेमधीलच आहे. स्वतःच्या निरुपणाला काजव्याची आणि श्रोत्यांच्या ज्ञानाला सूर्याची उपमा देत ते म्हणत आहेत: `कितीही मोठ्या काजव्याची कल्पना केली तरी त्याला सूर्याएवढा तेजःपुंज आपण कल्पू शकणार नाही. (कल्पनेच्या परिसीमेतही) अमृताला तोड देईल अशा स्वयंपाकाचे वर्णन सांगता येणार नाही.’

ज्ञानेश्वरीतील संदर्भानुरुप वरील ओवीचा अर्थ आपण बघितला, यापुढे `एकतरी ओवी अनुभवावी’ ह्या श्री संत नामदेवांच्या उक्‍तीनुसार आपल्या जीवनात कुठला अर्थ लागू शकेल यावर आपण विचार करायचा प्रयत्‍न करु. असा अर्थ लावण्यात स्वतःच्या जीवनातील प्रसंगांशिवाय आणि स्वसंवेदनांनी जाणलेल्या बोधाखेरीज कशाचाही उपयोग होत नाही. आणि तो अर्थ कितीही सामान्य वाटला, साहित्यीक दृष्टीने अलंकारीक भाषेत अवतरला नसला, तरी स्वतःच्या जीवनात त्याचे महत्व निव्वळ पुस्तकी ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ आहे हे सर्वांनी जाणून घेणे जरुरी आहे. स्वतःच्या अर्थाबद्दलच्या अशा निःसंदेह खात्रीमध्येच आपल्या साधनेला पुढे नेण्याची शक्‍ति असते.

 

साधनेतला आपला डळमळीत प्रयत्‍न!

 

आज इथे आलेल्यांपैकी कोणालाच संसारात काही कमी असे आत्यंतिकरीत्या जाणवित आहे असे वाटत नाही. परीश्रमाने प्राप्त केलेल्या उच्च शिक्षणाने व पाठीमागे असलेल्या श्रीगुरुंच्या आशिर्वादाने आपणां सर्वांच्या जीवनात एकप्रकारची स्थैरता आहे. अर्थात याचा अर्थ असा नाही की आपणांस जे काही हवे आहे ते सर्व आपल्याजवळ आहे. सध्या हवीहवीशी वाटणारी वस्तू आपल्या आवाक्याबाहेर नाही याची खात्री आपणा सर्वांस आहे. काही दिवस प्रयत्‍न केले तर जे पहिजे ते मिळेलच असा आत्मविश्वास आपल्यात आहे. हा, वस्तुस्थितीवर आधारीत असलेला, विश्वास आपल्या जीवनाचे एक अविभाज्य अंग आहे यात शंका नाही आणि तो असणे हे एक भाग्यच आहे. परंतु व्यवहारातील कुठलीही गोष्ट वा घटना संपूर्णपणे चांगली (वा वाईट!) नसते. स्वतःबद्दलच्या आत्मविश्वासाचा व्यावहारिक जगातही कधी कधी तोटा होतोच. उदाहरणार्थ, क्वचितप्रसंगी यातून अहंगंड निर्माण होतो वा आहे ती स्थिती टिकवून ठेवलीच पाहिजे हा दुराग्रह निर्माण होऊ शकतो. केवळ व्यवहारातच नव्हे तर परमार्थातही आपल्या सांसारिक सुखी स्थितीचा फायदा आणि तोटा होत असतो.

स्वतःवरील विश्वासाचा परमार्थातील फायदा असा की आपण गुरुउक्‍तींवर स्वतंत्र विचार करण्याची शक्‍ति प्राप्त करतो. बहुतांशी भक्‍त त्यांच्या पायावर लोटांगण घालण्यात वा त्यांच्या शरिरीक सुखाची सोय करण्यात धन्यता मानत आहेत असे बघूनसुध्दा आपण त्यांचे अनुकरण करण्यास उद्युक्‍त होत नाही. त्यांच्या उक्‍तीचा जो अर्थ स्वतःला उमगलेला आहे त्याप्रमाणे स्वतःच्या जीवनात वर्तन करणे हीच खरी गुरुसेवा आहे हे उमगुन त्याप्रमाणे वागण्याचे धैर्य आपल्या अंगात येण्यास स्वतःबद्दलचा विश्वास असणे जरुरी आहे. खास करुन आपल्याला कळलेला अर्थ बाकी शिष्यांपेक्षा भिन्न असेल तर त्यानुसार वर्तन करण्यास अतिशय धैर्य लागते यात संदेह नाही. हे धैर्यसुध्दा आपले गुरुच आपणांस पुरवित असतात हे जरी खरे असले तरी आपल्या आत्मविश्वासाचा परिणाम, खारीने रामसेतु निर्माणात केलेल्या मदतीप्रमाणे का होइना, पण होत असतोच.

पण (श्रीमती देवकी पंडित यांच्या `सारेगमप” या दूरचित्रवाणीतील कार्यक्रमातील विख्यात `पण’ या शब्दाप्रमाणे!) आपल्या विश्वासाचा तोटा साधनेत व्हायची शक्यता असते. पहिला, आणि अगदीच ढोबळ असा, तोटा म्हणजे काही जणांची `गुरुंना सांगे तत्वज्ञान’ अशी अवस्था होते. साधनेत काही दिव्य अनुभव आले की आपल्या गुरुंचे आता काही महत्व नाही अशी वेडगळ भावना मनात उद्भवते व त्यात साधक गुंतला तर त्याचा सर्वनाश होणार यात शंका नसते. परंतु स्वतःकडे सारासार बुध्दी असल्याने आपण अशा ढोबळ तोट्यापासून दूर होतो. गुरुंमुळेच आपली साधना सुरळित चालू आहे, स्वतःच्या प्रयत्‍नांच्या मानाने आपली प्रगती खूपच वेगाने होत आहे हे प्रामाणिकपणे मान्य करुन त्या साधनेतील प्रगतीचे सर्व श्रेय सद्‌गुरुंना देऊन आपण कृतज्ञ राहतो. मनातील कृतज्ञतेचा आधार घेऊन गुरुंचे श्रेष्ठत्व अखंड मानण्यास आपणांस कठीण होत नाही. परंतु वरील तोट्यापेक्षा अजून एक खूप सूक्ष्म तोटा स्वतःवरील विश्वासाचा होत असतो. आणि ह्यात आपण फसण्याची प्रचंड शक्यता असते.

आपण आपल्या साधनेचे अंतिम ध्येय थोडेबहुत विसरणे हा तो सूक्ष्म तोटा होय. असे बघा, साधना करण्याचे खरे ध्येय आत्मरुपी भगवंताचे स्वसंवेदनांनी ज्ञान करुन घेणे हे होय असे आपण मान्य करुन आता बराच काळ लोटला आहे. हे ध्येय मान्य करताना आपल्या मनाची जी स्थिती होती त्या मानसिक स्थितीमुळे स्वतःच्या मार्गाचा अंत भगवंताला आतूनबाहेरुन ओळखण्यामध्येच आहे हे स्वीकारण्यास काही अडथळा आला नव्हता. आपली खरी साधना ध्येय (म्हणजे `साध्य’) काय हे ठरविल्यावरच सुरु होत असते. परंतु आपल्या मनाची ती देवाबद्दलची आत्यंतिक तळमळता सतत ठेवणे आपणास शक्य होत नाही. भावनेची तेवढी तीव्रता सतत सहन करण्याची शक्‍ति आपणामध्ये नसते. त्यामुळे काही काळाने भगवंताची प्राप्ती करण्याशिवाय गत्यंतर नाही ही भावना जाऊन `भगवंतप्राप्ती झाली तर बरी’ असे वाटू लागते. ह्या बदलत्या स्थितीचे वर्णन करणारा एक सुंदर शब्द म्हणजे `स्मशानवैराग्य’ होय. एखाद्या जीवलग व्यक्‍तीच्या निधनानंतर जेव्हा स्मशानभूमीत जावे लागते तेव्हा त्या ठिकाणी आपणांस जीवनाच्या क्षणभंगुरतेची संपूर्ण जाणीव होऊन संसाराबद्दल विरक्‍ती बाणते. ह्याला स्मशानवैराग्य असे म्हणतात. असे म्हणण्याचे कारण असे की ते वैराग्य स्मशानात असेपर्यंतच राहते. तेथून घरी आल्यावर आंघोळ झाली की परत आपण स्वतःच्या संसारात गुरफटतो! श्री संत भगवान रमणमहर्षी आणि परमहंस स्वामी स्वरुपानंदांना संसाराची आंतर्बाह्य विरक्‍ती स्वतःच्या मरणाचा प्रसंग प्रत्यक्ष अनुभविल्याने आला हे इथे सांगावेसे वाटते. त्यांच्यात आणि आपल्यात फार मोठा फरक म्हणजे त्यांनी ती विरक्‍ती टिकवून ठेवली व आपण तसे करु शकत नाही. असो. तर मूळ मुद्दा असा की आपल्या संसारातील गोष्टी मिळविता येतील ह्या आत्मविश्वासाचा एक तोटा म्हणजे `आता जीवनात यापेक्षा अजून काही करायची गरज नाही’ अशी भावना मनात निर्माण होणे. भगवंताची प्राप्ती झालीच पाहिजे या उच्च भावनेतून थोडे खाली उतरुन आपण आहे ती अवस्था चांगलीच आहे, यात सहज जमल्यास भगवंत दिसला तर चांगलेच असा विचार करायला लागतो. अशावेळी आपल्या घरातील इतर मंडळी जर संसारसुखातच धन्यता मानत असतील तर त्यांच्या सुखात आपणसुध्दा रमून जाऊन परमेश्वरापासून (आपल्या नकळत) दूर व्हायला लागतो.

याचे कारण असे की आपल्या कुटुंबातील इतर व्यक्‍तींना व्यावहारिक सुख देण्याची क्षमता स्वतःच्या निर्गुण परमेश्वराच्या साधनेवर अवलंबून नसल्याने साधना करताना आपले मन संपूर्णपणे एकाग्र होणे थांबते. साधना नाही जमली तरी मी संसारात सुखी आहेच की ही खात्रीच जणू आपणांस साधनेत जीवापाड प्रयत्‍न करुन देत नाही! खालील उदाहरण पहा: छत्रपति शिवाजींच्या काळात सिंहगड किल्ला मुगलांच्या ताब्यात होता. तो प्राप्त करण्याकरीता श्री तानाजी मालुसरे घोरपडीच्या सहाय्याने कड्यावर दोर लावून आपल्या सैन्यासहित गडावर चढले. वर चढल्यावर लढाई चालू असताना पराजय होऊ शकेल अशी परिस्थिती निर्माण झाल्यावर तानाजीने पळून जायचे दोर कापून टाकले आणि सैन्याला सांगितले की आता तुम्हांला लढण्याशिवाय काही पर्याय नाही. त्यानंतर त्याच्या सैनिकांना प्राण पणाला लावून लढण्याशिवाय पर्याय उरला नाही. त्यांच्या आत्यंतिक लढाईमुळेच त्यांना जय प्राप्त झाला. ह्या गोष्टीप्रमाणेच आपण संसारातील सुखाचे पळवाटरुपी दोर कापून साधना केली तरच भगवंताच्या दुर्गाची प्राप्ती होइल हे आपण लक्षात ठेवले पाहिजे. संसारातील सुखाची कुठलीही पर्वा करायची नाही असे ठामपणे ठरविले तरच आपली साधना निर्विघ्न पुढे चालू राहील हे मनावर बिंबविले पाहिजे. आपला स्वतःच्या व्यावहारिक कर्तृत्वाबद्दलचा आत्मविश्वास आपणांस साधनेतील हे पळवाटेचे दोर कापू देत नाही हा सूक्ष्म तोटा फार कमीजणांच्या ध्यानात येतो.

साधना करताना आपण स्वतःचे दात घासण्याइतके वा वेळच्यावेळी भोजन करण्याइतके तत्पर का रहात नाही याचे एक सूक्ष्म कारण आपला `संसारात पुढे जाता येईल’ हा आत्मविश्वास आहे हे ध्यानात घ्या. एकदा हे ध्यानात आले की आपली साधना नीट का चालत नाही याबद्दलचा न्यूनगंड आपल्या मनातून दूर होईल. संसारात अजून गुंतलो आहोत, त्यात प्रगती होणार आहे याची खात्री आहे म्हणून साधना जीव पणाला लावून होत नाही हे ध्यानात आले की साधना परत मार्गी आणण्यास काय उपाय करावे हे सुचते. आजची ओवी आपणांस एक उपाय सुचवित आहे असे वाटते.

 

साधनेतील सुख एक महातेज आहे, संजीवन अमृत आहे!

 

आधी हे लक्षात घ्या की आत्मविश्वासाचा साधनेत होणारा तोटा आपणास नष्ट करायचा आहे, आपला आत्मविश्वास नष्ट करायचा नाही! आत्मविश्वासच नाहीसा झाला तर आपले स्वतःचे असे वैशिष्ट्यच नाहीसे होईल आणि परमेश्वराला हे मान्य नाही. आपण `स्वधर्मा’ने जगून त्याच्याजवळ जावे अशीच त्याची इच्छा आहे. तेव्हा स्वतःच्या व्यावहारिक आत्मविश्वासाला धक्का न लावता आपणास त्याच्यापासून उद्भवलेल्या दोषांपासून दूर व्हायचे आहे यात शंका नाही. त्याकरीता एक उपाय म्हणजे स्वकर्तृत्वाने जे व्यावहारिक यश मिळणार आहे त्याचे भगवंतप्राप्तीच्या मानाने असलेले लघुत्व जाणणे हा आहे. एखादा लहान मुलगा परीक्षेत `कॉपी’ करण्याचा विचार केव्हा करतो? आपल्या सर्व प्रयत्‍नांनीसुध्दा मनासारखे गुण मिळणे शक्य नाही याची खात्री पटल्यावरच. संसारातील सर्वात उच्चतम सुखापेक्षा जर भगवंतप्राप्ती उच्च आहे हे आपणांस पटले तर ते सर्वोत्तम सुख प्राप्त करण्याची धडपड आपण संसारातील सुखाच्या प्राप्तीने कधीच सोडणार नाही हे स्पष्ट आहे. स्वतःच्या कर्तृत्वाने जास्तीत जास्त आपणांस व्यावहारिक सुखाचाच लाभ होणार असल्याने अंगात अमानित्व गुण ठेवून गुरुभक्‍ति बाणविण्यास हा एक उपाय सहज डोळ्यासमोर येतो.

याचा दररोजच्या जीवनात आचरण्याजोगा मार्ग म्हणजे तुम्ही मनाला साधनेमुळे लाभणारा आनंद आणि संसारातील ठराविक गोष्टींच्या प्राप्तीमुळे लाभणारे सुख यांची तुलना करण्यास शिकवा. साधनेतील आनंद तात्पुरता होता, ध्यान सुटल्यावर तो गेला हे जरी सत्य असले तरी तो जेव्हा होता तेव्हा आपणांस काय वाटत होते? यावर विचार करा. तुमच्या लक्षात येण्यास वेळ लागणार नाही की त्यावेळी जगातील कुठल्याही गोष्टीचे भान आपणांस नव्हते. केवळ स्वतःच्या अस्तित्वातच आपण सुखी होतो. साधनेतील सुख दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टींवर अवलंबून नसून स्वयंभू आहे याची तुम्हाला खात्री पटेल. मग तुम्हांला लक्षात येईल की तत्वतः हे एकच सुख सतत आपल्याजवळ असू शकते. ज्याप्रमाणे पाण्याचा नळ उघडला की पाणि वाहायला लागते त्याचप्रमाणे स्वतःमध्ये गुंगलो की सुखाने आपले मन तुडुंब भरणार आहे याची विनासंदेह खात्री तुम्ही करुन घ्या. आत्ता जो आनंद ध्यानाच्या एकाग्रतेमध्येच मिळत आहे तो साधनेत प्रगती झाल्यावर दिवसाचे चोवीस तास आपल्याजवळ राहणार आहे ही खात्री आहे. तेव्हा त्याचा आज असलेल्या क्षणिकपणाकडे सध्या दुर्लक्ष करा. एवढेच नव्हे, तर ह्या सुखामध्ये संसारातील कुठल्याही दुःखाचा नाश करण्याचे सामर्थ्य आहे हे तुम्ही स्वतःवर प्रयोग करुन स्वतः जाणून घ्या. साधनेतील एकाग्रता म्हणजेच आपले आणि परमेश्वराचे सान्निध्य होय. त्या सान्निध्यात सर्व संसाराची होळी करण्याची शक्‍ति असते म्हणून आपण त्या सुखाला `महातेज’, म्हणजे सूर्य अशी उपमा देऊ शकतो हे तुमच्या सहज लक्षात येईल.

जगातील सर्वात कठोर अशा दुःखाने पोळून आपले जीवन वैराण झाले असेल तरीही साधनेत एकाग्रता आली की तीच शांति लाभते हे बघा. अर्थात असे होण्यास आधी तुमच्या जीवनात आत्यंतिक दुःख आले पाहिजे. खरोखर जीवनात दुःखद क्षण येणे ही साधनेच्या दृष्टीकोनातून एक प्रचंड संधी आहे. ह्याक्षणीच आपले मन संसारसुखातून विरक्‍त होऊन अधिक गूढ ध्येयाचा शोध घेण्यास प्रवृत्त होण्याची शक्यता असते. आपल्या स्वतःच्या मनाचा पीळ सोडविण्याची शक्‍ति केवळ दुःखातच आहे. थोर योगी परमहंस योगानंद यांच्या परमशिष्या श्री संत ग्यानमाता ह्यांनी तर जीवनाच्या दुःखद क्षणांकडे तुम्ही आदरसत्कारे बघा असे सांगितले आहे! (अर्थात याचा अर्थ असा नव्हे की प्रत्येक गोष्टीत तुम्ही दुःख बघा. जीवनात `सहज’ आलेले दुःखच खरा बोध देऊ शकते). तर सांगायचे असे की दुःखरुपी दाहाने वैराण झालेल्या आपल्या जीवनाला परत सुख देण्याची शक्यता साधनेतील शांतीत आहे हे लक्षात आल्यावर साधनेतील आनंदाला `अमृताची’ उपमा देण्याला तुम्ही तयार व्हाल. व्यवहारातील अनुभव काजव्यासारखे क्षुल्लक वाटू लागले की तुमची साधना सहज होते, सतत चालू राहते असा अर्थ श्री ज्ञानेश्वर महाराजांच्या वरील ओवीतून आपण घेण्यास काहीच हरकत नाही. स्वतःच्या जीवनातील अनुभवांतून हा अर्थ आपण अनुभविला तर आपले कल्याण झाले असे म्हणण्यास श्री नामदेवांच्या `एक तरी ओवी अनुभवावी’ उक्‍तीचा आधार आहेच!

 

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये दिनांक १३ जानेवारी २००८ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारित.)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: