513/9: Religion Vs Spirituality

 

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

अगा मर हा बोलु न साहती । आणि मेलिया तरी रडती ।

परी असते जात न गणिती । गहिंसपणे ॥ ५१३:९ ॥

 

नवव्या अध्यायाच्या शेवटी अर्जुनाला परमार्थातील गूढार्थ जाणून घेण्यातच मानवाची भलाई आहे हे बिंबविण्याकरीता भगवान श्रीकृष्ण व्यावहारिक जगाबद्दलची वस्तुस्थिती समजावून सांगतात. वस्तुस्थिती कळणे म्हणजे जी वस्तू आहे तशी, त्यावर कुठल्याही भावनांचे आरोपण न करीता, जाणणे. अशा कळण्यामध्येच त्या वस्तूचे खरे ज्ञान होत असते. परमार्थाच्या मार्गात पुढे जाण्यास दृष्य जगाची वस्तुस्थिती जाणून घेण्याची काय आवश्यकता आहे असे कुणास वाटेल. आपले ध्येय समजा पूर्वेस असेल तर पश्चिमेस काय आहे हे संपूर्णपणे जाणल्यास तिथे आपले ध्येय नाही हे स्पष्ट होईल आणि मग आपोआपच आपण पूर्वेकडे वळू. त्याचप्रमाणे ही गोष्ट आहे. अध्यात्मात बाह्य संसारातून मन काढून घेऊन स्वतःमध्ये असलेल्या स्वरुपाकडे वळवायचे असते. म्हणून बाह्य जगाचे खरे रुप कळणे जरुरी आहे. कारण अंतर्गत साधनेला पर्याय म्हणजे दृष्य जग होय. आणि जोपर्यंत आपल्याकडे दुसरा पर्याय आहे तोपर्यंत आपले मन अध्यात्मात एकाग्र होणार नाही याची पूर्ण जाणीव भगवंतांना आहे. एखादी गोष्ट केल्याखेरीज दुसरा पर्याय नाही याची संपूर्ण जाणीव जेव्हा आपणांस होते तेव्हा आपले मन अगदी सहजरीत्या ती गोष्ट करण्यास उद्युक्‍त होते. परमार्थाला पर्याय म्हणजे व्यावहारिक जग. आपले लक्ष संपूर्णपणे साधनेकडे लावायचे असेल तर त्याच्याकडे असलेला दुसरा पर्याय काढून घेणे आवश्यक आहे. जोपर्यंत आपल्या देहाची आपणांस जाणीव आहे तोपर्यंत जगाचा नाश होणे अशक्य आहे. मग हा पर्याय काढून टाकायचा म्हणजे काय? तर आपल्या मनातील जगाबद्दलचे ममत्व काढून टाकायचे आहे. समजा आपणांस डॉक्‍टरने आपल्या अतिशय आवडत्या पक्वान्नाने असाध्य रोग होण्याची शक्यता आहे असे सांगितले तर त्या ज्ञानाच्या प्रभावाने आपोआपच आपली त्या पदार्थाबद्दलची आवड कमी होते. मग तो पदार्थ सतत आपल्या डोळ्यासमोर राहिला तरी उचलून तोंडात टाकावा अशी भावना निर्माण होत नाही. त्याचप्रमाणे आपल्या भवरोगाचे निवारण करणारा श्रीकृष्णरुपी वैद्य आपणांस संसारात गुंतल्यामुळे आपली पुढे काय गती होणार आहे हे सांगत आहे. ज्या कुणाला भगवंताचे सांगणे पूर्णपणे पटेल त्याचे मन आपोआपच भौतिक जगावरुन उडून पारमार्थिक जगाकडे आकर्षिले जाईल. म्हणूनच ज्ञानेश्वर महाराज नवव्या अध्यायाची सुरुवात करतानाच `अवधान एकले दीजे । आणि सर्वसुखासी पात्र होईजे। हे प्रतिज्ञोत्तर माझे । उघड ऐका ॥१:९॥’ असे म्हणतात.

आज निरुपणाला घेतलेली ओवी म्हणत आहे की संसारात गुंतलेली माणसे कशी असतात? तर `त्यांना मर हा शब्द ऐकवत नाही, यदाकदाचित कुणी आपला देह सोडला तर यांच्या शोकाला पारावार रहात नाही आणि असे असताना दररोज आपले आयुष्य कमी होत आहे याची पर्वा स्वतःच्या मूर्खपणाने करीत नाहीत.’ इथे आयुष्य हा शब्द रुपकात्मक आहे. केवळ आपल्या देहाचे आयुष्यच कमी होते असे नव्हे तर येथील सूर्य हासुध्दा अस्त होण्यासाठीच उदयास येतो, येथील चंद्रालासुध्दा क्षयरोग झालेला आहे, येथील इतिहासाच्या मोठमोठ्या कहाण्या केवळ किती लोक मेले (महायुध्दांमध्ये) हेच सांगतात असेसुध्दा माऊली म्हणते. खरी घटना काय आहे ते पहा. जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीत रस घेतो तेव्हा आपण आपले लक्ष त्या गोष्टीत, घटनेत गुंतवितो. त्या आपल्या लक्ष देण्यात आपण स्वतःचे थोडेसे आयुष्य त्या गोष्टीला देतो असे म्हणल्यास वावगे होणार नाही. कारण तुम्ही लक्षच दिले नाही तर कुठे आहे ती गोष्ट? आत्ता या क्षणी दिल्लीला राजपथावर काय चालले आहे हे आपणास माहिती नाही म्हणून ह्या क्षणी तिथे जी घटना घडत आहे तीला अस्तित्वच नाही. आपल्या कळण्यामध्येच त्या घटनेला जीवन प्राप्त होते. म्हणजे आपण आपले आयुष्य असे गोष्टींना उधार देत जीवन जगत असतो. मग मन भरले की आयुष्य परत घेतो, मन काढून घेतले असे म्हणतात बघा. त्याचा अर्थ हा आहे. तेव्हा आयुष्य कमी होत आहे याचा अर्थ या जगातील सर्व गोष्टींचे अस्तित्व क्षय होत आहे हे बघ असे श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणत आहेत. म्हणजे कुठलीही वस्तू स्थिर नाही. सुख मिळायला जी वस्तू हवी होती तीचे रुप क्षणोक्षणी अस्तंगत होत असेल तर तीच्यावर अवलंबून असलेले सुखही कमीच होत राहणार, आणि शेवटी नष्ट होणार यात कुठला संदेह आहे? म्हणजे काय तर सर्व आयुष्य ज्या सुखाच्या शोधात तू घालवित आहेस त्या सुखाची प्राप्ती या जगात होईल का याचा तूच विचार कर हा त्यांच्या सांगण्याचा उद्देश्य आहे. आपण स्वतःला अर्जुनाच्या रुपात घालून हा विचार केला पाहिजे की सध्या मी माझ्या आयुष्यात महत्वाचे म्हणून जे काही ठरविले आहे त्या सर्व गोष्टींची यथासांग पूर्तता झाली तर मग मी कायमचा सुखी होईन का? का मला परत सुखाच्या शोधात भटकावे लागणारच आहे? पूर्णपणे वस्तूस्थिती जाणून घ्या की या जगात सुख मिळाले आहे असे कळेकळे पर्यंतच ते टिकते, मी सुखी आहे हे कळले की लगेच आपला `आता पुढे काय?’ हा प्रश्न परत आ वासून उभा राहणारच आहे. तुम्हाला हे पूर्णपणे कळले तरच तुम्ही आपल्या सुखाच्या प्राप्तीची व्याख्या बदलायला तयार व्हाल. ज्या गोष्टी लहानपणापासून आपण गृहीत धरल्या आहेत त्यांच्या योग्यतेचा सारासार विचार करणे ह्या विवेकसूर्याचा उदय आपल्या मनात झाला की आपल्या मनातील शारिरीक भोगाच्या आसक्‍तीचा अंधार नष्ट होण्यास सुरुवात होते. मग जेव्हा हा विवेकरुपी भानू मध्यान्ही डोक्यावर तळपू लागतो तेव्हा वैराग्याच्या तापात सर्व पापे भस्म होऊन पुढील प्रगतीचा मार्ग गोचर होतो. हजारो वर्षांपासून अस्तित्वात असलेला साधकाच्या प्रगतीचा हा मार्ग आजही तितकाच उपयुक्‍त आहे. याउलट असे म्हणायला हवे की आजकालच्या `वैज्ञानिक’ युगात या मार्गाशिवाय आपणांस पर्यायच नाही. कारण विवेक-वैराग्य या मार्गाखेरीज दुसरा साधनेचा मार्ग म्हणजे ब्रह्मज्ञानी गुरुंच्या सान्निध्यात राहून, त्यांच्यावर संपूर्ण विश्वास ठेवून आपले आयुष्य व्यतीत करणे. मग त्यांनी `टाक विहीरीत उडी’ असे सांगितल्यावर `का? कशाला?’ असे न विचारता उडी टाकायची आपली तयारी पाहिजे. पण सध्याच्या जगात अशारीतीने आपल्या गुरुंवर संपूर्ण विश्वास टाकू शकणारे कल्याणस्वामींसारखे महाभाग किती आहेत? तेव्हा गुरुंचा सल्ला लक्षात ठेवून स्वतःच्या बुध्दीचा वापर करणे हा एकच मार्ग आपल्यासारख्या `सुशिक्षितांच्या’ आवाक्यातला आहे असे वाटते. ज्याच्या मनात संपूर्ण आणि निःसंदेह श्रध्दा नाही त्याने बुध्दी वापरावी. त्याला दुसरा पर्यायच नाही. बुध्दी योग्य रीतीने वापरली की श्रध्दा आपोआप वृध्दींगत होते आणि मग कधी मति व कधी भक्‍ती अशा दुहेरी मार्गाने साधक झटपट ध्येयापाशी येतो. सध्या मोठमोठी यंत्रे वापरुन जलद रीतीने राजमार्गांचे दुहेरीकरण चालू आहे, त्याचप्रमाणे आपण स्वतःच्या बुध्दीच्या उपकरणाने आपला साधनेचा मार्ग दुहेरी केला पाहिजे! मग त्यावरुन साधनेतील अनुभवांचे बोजड ट्रक सहज रीतीने पार होतील!! नाहीतर साधनेतील सुखद अनुभवांतच अडकण्याचा ट्रॅफिक जॅम होण्याची शक्यताच जास्ती.

 

धर्म आणि परमार्थ यातील फरक

 

स्वतःची बुध्दी वापरावी असे जेव्हा आपण ऐकतो तेव्हा आपल्या मनात एक प्रकारची दहशत उत्पन्न होते. लहानपणी शाळेत परीक्षेकरीता केलेल्या अभ्यासाची आठवण जागृत होते व दडपण वाटायला लागते. खरोखर, आपण आपले जास्तीत जास्त आयुष्य विचार न करीता घालवायचा प्रयत्‍न करीत असतो. तुम्ही जरा विचार करा (!!) की तुमची सुखीपणाची कल्पना काय आहे म्हणून. सगळे आयुष्य सुरळीत करुन शेवटी आपण सोफ्यावर तंगडी पसरुन बसायचे असे तुमच्या डोळ्यासमोर येते की नाही?! जे हवे ते मागितल्यावर हजर होईल तर अजूनच सुखाची परमावधी. या दृष्यात मेंदूतील पेशींचा अभावच जाणवितो!! जर सुखाची कल्पना काही तकलीफ न होता आयुष्य जगायचे अशी असेल तर अत्यंत आवडत्या क्षणी बुध्दीला सोडून दिले असे होते. प्रिय व्यक्‍तीला आपण सुखाच्या क्षणी सोडतो का? म्हणजे आधीपासूनच आपण बुध्दीला आपले मानले नाही हे स्पष्ट होते. कितीजणांची सुखाची कल्पना एक अत्यंत कठीण सुडोकूचा वा आपल्या विश्वातील दुसरा कुठलातरी प्रश्न सोडवित तासंतास घालविणे अशी आहे? हे तर काम झाले! त्यात कसला आनंद? या पार्श्वभूमीवर अत्यंत खोल विचार करा असे जेव्हा आपणांस ऐकू येते तेव्हा ऐकताक्षणीच आपण गर्भगळीत झालेलो असतो. मग त्यापेक्षा दररोज सकाळी पहाटे उठून अर्धा तास नामस्मरण करा हे चांगले वाटते. यात विचार करण्याचा सवाल नसतो तर आज्ञापालन करण्याचा प्रयत्‍न असतो. तेव्हा साधना म्हणजे एक ठराविक कृती असे आपण समजण्यास अगदी उत्सूक असतो. अत्यंत सात्विक बुध्दीचे आणि प्रामाणिक साधकही अशा विचारात अडकून आपली खरी साधना विसरतात. देवाच्या नावात आपली साधना उत्तम सुरू आहे असे समजतात. कुठले हे देव? तुमच्या हिंदू धर्मातच अनंत देव आणि देवता आहेत. यापैकी तुम्ही कुणाला भजणार? आणि का म्हणून? त्यांनी तुम्हाला शाश्वत सुख द्यावे म्हणून? जरा पुराणातील गोष्टी बघा. खुद्द या देवांनाच शाश्वत सुख लाभले आहे असे दिसून येत नाही. इंद्राची अवस्था भयभीत झालेली आहे, त्याने परस्त्रीची अभिलाषा धरलेली आहे अशा घटना पुराणांत लिहीलेल्या आहेत. यथा राजा तथा प्रजा! ज्या देवांचा राजाच असा आहे त्यातील कुठल्या देवाकडे तुम्हाला शाश्वत सुख देण्याचे सामर्थ्य आहे? तशी शक्‍ती असती तर ते स्वतःच सुखी राहीले असते की! शाश्वत सुखी कोण असे बघाल तर संतमंडळीच डोळ्यासमोर येतात. स्वामी स्वरुपानंद सतत आनंदी होते. श्री संत ज्ञानेश्वरांनी सतत आत्मानंदाचा आस्वाद घेतला आणि श्री रामकृष्ण परमहंस स्वतःला घशाचा कर्करोग झाला असतानाही आनंदात डुंबत होते. त्यांना ना परस्त्रीची अभिलाषा झाली ना सत्तेच्या आकर्षणामुळे भीती वाटली. ही मंडळी सतत आनंदी होती. म्हणून ज्या साधकाला शाश्वत सुखाची, आनंदाची तल्लफ आहे त्याने आधी आपले लक्ष धर्मातून काढून परमार्थात घातले पाहिजे. म्हणून साधकाला नित्य-नैमित्तिक साधनेच्या कसरतींच्या पळवाटेत गुंतण्याच्या धोक्यापासून दूर रहायला हवे. खरी साधना नित्य नूतन हवी. क्षणोक्षणी आपण `आता ह्रुदय आपुले, चौफाळूनिया भले, वरी बैसवू पाऊले, श्रीगुरुंची ॥१:१५॥’ असे म्हणायला हवे. सवयींच्या जळमटांचा त्रास श्रीगुरुंच्या पदकमलांना होऊ द्यायचा नसेल तर वेळच्यावेळी कळ दाबल्यासारखी साधना सुरू करायची आणि ठराविक काळाने गजर झाल्यावर बंद करायची यात परम सौभाग्य मानणे बंद करा. एकदा सवयीची साधना गेली की मग परमार्थात काय उरेल? एकतर सद्‌गुरुंवर निव्वळ, निखळ विश्वास आणि ते सांगतील तसे वागायची तयारी किंवा प्रत्येक गोष्ट विवेकरुपी उजेडात बघायची बुध्दी. संपूर्ण विश्वास माझ्याकडे नाही. तुमच्याकडे आहे का? असेल तर उत्तम नाहीतर आपली बुध्दी वापरा असे म्हटले आहे. त्यात घाबरु नका!

आता इथे अजून एक गोष्ट लक्षात घ्या. परमार्थात धर्माचे महत्व फार कमी आहे. आपणांस श्री ज्ञानेश्वरांनी भावार्थ गीतेच्या पहिल्याच ओवीत सांगितल्याप्रमाणे आत्मरुपी देवाकडे जायचे आहे. हा आत्मरुपी देव केवळ हिंदू लोकांमध्येच आहे का? नाही. हा केवळ मनुष्यात नव्हे तर प्रत्येक जीवजंतूत आहे. आणि त्या सर्वांना त्या देवाकडे जायचा जन्मसिध्द अधिकार आहे. शेवटी धर्म धर्म म्हणजे काय आहे? काही थोर योगींनी (जसे जीझस क्राईस्ट, भगवान बुध्द, मोहंमद पैगंबर) स्वतः कष्टाने आत्मरुपी देवाची प्राप्ती करुन घेतली आणि आपला मार्ग अनुयायांना सांगितला. त्या मार्गावरच प्रेम करणाऱ्या अनुयायांनी त्या मार्गाचे महत्व वाढविले आणि काही काळाने त्याचे धर्मात रुपांतर झाले. याचा अर्थ असा की परमार्थात आपल्याला अशा ठिकाणी जायचे आहे की जीच्या अस्तित्वाने सर्व धर्मांना जीवन प्राप्त झाले आहे. रामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की वेगवेगळे धर्म म्हणजे एकाच नदीकाठच्या एकाच गावात अनेक घाट बांधले असतात तसे आहेत. सर्व घाटांनी उतरुन एकाच पाण्याचे प्राशन करता येते. मग काही घाटांतून ब्राह्मणच उतरतील तर काहीतून मुसलमान. पाण्याला त्याचे काय? आपणांससुध्दा पाण्याशी संबंध राखायचा आहे, घाटाशी नाही. वेळप्रसंगी घाटाशिवाय, किनाऱ्यावरुनच सूर मारायची तयारी असली पाहिजे (म्हणजे कुठल्याही धर्माचा आधार न घेता स्वमतीने आत्मज्ञान करुन घ्यायची तयारी हवी). जरा बघा की कुठल्याही संताने ठाम असे काही करायलाच हवे असे बंधन घातलेले नाही. जर धर्म पाळायचा असता तर बंधन पाळणे जरुरी असते. श्रीगणेशाची खास पूजा चतुर्थीलाच करावी लागते. षष्ठीला नाही. ते बंधन पाळावेच लागते. पण परमार्थात कुठलेही बंधन असे घातले नाही. कुठलीही गोष्ट स्वीकाराच असा आग्रह नाही. विवेक करा असा आग्रह आहे. स्वतः विचार करा असे सांगणे आहे ते यासाठीच. आणि विचार कसला करा? तर या जगातील यच्चयावत गोष्टींच्या अनित्यतेचा. जगात सुख नाही असे म्हणू नका. जगातील सुख शाश्वत नाही असे म्हणा. मग तुमच्यातील काहीजण सध्या सुख मिळतेय ना त्यातच आनंदी राहू असे म्हणतील आणि काही म्हणतील शाश्वत सुख कुठे मिळेल हे बघायला हवे. पहिल्यां पठडीतील लोकांचे मन वळवायचा प्रयत्‍न न करीता दुसऱ्या लोकांनी आपले सुख शोधायला हवे असे भगवान आज आपणांस सांगत आहेत. विचार करा, तुम्ही पहिल्या टाईपचे की दुसऱ्या पठडीचे. जे तुम्हाला जाणवेल त्याच्याशी प्रामाणिक राहून आपले जीवन जगायचा प्रयत्‍न करा.

आपण इथे एकत्र येतो ते एक नवीन मंडळ जमवायला नाही. प्रत्येकाला स्वतःचा मार्ग शोधून काढायचा आहे. त्याकरीता सत्संगतीने एक शक्‍ती मिळावी म्हणून आपण एकत्र येतो हे कधीही विसरु नका. एकत्र येण्यातच समाधान मानू नका. येथे येऊन मिळालेल्या शक्‍तीचा उपयोग दररोजच्या जीवनात करा. मग तुम्हाला तुमचा मार्ग स्पष्ट दिसू लागेल यात संदेह नाही.

 

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये दिनांक २ मार्च २००८ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारित.)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: