(395to397)/9: Develop the natural sadhana

 

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

 

पै भक्‍ती एकी मी जाणें । तेथ साने थोर न म्हणे ।

आम्ही भावाचे पाहुणे । भलतेया ॥ ३९५:९ ॥

 

येर पत्र पुष्प फळ । हे भजावया मिस केवळ ।

वांचुनि आमुचा लाग निष्कळ । भक्‍तितत्व ॥ ३९६:९ ॥

 

म्हणोनि अर्जुना अवधारी । तूं बुध्दी एकी सोपारी करीं ।

तरी सहजें आपुलिया मनोमंदिरीं । न विसंबे माते ॥ ३९७:९ ॥

 

साधकाच्या जीवनात एकवेळ अशी येते की त्याच्या हातून जे काही घडते ते सर्व त्याची साधनाच असते. अशा साधनेला `सहज साधना’ म्हणतात. साधनेच्या प्रथमदशेत आपण दिवसातील एक ठराविक काळ साधनेचा असा सुनिश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाने स्वतःच्या दिनक्रमानुसार हा काळ ठरविलेला असतो. म्हणूनच आपण बघतो की काही साधक साधनेकरीता सकाळी लवकर उठतात तर काही रात्री शय्येवर पडल्यावर निद्रा येण्याआधी आज घडलेल्या सर्व घटना सद्‌गुरुंना सांगून झोपतात. दिवसाच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत कुठलाही वेळ आपण आपल्या सोयीप्रमाणे साधनेत व्यतीत करतो. अश्या वेगवेगळ्या साधकांच्या निरनिराळ्या वेळा एकच भगवंत सांभाळत असतो. याचा अर्थ असा की तो सतत आपल्याबरोबर असलाच पाहिजे. नाहीतर केव्हाही साधना केली असती तर त्याला कशी पोचली असती? अशा विवेकाचा साधकाच्या मनात उदय झाला की त्याला सतत परमेश्वराचे अस्तित्व शोधून काढायचा छंद लागतो. काहीकाळाने त्याला भगवंताच्या आपल्याबरोबर सतत असण्याचा स्वसंवेदनांनी अनुभव यायला लागतो व त्याची साधना हळूहळू सहज होते. अशा सहज घडणाऱ्या अनुसंधानात रममाण होऊन जो आपले आयुष्य जगतो त्याने परमार्थात खूप प्रगती केली यात शंका नाही. अशा अवस्थेचे महत्व अनन्यसाधारण आहे. वरील ओव्यांमध्ये अशा उच्च अवस्थेत कसे पदार्पण करावे याचा एक उपाय माऊली आपणांस कथन करीत आहे. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणत आहेत: `अर्जुना तू एक गोष्ट नीट जाणून घे. आम्ही कुठल्याही व्यक्‍तीच्या सामाजिक वा नैतिक स्थितीचा विचार न करीता तीच्यातील माझ्याबद्दल असलेल्या भक्‍तीकडे लक्ष देतो. कुणाच्याही मनात (माझ्याबद्दल) असलेल्या (प्रेम)भावावर आम्ही फिदा होतो. पाने, फुले व फळे अर्पण करुन (म्हणजे बाह्य साधनांनी) केलेल्या भक्‍तीने नव्हे तर अंतर्गत भावाने आमची प्राप्ती होते. (हे जाणून) अर्जुना तुझ्या बुध्दीला सोपी करुन (तीला आपल्या ताब्यात ठेवून, एकांगी करुन) जीवन जगलास, तर तुझी साधना आपोआप `सहज’ होऊन सतत माझ्या सान्निध्यात राहशील.’

 

अहंगड नसावा हे खरे, पण न्यूनगंड का ठेवता बरे?!

 

तेथ साने थोर न म्हणे. भगवंत म्हणताहेत की आम्ही कोण छोटे आणि कोण मोठे याचा अजिबात विचार करीत नाही. भगवंत नेहमी वर्तमानकाळात जगत असतात! आपले मोठेपण आणि लहानपण दोन्ही भूतकाळावर अवलंबून आहे हे लक्षात घ्या. का तुम्ही स्वतःला कमी समजता? तुमच्यात न्यूनगंड का आहे? आत्तापर्यंत तुमच्या हातून काहीच महत्वाचे घडले नाही म्हणून. हो की नाही? माझ्या आयुष्याची संध्याकाळ होत आली आणि अजून देवाबद्दल माझ्या मनात प्रेमभाव नाही. म्हणजे मी पापी आहे. अजून, अगदी या क्षणापर्यंत मला देवावर प्रेम करावे हे केवळ बौध्दीकरीत्याच कळले आहे. परंतु खरे उमगलेले नाही. असे विचार हजार लोकांच्या मनात येतात. अशावेळी कुणी तरुण साधक त्यांच्या दृष्टीस पडला तर ह्यांच्या नकारात्मक भावनांना अजून उत येतो. बघा त्याने किती तरुण वयात भक्‍ती निर्माण केली आहे असे वाटते. प्रवचनाला आपण येतो, साधना करायला बसतो तेव्हा आधीपासूनच आपली अशी गर्भगळीत अवस्था झालेली असते. आपल्या मनाचे आणि बुध्दीचे हे सर्व खेळ आहेत. ज्याप्रमाणे ऑस्ट्रेलियाचे क्रिकेटपटु दुसऱ्या संघातील खेळाडूंना खेळ सुरु होण्याआधीच नाउमेद करुन टाकतात, अगदी तसेच आपली बुध्दी परमार्थाच्या मार्गात पदार्पण करण्याआधीच आपल्याला खच्ची करण्याचे प्रयत्‍न करीत असते. कुणी तुम्हाला सांगितले की कालपर्यंत तुमच्या हातून भगवंताची भक्‍ती झाली नाही म्हणून आजसुध्दा होणार नाही म्हणून. आपण व्यवहारातील निकष साधनेला लावत असतो. जगात कुणाची प्रगती होत आहे हे दिसून येत असते. गरीब माणूस श्रीमंत होण्याआधी मध्यमवर्गीय होतो आणि त्याच्या तशा होण्यात त्याला खात्री होत असते की आपण योग्य मार्गावर आहोत. परंतु साधनेतील सर्व गोष्टी चमत्कारीक आहेत. इथे वाल्याचा वाल्मीकी होऊ शकतो. तुम्हाला वाटेल पण त्याने तपश्चर्या केली आणि हळूहळू त्याचा वाल्मीकी झाला. असे नसते. ज्याक्षणी वाल्याच्या मनात स्वतःच्या पूर्वजीवनाबद्दल आत्यंतिक घृणा निर्माण झाली तेव्हाच त्याचा वाल्मिकी झाला होता. नंतर तपश्चर्या करुन त्याने काय मिळविले तर आपले ज्ञान दुसऱ्यांना देण्याचे सामर्थ्य. श्री रामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की आत्महत्या करायला अगदी नखे कापायची सुरी सुध्दा पुरेशी असते. परंतु एखाद्या युध्दात जय मिळवायचा असेल, अनेक वैऱ्यांना ठार मारायचे असेल तर मोठमोठी शस्त्रास्त्रे जवळ असणे जरुरी आहे. म्हणजे काय की स्वतःचा उध्दार ज्यांना करायचा आहे तो एका क्षणात, कुठल्याही वेदांच्या ज्ञानाशिवाय़ होऊ शकतो. त्याकरीता व्यावहारिक जगाबद्दलची आत्यंतिक निरीच्छा तेवढी जवळ असायला हवी. पण तुमच्यामुळे अनेक लोकांचा उध्दार होणार असेल तर तुम्हाला वेदशास्त्रांचे ज्ञान असणे जरुरी आहे. प्रत्येक माणसाच्या मनातील शंकांचे निरसन करायचे असेल तर त्याकरीता तुमची भाषा तेवढी समृध्द पाहिजे, साधना तेवढी पवित्र पाहिजे.

ज्यांना आत्तापर्यंतचे आपले आयुष्य निरर्थक वाया गेले आहे अशी खंत आहे त्यांच्याकरीता दुसरा दृष्टांत आहे. असे बघा, पूर्वी शेतकरी शेतात दोन-तीन पिके घेतल्यावर ते शेत एक वर्षभर खाली ठेवायचे. त्याकडे अजिबात लक्ष न देता कुठलीही तणे तिथे माजू द्यायचे, गुरांना तिथे बसू द्यायचे. मग काही काळाने तेथील माजलेले रान जाळून मग परत तो भाग शेतीखाली आणायचे. असे करण्याने त्या जमिनीचा कस वाढायचा. मग नंतर काढलेले पिक आधीपेक्षा दुप्पट येण्याची शक्यता असायची. त्याचप्रमाणे आपल्या जीवनातील वरकरणी साधनेविरहीत वाटणारा काळ असतो. आपली साधना जन्मोजन्मी चालू असते. या जन्मातील संसारात आवड असणारा काळ म्हणजे भगवंताने आपल्या आयुष्याची जमिन तात्पुरती माळरानासारखी सोडून दिली आहे. लावा तो वैराग्याचा वणवा ह्या व्यावहारिक आयुष्य जगण्याच्या माळरानाला. मग बघा किती नवीन जोमदार भक्‍तीचे पीक येते ते. खरे म्हणजे आपली भगवंताबद्दलची समज, त्याच्याबद्दलची भक्‍ती आपल्या पूर्वजीवनातील अनुभवांवर फार अवलंबून असते. ज्याने आत्तापर्यंतचे आयुष्य संसारातील प्रगतीच्या आशेवर काढले आहे त्याने आपल्या आधीच्या जीवनातील सर्व विरोधाभासांचा भक्‍ती वाढविण्याकरीता उपयोग करावा. म्हणजे तुमच्या गतायुष्याचा तुम्हाला फायदाच होत आहे. मग त्याबद्दल का बाळगावा न्यूनगंड? टाकून द्या ती बागुलबुवासारखी खोटी भिती आणि अत्यंत आत्मविश्वासाने साधनेच्या मार्गावर पदार्पण करा. स्वतःबद्दलच्या न्यूनगंडामधील खच्ची करण्याच्या शक्तीपासून आपणास वाचवा. भगवंत सांगताहेत `येथ साने थोर न म्हणे, आम्ही भावाचे पाहुणे, भलतेया’.

 

अपेक्षांचा अभाव जिथे असे, भाव तिथेच निर्माण होतसे

 

काही शब्द असे असतात की ज्याचा अर्थ दुसऱ्यांना सांगणे अशक्य असते. उदाहरणार्थ, तुम्ही गोड या शब्दाचा काय अर्थ सांगू शकाल? जास्तीत जास्त गोड पदार्थांची नावे घेऊन त्यांची चव म्हणजे गोड असे सांगू शकाल. साखर गोड असते. पण ज्याने आयुष्यात साखर खाल्ली नाही त्याला ह्या अर्थाचे काय महत्व? मग तुम्ही त्याच्या आयुष्यात आलेला प्रामुख्याने गोड चव असलेला पदार्थ शोधून काढणार. नाही मिळाला तर? ठीक आहे, जेव्हा तुला साखर खायला मिळेल ना तेव्हाच तुला गोड म्हणजे काय हे कळेल असे सांगून आपण स्वस्थ बसणार. दुसरा पर्यायच नाही आपल्याकडे. हीच गोष्ट वरील ओवींतील `भाव’ या शब्दाची आहे. भाव ही मनाची अशी अवस्था आहे की त्याची गोडी स्वतः चाखल्याशिवाय कळत नाही. अशा भावाची आपल्यामध्ये उत्पत्ती झाली की प्रत्यक्ष भगवंत सहजपणे आपल्या जवळ येतो. ज्याप्रमाणे फुल उमलले की आपणहून त्याच्या सुगंधाच्या ओढीने भुंगे जवळ येतात त्याचप्रमाणे भगवंत भावाचे पाहुणे आहेत. भगवंताचे भावाच्या ओढीने होणारे आगमन इतके क्षणार्धात होत असते की कळत नाही आधी भाव निर्माण झाला की आधी भगवंताच्या अस्तित्वाची जाणीव निर्माण झाली! कोंबडी आधी की अंडे आधी? कोण सांगू शकतो का? अंडे आधी तर ते आले कुठून आणि कोंबडी आधी तर ती आली कुठून? हो की नाही? त्याचप्रमाणे भाव निर्माण झाला कसा? भगवंताच्या अस्तित्वाची जाणीव झाली म्हणून आणि भगवंत आपल्याला त्या अस्तित्वाची जाणीव होण्याइतपत जवळ का आला? तर भाव निर्माण झाला होता म्हणून! खूप गंमतीशीर गोष्ट आहे ही. परंतु भगवंत म्हणत आहेत की आम्ही भावाचे पाहुणे. मग कुणाही भलत्या माणसाच्या मनात तो आला तरी आम्ही पर्वा करीत नाही. तेव्हा भाव आधी असे तुम्ही म्हणू शकता. पण भाव निर्माण कसा होतो याचे काही शास्त्र नाही. खरे म्हणजे आपल्याजवळ जन्मजात भगवंताबद्दलचा भाव होताच. त्या भावाचे बोट चाटवूनच परमेश्वराने आपल्याला जन्माला घातले आहे. त्या चाटलेल्या भावाच्या सुखाच्या आठवणीच्या जोरावरच आपली व्यवहारात सुखाच्या प्राप्तीकरीता धडपड चालू आहे. तेव्हा भाव निर्माण होत नाही, आत्मपुरुष निर्माण होतो का? त्या सतत अस्तित्वात असलेल्या भगवंतासारखाच त्याचा भावसुध्दा सतत आपल्याजवळ असतो. त्याची नित्य सान्निध्यात असलेल्या भावाची जाणीव जेव्हा आपणांस होते तेव्हा तो निर्माण होतो असे म्हटले जाते. तेव्हा आपल्याला भाव निर्माण करायचा नाही तर जवळ असलेल्या भावाची जाणीव होण्यास ज्या गोष्टींचा अडथळा होत आहे त्यांचे निवारण करायचे आहे. कुठल्या ह्या गोष्टी?

आपल्या मनाला आणि बुध्दीला एक स्वाभाविक बंधन आहे. एकावेळी एकच गोष्ट ते जाणू शकतात. परमेश्वराच्या भावाची जाणीव होण्यास त्याविरुध्द असलेल्या सर्व गोष्टी जाणविणे बंद झाले पाहिजे. आपले भूतकाळातील जगणे बंद व्हायला हवे. आपल्या मनात असलेल्या सर्व अपेक्षा आपल्या भुतकाळातील घटनांवर अवलंबून असतात. तेव्हा तुमच्या मनातील अपेक्षांचा जेव्हा अस्त व्हायला लागतो तेव्हा आपोआप भगवंताबद्दलच्या भावाचा उदय होतो. इथे अपेक्षा या शब्दात सर्व अपेक्षा गृहीत धरल्या आहेत. अगदी सर्वमान्य, सामाजिकरीत्या उत्कृष्ट अशा अपेक्षासुध्दा. एकदा श्री निसर्गदत्त महाराजांना कुणी विचारले, `जगात सगळीकडे सुख असावे, लोकांनी एकमेकांशी सह्रुदयतेने वागावे अशी अपेक्षा ठेवण्यात काय चुक आहे?’ महाराजांचे त्यावरचे उत्तर म्हणजे `सर्व अपेक्षा चुकीच्या आहेत!’ तुम्ही वयोवृध्द पालक असाल तर आपली काळजी आपल्या मुलांनी घ्यावी ही अपेक्षा चुकीची आहे. तरुण नवऱ्याची बायकोकडून असलेली सुखाची अपेक्षा चुकीची आहे. अपेक्षा चुकीची आहे याचा अर्थ आपल्याला हवी तशी गोष्ट घडली तर मुद्दामहून त्याला नकार द्यावा असे नाही. कुठलीही अपेक्षा ही आपल्या मनाची एक अवस्था असते. ती चुकीची आहे. बाह्य घटना चुकीच्या नाहीत. असेच घडावे असे वाटणे चुकीचे आहे. जेव्हा मनात भविष्यकाळातील घटनांबद्दल भूतकाळामुळे इच्छा निर्माण होतात तेव्हा त्याला व बुध्दीला भगवंताच्या भावाकडे लक्ष द्यायला वेळच नसतो. म्हणून तो भाव माझ्यात नाही असे आपण म्हणतो. माऊली म्हणते `जाणतेनि गुरु भजिजे, तेणे कृतकार्य होईजे, जैसे मूळसिंचने सहजे, शाखापल्लवे संतोषिती ॥२५:१॥’. जाणीव ठेवून भगवंतावर प्रेम करा. आपल्यामध्ये भगवंताबद्दल असलेल्या प्रेमाची ही जाणीव म्हणजेच भाव होय. नाहीतर भगवंत सगळीकडे आहेच आणि आपले त्याच्यावरील प्रेमही सतत आहेच. पण जाणीव होत नाही तोपर्यंत ते प्रेम आपल्याकरीता अस्तित्वात नाही. भाव नाही. भक्‍ती नाही. एकदा जाणीव झाली की काम फत्ते झाले. जेवढ्या अपेक्षा कमी होतील तेवढी भावाची जाणीव फोफावेल, भगवंत जवळ येईल. मग बाह्य जीवनात भले तुम्ही साधना करा वा करु नका. भगवंताला त्याच्याशी कर्तव्य नाही.

 

 

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये दिनांक १५ मार्च २००८ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारित.)

Advertisements

2 Responses to (395to397)/9: Develop the natural sadhana

  1. कविता म्हणतो आहे:

    आपला ब्लॉग अध्यात्माकडे वळवणारा असा सुंदर ब्लॉग आहे.

  2. Asha Joglekar म्हणतो आहे:

    अध्यात्मा विषयी पडणारे खूपसे प्रश्न तुमच्या ब्लॉग वर सुटतात.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: