49/9: Guru shows what you always have

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

मोटके गुरुमुखे उदैजत दिसे । आणि ह्रुदयी स्वयंभचि असे ।

प्रत्यक्ष फावो लागे तैसे । आपैसयाचि ॥ ४९:९ ॥

नवव्या अध्यायाच्या सुरुवातीला भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणतात की आता मी तुला अत्यंत गुह्यातील गुह्य सांगणार आहे. हे गुपित जाणून घेशील तर तुला ज्ञानाची प्राप्ती होईल यात शंका नाही. आणि गंमत अशी आहे की सर्वांत उत्तम ज्ञानाची प्राप्ती करुन देणारे हे गुह्य फार कठीण आहे असे काही नाही. खरी गोष्ट अशी आहे की `तरि पवित्र आणि रम्य । तेवीचि सुखोपायेचि गम्य । आणि स्वसुख परि धर्म्य । वरि आपणपा जोडे ॥५५:९॥’. याचा अर्थ असा की जे पवित्र आणि मनपसंद आहे आणि सहज प्राप्त होत आहे आणि त्यामुळे स्वानंदसुख आपोआप हातात येते असे हे गुपित आहे. यापुढे ते असेही म्हणतात की अर्जुना गोष्ट एवढी सोपी असेल तर बहुतांशी लोकांना ती का मिळत नाही अशी शंका घेऊ नकोस कारण सर्वसामान्य लोकांना स्वरुपाची ओढच असत नाही. ज्याप्रमाणे कमळाजवळ बसूनही बेडूक चिखलातच रमतो (आणि त्यातील परागकण भुंगे घेऊन जातात) किंवा गायीच्या आचळावर बसूनही गोचीड रक्‍तच पीते (आणि आचळातील दूधाला मुकते) त्याप्रमाणे `तैसा ह्रुदयामध्ये मी रामु । असता सर्वसुखाचा आरामु । की भ्रांतासि कामु । विषयावरी ॥६०:९॥’. सर्वसामान्य साधकांना निखळ ज्ञानाची प्राप्ती होत नाही याचे कारण ते ज्ञान खूप गहन आहे हे नसून, त्यांची ज्ञानप्राप्तीबद्दलची आस्था कमी आहे हे आहे.

गहन ज्ञान उघडे करणाऱ्या आणि कळायला सोप्या असणाऱ्या गुपिताबद्दल वरील वर्णन ऐकल्यावर ते जाणून घ्यायची उत्सुकता साहजिकपणे आपल्या मनात उद्भवली असेल. आज निरुपणाला घेतलेल्या ओवीतून माउली आपणास त्या गुपिताची ओळख करुन देत आहे. श्री ज्ञानेश्वर महाराज म्हणत आहेत की `गुरुमुखातून ऐकल्यावर (त्या ज्ञानाच्या उदयाची) पहाट झाली असे दिसते, पण आपल्या ह्रुदयात ते जन्मजातच असते आणि त्याची प्रचिती (साधकाला) स्वसंवेदनांनी (प्रत्यक्ष फावो) आपोआप यावयास सुरुवात होते.’

स्वतःबद्दल आहे जे प्रेम, जो निःसंदेह विश्वास ।

बघा त्याच्यात निखळ ज्ञानाचा दृष्य निश्‍वास ॥

ज्ञानेश्वर महाराज म्हणत आहेत, `मोटके गुरुमुखे उदैजत दिसे’. म्हणजे गुरुंच्या मुखातून निघालेल्या शब्दांमुळे त्याचा उदय झाला आहे असे भासते. गुरु आपणास आपले म्हणतात म्हणजे काय, तर अनुग्रह देऊन आपला ते शिष्य म्हणून अंगीकार करतात. गुरुंनी दिलेल्या अनुग्रहानी काय स्पष्ट व्हायला लागते? आपणास त्यांच्या परंपरेत सामावून घेताना त्यांनी एक कुठला तरी मंत्र दिला असेल. तो मंत्र म्हणजे स्वतःच्या साधनेने सिध्द केलेले जिवंत शब्द असतात. श्रीगुरुंनी असा सामर्थ्यवान मंत्र आपल्याला देऊन परमकृपा केलेली असते यात संदेह नाही. पण त्यांच्या कृपाळूपणाची सुरुवात याच्या आधीच सुरु झालेली असते. जेव्हा ते आपणास सांगतात की अमुक एका दिवशी मी तुला दीक्षा देईन, तेव्हा त्यांच्या ह्या कृतीने एक सूक्ष्म क्रिया केलेली असते. ती म्हणजे त्यांनी आपल्यावर दाखविलेला विश्वास किंवा तुम्ही त्याला त्यांनी आपल्यावर दाखविलेले प्रेम असेसुध्दा म्हणू शकता. कारण दुसऱ्यावर टाकलेला संपूर्ण विश्वास आणि केलेले निरपेक्ष प्रेम यात फारसा फरक नाही. जरा आठवा तुमची अनुग्रहापूर्वीची अवस्था. आपण किती अस्वस्थ होतो तेव्हा! जीवनात स्वतःबद्दल पूर्ण खात्री तेव्हा होती का? नव्हती. आत्मविश्वास नसल्याने स्वतःच्या हातून घडलेल्या प्रत्येक महत्वाच्या कृतीची वारंवार तपासणी करुन बघण्याची सवयच आपणास तेव्हा होती. माझ्या हातून जे काही वर्तन घडले आहे ते बरोबर आहे की नाही या प्रश्नाची एकप्रकारची टोचणी आपल्या मनाला सतत लागलेली होती. हो की नाही? आणि मग ज्याप्रमाणे एका परीकथेतील सुंदर, नाजूक राजकुमारीला सात मऊसूत गाद्यांखाली असलेला वाटाणा टोचून नीट झोप लागत नव्हती, त्याचप्रमाणे व्यावहारिक जगात सुखे असूनही आपल्या मनाची बेचैनी काही कमी होत नव्हती. कारण स्वतःबद्दल विश्वास नव्हता. आपल्यापैकी कितीजणांना गुरुंची भेट व्हायच्या आधी स्वतःबद्दल विश्वास होता?

आणि आपली गोष्ट कशाला, जे जगद्गुरु व्यासांचे असामान्य पुत्र होते अशा शुकाचार्यांना बघा. त्यांनासुध्दा स्वतःबद्दल विश्वास नव्हता. जेव्हा त्यांच्या पित्याने, म्हणजे व्यासमहर्षींनी, परमार्थातील उच्चतम ज्ञान प्राप्त झाल्यावर होणारी लक्षणे सांगितली तेव्हा ती शुकाचार्यांना आपल्यात स्पष्टपणे दिसून आली. तरीपण त्यांना विश्वास बसला नाही. म्हणून त्यांनी मग विचारले, `एवढीच लक्षणे आहेत की अजून काही आहे?’ व्यासांना लगेच लक्षात आले की ह्याला असे वाटत आहे की मी पिता असल्याने एखादवेळेस सगळ्या गोष्टी याला सांगू शकलो नाही. याच्या मनातील संभ्रम दूर व्हायला गुरुंची भेट जरुरी आहे. म्हणून त्यांनी शुकाचार्यांना सांगितले की `अजून तुझ्या मनातील संदेह गेलेला नाही. म्हणून तू जनक राजाला जाऊन भेट. तो सर्वज्ञानी आहे आणि तोच तुला सांगू शकेल की तुला ज्ञान प्राप्त झाले आहे की नाही.’ शुकाचार्य पोहोचले जनकराजाकडे. जनकराजाने शुकाचार्यांची परीक्षा घेण्याकरीता सात दिवस त्यांना बाहेरच थांबविले आणि त्यातील एखादे दिवशी सन्मान तर दुसऱ्या दिवशी अपमान करविला आणि त्या प्रसंगी शुकाचार्यांंची प्रतिक्रिया काय होते याचे निरीक्षण केले. नंतर सातव्या दिवशी आपल्या सभेत बोलावून त्यांनी सांगितले की हा पाण्याने भरलेला पेला जमिनीवर आखलेल्या रेषेवरुन फिरवून आण. त्या आखलेल्या वर्तुळाच्या भोवती जनकराजाने जत्रेसारखे वातावरण निर्माण केलेले होते. त्या सर्व मन विचलीत करणाऱ्या प्रसंगातून निभावून जेव्हा शुकाचार्यांनी भरलेला पेला परत आणला तेव्हा जनक राजाने त्यांना सांगितले की तुला पूर्णपणे ब्रह्मज्ञान झालेले आहे. त्या गुरुमुखातून निघालेल्या शब्दांनी शुकाचार्यांच्या मनातील सर्व शंकांचे पूर्ण निरसन झाले व ते आपल्या आत्मानंदात निःशंकपणे मग्न झाले.

सांगायची गोष्ट अशी आहे की गुरुंकडून आपणास गुरुमंत्र मिळतो ही एक दृष्य घटना आहे. आपणा सर्वांना ती माहिती आहे. आपल्या साधनेचे दृष्य रुप त्या मंत्रातच आहे. पण त्यापेक्षाही अधिक महत्वाची सूक्ष्म गोष्ट म्हणजे गुरु आपल्यावर विश्वास ठेवतात याची जाणीव ते आपल्यास करुन देतात. त्याम्चे आपल्यावर प्रेम आहे ही भावना जागृत करतात. त्यांनी ठेवलेल्या ह्या विश्वासरुपी बीजाची, निरपेक्ष प्रेमाची आपल्या साधनेद्वारे प्रचंड वाढ होते व आपले सर्व जगच विश्वासमय होते, प्रेमळ होते. जीवनात घडणाऱ्या सर्व गोष्टी आपले सद्‌गुरुच आपल्या भल्याकरीता घडवित आहेत अशी जाणीव निर्माण होते. एकदा ही भावना उद्भवली की गोष्टींना अजून चांगली करायची आपली धडपड संपूर्णपणे थांबते. जे काही होत आहे ते सर्व बरोबर आहे याची जाणीव सतत असल्याने सर्व चिंतांचे हरण होते. सर्व घटना आपल्याकरीता बरोबर आहेत ही खात्री बुध्दीने होऊ शकते का? नाही, अजिबात नाही. कारण बुध्दी वापरुन विचार केला तर घडलेल्या घटनेला अनेक (वरकरणी अजून चांगले असे) पर्याय दिसू लागतात. परंतु एक कुणालाही समजावून न सांगता येणारा विश्वास (मग त्याला तुम्ही श्रध्दा असे म्हणा, गुरुभक्‍ती असे म्हणा) आपणास सांगतो की जे काही घडले आहे ते सर्व बरोबर आहे.

इथे एक उदाहरण द्यायचे म्हणजे स्वामी विवेकानंदांचे देता येईल. आयुष्याच्या उत्तरार्धात ते स्वतः नेहमी म्हणायचे की ठाकुरांनी (म्हणजे श्री रामकृष्ण परमहंसांनी) मला ज्या दोऱ्याने अगदी बांधून ठेवले होते तो दोरा म्हणजे त्यांचा माझ्यावरील असलेला विश्वास. स्वामींच्या जीवनात (त्यांच्या पित्याच्या निधनानंतर) इतकी विघ्ने अचानक निर्माण झाली होती की त्यांचा परमेश्वरावरील विश्वास उडून गेला होता. आणि त्यांचा स्वभाव मनाला जे पटले आहे ते स्पष्टपणे, निर्भिडपणे बोलण्याचा असल्याने त्यांच्या बऱ्याच मित्रांना त्यांनी देव म्हणून काही नाही हे पटवून दिले होते! ह्या सर्व गोष्टी ठाकुरांच्या कानावर घालणारे महाभाग होतेच की. आणि अशी माणसे स्वभावानुसार त्यात आपल्या पदरचेही काही घालण्यात कमी करीत नाहीत! परंतु त्यांच्या तोंडून आपल्या नरेंद्राबद्दल काहीही वेडेवाकडे ऐकले तरी त्या सर्वांना रामकृष्ण परमहंस एवढेच म्हणायचे की मला नरेनला स्वतः बघू दे. त्याच्यावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. तो जर तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे झाला असेल तर त्याला बघितल्यावर मला कळेल. आणि जेव्हा नरेंद्र समोर यायचा तेव्हा ते ह्या गोष्टींचा उल्लेखदेखील करायचे नाहीत. त्यावेळी स्वामी विवेकानंदांच्या मातोश्रींनी देखील त्यांच्याकडे संशयाने बघितले होते पण ठाकुरांनी कधीच नाही. हा विश्वासच नरेन्द्रनाथांचे स्वामी विवेकानंदांमध्ये परिवर्तन करण्यास कारणीभूत होता.

गुरुमुखातून प्रेम आणि विश्वास जाणवितो आणि त्यामुळेच आपल्यात जास्त बदल होतो याची पुष्टी देणारी एक बाब म्हणजे प्रत्येक संताच्या जीवनात त्यांनी सामाजिकरीत्या पतीत असलेल्या लोकांचा उध्दार केला आहे अशी उदाहरणे दिसून येतात ही होय. उदाहरणार्थ, भगवान चैतन्य महाप्रभूंनी गावातील कुविख्यात गुंड `जगाई आणि मथाई’ याचा मार सहन करुन त्यांच्याशी प्रेमाने बोलले, अजूनही गुंडगिरी सोडाल तर भगवंताकडे जाल हा विश्वास त्यांना दाखविला आणि त्यांना आपले म्हटले. या घटनेने त्या दोघात संपूर्ण बदल पडला व काही काळाने ते भगवान श्रीकृष्णांचे परमभक्‍त म्हणून विख्यात झाले.

दुसरी गोष्ट अशी की असा निःसंदेह विश्वास, हे निरपेक्ष प्रेम आपण गुरुंची भेट होईपर्यंत जीवनात बघितलेले नसते. ते गुरुमुखातूनच येते! या प्रेमाच्या अगदी जवळचे प्रेम, विश्वास म्हणजे आपल्या आईचे आपल्यावरचे प्रेम, आपल्यावरचा विश्वास. पण तुम्ही बघा स्वतःची आईसुध्दा आपणास एका साच्यात घालण्यातच समाधान मानत असते. त्या प्रेमाची वा विश्वासाची पातळी अत्यंत उच्च असूनही आई स्वतः अज्ञानात असल्याने त्याचे दृष्य रुप गुरुंच्या विश्वासाएवढे पवित्र नसते. परंतु इथे एक मेख आहे. गुरुंनी आपल्यावर विश्वास टाकला खरा, निरपेक्ष प्रेम दिले खरे पण त्याची जाणीव आपणास कशी झाली? कुठलीही गोष्ट कळण्यास ती आधी आपल्याला माहिती असावी लागते. लहानपणी सर्वच पक्षी काऊ वा चिऊ होते. मग त्यांतील फरक मोठेपणी ज्ञान वाढल्यावर झाला. मग गुरुंचे निरपेक्ष प्रेम कळायला आपणास निरपेक्ष प्रेम संपूर्ण विश्वास माहिती असायला हवा. तो कसा कळला?

इथे दुसरे चरण महत्वाचे आहे. माउलींची विचारसरणी अत्यंत खोल व सूक्ष्म आहे. `ह्रुदयी स्वयंभचि असे’. खरे म्हणजे हे प्रेम आपल्यात असतेच. फक्‍त त्याचे बाह्य जगात दृष्य रुप न बघितल्याने आपल्याला त्याची जाणीव नसते. आपल्या जीवनातले हा संपूर्ण विश्वास कुठे आढळतो? निरपेक्ष प्रेम कुठे दिसते? अगदी जन्मापासून आपण असे प्रेम स्वतःवर करीत असतो. कितीही अडचणी आल्या, स्वतःची वागणूक कितीही चुकीची वाटली तरी स्वतःच्या अस्तित्वावरचे आपले प्रेम कधीही कमी होत नाही. आपण जिवंत आहोत ही भावना सतत जागृत आहे आणि त्यात बदल करावा असे कधीतरी वाटले आहे का? आपले हे स्व अस्तित्वावरील असलेले विनाकारण प्रेम आणि गुरुंनी आपल्यावर टाकलेला विश्वास, दिलेले प्रेम यात काय फरक आहे? त्यांनीसुध्दा आपली सामाजिक, आर्थिक, नैतिक अवस्था न बघता आपल्यावर प्रेम केले आहे आणि आपणही स्वतःचे अस्तित्व तसेच जपत आहोत. परंतु महत्वाचा फरक हा आहे की आपण स्वतःला आपल्या जिवंतपणाची खूण म्हणून स्वतःकडे देहाने आखलेल्या संकुचित रुपात बघत होतो. देहभावना जागृत झाली की त्याच्या अनुषंगाने असलेल्या सर्व वासना बरोबर येतातच. त्यामुळे स्वतःच्या प्रेमाला लायक अशी आपली मूर्ती डोळ्यासमोर कधी आलेली नव्हती. त्यामुळे काय होत होते तर स्वतःवर प्रेम करायची आपली नैसर्गिक प्रवृत्ती आणि देहाचे विचित्र वागणे यातील विसंगती आपणास खात होती. स्वतःबद्दलचा विश्वास नसण्याचे हे एक मूळ आहे. एकदा गुरुंनी आपल्यावर विश्वास दाखविला आणि गुरुमंत्र दिला की त्या साधनेद्वारे आपण स्वतःला `मी देह आहे’ या भावनेतून मुक्‍त करुन घेतो. गुरुंनी दाखविलेल्या विश्वासाच्या जोरावर आपण स्वतःला देहभावनेतून मुक्‍त करुन घेतल्यावर आपले खरे निर्गुण रुप आपणास स्पष्ट व्हायला लागते. मग आपल्यामधील असलेल्या स्वतःबद्दलच्या प्रेमाला लायक असे आपले `स्वरुप’ दिसते. आपण प्रेम करायला मोकळे होतो. त्या अत्यंत मोकळेपणाने केलेल्या प्रेमाच्या शक्‍तीमुळे सर्वसुखाची प्राप्ती होते.

म्हणून ज्ञानेश्वर महाराज `मोटके गुरुमुखे उदैजत दिसे’ असे म्हटल्यावर लगेच म्हणत आहेत `ह्रुदयी स्वयंभचि असे, प्रत्यक्ष फावो लागे तैसे, आपैसयाचि.’ आपोआप सर्व प्राप्ती होते. स्वतःचे रुप ओळखणे याशिवाय दुसरे काही घडत नाही. पूर्वी त्रिमीती दृष्य असलेली चित्रे मिळायची. वरकरणी नुसत्या चित्रविचित्र रेघोट्या दिसत असायच्या. परंतु नक्की कुठल्या बिंदूवर दृष्टी केंद्रीत करायची हे कळले की त्या गोतावळ्यातून अचानक एक सुंदर विहंगम दृष्य दिसायचे. आपली नजर बदलली की सर्व सुंदर दिसते. बाकी काही करावे लागत नाही. ते चित्र तिथे होतेच. आपणच आपली नजर चित्राच्या पृष्ठभागावर ठेवली असल्याने दिसत नव्हते. त्या चित्राच्या पलिकडे नजर स्थिर केली की खरे चित्र दिसू लागते. त्याचप्रमाणे देहाकडे नजर जोपर्यंत केंद्रीत आहे तोपर्यंत जीवनात सुसंगती दिसणार नाही. गुरुंनी दाखविलेला विश्वास, प्रेम यांचे आयुष्यात रोपण झाले, एकदा त्यांची जाणीव झाली की आपली नजर देहापलिकडे असलेल्या स्वरुपावर केंद्रीत होऊन स्थिर होते. मग आयुष्य सुंदर होते. आपोआप.

तेव्हा वरील ओवी आपणास काय सांगत आहे? गुरुंनी आपल्यावर (अनुग्रह देण्याच्या क्रियेने) जो विश्वास ठेवलेला आहे, जे प्रेम दाखविले आहे तो विश्वास, ते प्रेम स्वतःच्या देहरुपी अस्तित्वावर नसून आपल्या स्वरुपावर आहे हे सतत लक्षात ठेवा. त्यांनी आपला अंगीकार करण्यात `स्वतःमध्ये स्वरुप ओळखायची क्षमता आहे’ हा विश्वास दाखविला आहे हे जाणून त्यांचा तो विश्वास सार्थक करण्याचा अथक प्रयत्‍न करीत रहा. तुमच्याजवळ सतत असलेले स्वरुपानुसंधानातील सुख तुम्हाला आपैसयाचि प्राप्त होईल.

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोरमध्ये दिनांक ५ एप्रिल २००८ रोजी दिलेल्या प्रवचनावर आधारित.)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: