171/9: Focus attention on the main point

॥ ॐ श्री सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

माते येणे येणे प्रकारे । जाणती मनुष्य ऐसेनि आकारे ।

म्हणऊनि ज्ञानचि ते आंधारे । ज्ञानासि करी ॥ १७१:९ ॥

आज निरुपणाला घेतलेल्या ओवीचा शाब्दीक अर्थ असा आहे: मला वेगवेगळी माणसे निरनिराळ्या रुपात बघतात (किंवा एकाच माणसाची माझ्याकडे पहायची दृष्टी काळानुसार बदलत असते). म्हणून हे त्यांचे (अर्धवट) ज्ञानच (खऱ्या) ज्ञानाला झाकत असते.

नाही निर्मळ मन । तेथे काय करील साधन! ॥

संतांची दृष्टी आणि आपली बघण्याची पध्दत यामध्ये असा काय फरक असतो की त्यांना सहजरीत्या भगवंताची प्राप्ती होते आणि आपण मात्र आयुष्यभर फक्‍त साधनेतच गुरफटलेले असतो? जरा विचार करा, आपल्यामध्ये ह्या जन्मात भगवंताची प्राप्ती होणार आहे असा आत्मविश्वास आहे का? अखंड साधना चालू रहावी हेच आपले अंतिम ध्येय आहे की नाही? अनेक वर्षांच्या गुरुपोनिर्दिष्ट साधनेनंतरही भगवंत आपल्यापासून अजून खूप दूर आहे याची प्रखर जाणीव आपणांस क्षणोक्षणी होत असते. असे का होते? आणि संतांच्या गतायुष्यांतील सत्कर्मे प्रबळ होती, त्यांच्या पूर्वसुकृताने त्यांना भगवंताची प्राप्ती झाली याउलट आपल्यात तेव्हढी योग्यता नसणार म्हणून आपण भगवंतापासून दूर आहोत असे आपण मानायला गेलो तर संतमंडळी स्वतःला कमी मानायचे स्वातंत्र्यसुध्दा आपणांस देत नाहीत! उदाहरणार्थ, गीतेमधील सहाव्या अध्यायात भगवंतांनी अर्जुनास योगमार्गाचा परिचय करुन दिला आहे. त्यावरील आपल्या भाष्यामध्ये श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मुखातून स्वतःच्या योग्यतेबद्दलचा संदेह व्यक्‍त करतात. तो संवाद असा आहे:

हां हो जी अवधारिलें। हे जे साधन तुम्ही निरुपिले।

ते आवडतयाहि अभ्यासिलें । फावों शके? ॥ ३३७:६ ॥

की योग्यतेवीण नाही। ऐसे हन आहे काही।

तेथ कृष्ण म्हणती तरी काई। धनुर्धरा ॥ ३३८:६॥

पै योग्यता जे म्हणिजे। ते प्राप्तीचे अधीन जाणिजे।

कां योग्य होऊनि कीजे। ते आरंभी फळे ॥ ३४०:६ ॥

तरी तैसी येथ कांही। सावियाचि केणी नाही

आणि योग्यांची काई। खाणी असे? ॥ ३४१:६ ॥

नावेक विरक्‍तु। जाहला देहधर्मी नियतु।

तरि तोचि नव्हे व्यवस्थितु। अधिकारिया? ॥ ३४२:६ ॥

वरील ओव्यांच्या अर्थ असा आहे: `अहो हा योगमार्ग तुम्ही सांगितला तो कुणालाही करता येईल का? का ठराविक योग्यता अंगात असल्याशिवाय ह्या मार्गाने जाणे उचित नाही? तेव्हा श्रीकृष्ण म्हणतात की योग्यता प्राप्तीच्या अधीन असते (म्हणजे फळ प्राप्त झाल्यावरच कळते की आपण त्या फळाच्या प्राप्तीला योग्य होतो की नाही.) आणि समजा तूझ्यात योग्यता आहे म्हणून काय लगेच तुला फळ मिळेल की काय? (म्हणजे मिळेपर्यंत योग्य आहे की नाही हे कळणार नाही आणि योग्य असलो तरी लगेच फळ मिळणार नसल्याने साधना करीत असताना स्वतःच्या योग्यतेबद्दलचा संभ्रम राहणारच! आपण स्वतःच्या योग्यतेचा विचार का करु नये हे केवळ दीड ओव्यांत इतक्या सुंदररीत्या सांगणे केवळ भगवंतांना शक्य आहे.) आणि (आत्ता योग्य नाही पण योग्यता प्राप्त करायची आहे असे म्हटले तर) योग्यतेची काय खाण असते की काय?( जिथे जाऊन स्वतःला योग्य बनवावे! ) तूझ्यात जराशी विरक्‍ती असेल आणि देहाचे लाड न करीता तू नियमित वागत असशील तर तू (ह्या मार्गावर चालण्यास) अधिकारी पुरुष आहेस.’ म्हणजे काय, तर आपल्याजवळ मी भगवंताची प्राप्ती होण्यास योग्य गृहस्थ नाही ही पळवाट माउलींनी बंद केली आहे! म्हणजे माझ्यात कमीपणा आहे असे मी म्हणू शकत नाही आणि त्याचवेळी स्वतःला भगवंतापासून दूर मानत आहोत ह्या वस्तुस्थितीत काही फरक अजून पडलेला नाही हेसुध्दा तितकेच खरे आहे. ह्या दोन गोष्टींमध्ये परस्पर विरोधाभास नाही का?

नाही. श्री ज्ञानेश्वर महाराजांचे म्हणणे (अर्थातच) खरे आहे आणि आपल्या जीवनातील भगवंताचा अभावही तितकाच खरा आहे. आणि या दोन गोष्टींमध्ये विसंगती नाही. याचे कारण असे की ज्ञानेश्वरांच्या जाणीवेतील भगवंत, त्यांना अभिप्रेत असलेला भगवान आणि आपल्या कल्पनेमधला देव यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. ज्या भगवंताच्या प्राप्तीकरीता साधना चालू ठेव असे माउलींनी सांगितले आहे तो देव आपल्याजवळही तितकाच आहे जितका त्यांच्या जवळ होता. पण आपल्यालाच त्याच्या त्या रुपाबद्दल ममत्व नाही, आत्मीयता नाही, आपुलकी नाही. आपल्या ह्या उपेक्षेमुळेच तो आपणास दिसत नाही असे वरील निरुपणाला घेतलेल्या ओवीचे सांगणे आहे. `काखेत कळसा आणि गावाला वळसा’ ह्या म्हणीप्रमाणेच स्वतःजवळ असलेल्या भगवंताच्या शोधात आपण सर्व संसार ढुंडाळत आहोत. हे कसे याचे ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी अशी कल्पना करा की कुणी संताने तुम्हाला याक्षणी येऊन सांगितले की तुम्हाला देवाची प्राप्ती झाली आहे. आता काही करायचे शिल्लक राहिले नाही. तुमच्या मनात काय विचार येतील? मी जर देव असेन तर माझे जीवन दिव्य झाले असते. सर्वसामान्य व्यक्‍तीप्रमाणेच माझ्या जीवनात अनेक संकटे येत आहेत, क्वचितच सुख वाट्याला येत आहे आणि मी भगवंत आहे हे कसे शक्य आहे? एकदा ही शंका मनात उद्भवली की आपण मानवाच्या जातीत परत येतो! खरोखर आपल्या सर्वांच्या मनात देव म्हटले की एखादे भव्य वा दिव्य रुप समोर येते, वा उच्च कोटीची मानसिक अवस्था प्राप्त होईल ही आशा निर्माण होते. वास्तविकरीत्या आपल्या मनातल्या ह्या अपेक्षांना कुठलाही ऐतिहासिक पुरावा नाही हे आपण विसरतो. श्री संत तुकाराम, श्री रामकृष्ण परमहंस, भगवान श्री रमण महर्षी यांच्या आयुष्यात कुठेही श्रीमंती, वैभव दिसत नाही. प्रत्यक्ष श्री ज्ञानेश्वर महाराजांना चुलीत घालायला गोवऱ्यांची भीक मागावी लागली आणि त्यासुध्दा त्यांना प्राप्त झाल्या नाहीत ही घटना त्यांच्या आणि भगवान श्रीकृष्णांच्या एकीत बाधा आणत नाही ही खात्री आपणास आहे की नाही? मग स्वतःच्या दिव्य अस्तित्वाबद्दल शंका घ्यायला भौतिक बंधनांना आपण का पुढे आणतो?

आता ह्या विवेचनाला जरा अजून खोल विचार करणारे म्हणतील की `आपल्या देहाला पाहिजे ते सुख हवे तेव्हा मिळत नाही ह्यापेक्षा आपल्या मनातसुध्दा शांति नाही ही वस्तुस्थिती आम्हांस भेडसावते. संतांकडे भौतिक सुख नसले तरी त्यांच्या मनात असलेली शांति आपल्याकडे नसल्याने आम्ही स्वतःला कमी मानतो.’ हा मुद्दा एकदम बरोबर आहे. सर्व संतांच्या जीवनात जर कुठली एक गोष्ट समान असेल तर ती म्हणजे त्यांची कुठल्याही परिस्थितीतील स्थितप्रज्ञता. ती आपल्याजवळ नसल्याने आपण त्यांच्यासारखे नाही हे लगेच सिध्द होते. पण म्हणून लगेच स्वतःला कमी मानू नका. विचार करायचा आहे ना? मग तो पूर्ण करा. आपल्याजवळ शांति नाही हे खरे असले तर असा विचार करा की का आपल्या मनात शांति नाही? यासंदर्भात श्रेष्ठ संत श्री निसर्गदत्त महाराजांच्या जीवनात घडलेले एक संभाषण आठविते. त्यांना कुणी एका साधकाने प्रश्न विचारला होता की `सर्व लोक एकसमान आहेत, मनातील अचल शांति हा प्रत्येकाचा जन्मसिध्द अधिकार आहे ही गोष्ट जर खरी असेल तर ती सगळ्यांना मिळत नाही हे कसे?’ यावर त्यांचे उत्तर होते `जो मनुष्य आपल्यात असलेल्या शांतीचा भंग करीत नाही त्यालाच शांति प्राप्त होते!’ म्हणजे असे की आपणच आपल्या मनातील शांतीला घालवून देत असतो. `स्वतःच खाजवून खरुज काढणे’ ह्या गोष्टीप्रमाणे आपली अवस्था आहे. याचा अर्थ असा की आपल्या मनात संतांसारखी शांति नाही याचे कारण आपण त्यांच्यापेक्षा हीन आहोत असे नाही तर आपल्याजवळ असलेली शांती आपणच काहीतरी चाळे करुन नष्ट करीत आहोत. म्हणजे आपण कुठलीतरी गोष्ट संतांपेक्षा जास्त करीत आहोत, कमी नाही!

यावर तुमचा विश्वास बसत नसेल तर अजून थोडा विचार करा. जरा बघा की आपण अस्वस्थ होतो त्याआधी काय घडते? कुठलीही अस्वस्थता अपेक्षाभंगाशिवाय येत नाही. अशांति येण्याचे कारण म्हणजे आपल्या कुठल्यातरी अपेक्षेला तडा गेलेला असतो. आता ती अपेक्षा कुठली होती, कितपत योग्य होती, ती ठेवणे कसे बरोबर होते इत्यादी गोष्टींकडे सध्या दुर्लक्ष करा. अपेक्षाभंग झाल्याशिवाय अशांति नाही ही मूळ गोष्ट तेवढी लक्षात घ्या. (श्री निसर्गदत्त महाराजांच्या मते `योग्य अपेक्षा’ हे दोन शब्द एकाच वेळी उच्चारणे पूर्णपणे चुकीचे आहे! सर्व अपेक्षा चुकीच्या आहेत. मग भले ती अपेक्षा कितीही समाजमान्य असू दे. कुठलीही अपेक्षा ठेवणे म्हणजे भविष्यात काय घडले पाहिजे हे आपण आत्ता ठरविणे. अध्यात्मिक पातळीवर ते कसे योग्य असेल?) आपल्या अपेक्षा आपणच ठरविलेल्या असतात. म्हणजे आपणच आपल्या शांतीचा नाश करत असतो. आपण अपेक्षा ठवण्याचे कारण, त्यांचे मूळ म्हणजे आपले ध्यान, आपले लक्ष व्यवहारातील प्रगतीकडे वा सामाजिक भल्याकडे वा स्वतःच्या अध्यात्मिक उन्नतीकडे लागले आहे हे होय. ते ध्यान लागण्याचे कारण काय तर आपली अशी खात्री होती की त्यायोगे आपल्याला मानसिक शांति मिळेल!!! म्हणजे ज्या गोष्टीच्या प्राप्तीकरीता आपण साधन ठरविले होते त्या साधनांमध्येच आपण इतके गुरफटलो आहोत की त्यामध्ये आपण आपले मूळ लक्ष्य (मनातील अपार, अभंग शांती) विसरलो आहोत. मानसिक समाधान मिळविण्याकरीता आपली धडपड चालू आहे त्या धडपडीमध्येच आपण इतके गुंततो की त्यामुळे आपली सहज, स्वयंसिध्द, स्वयंभू, जी परम सुखदायी अवस्था आहे ती गमावली आहे हे आपल्या लक्षातदेखील येत नाही.

एखाद्या गोष्टीची प्राप्ती, कुठल्यातरी ठराविक व्यक्‍तीचे प्रेम, सामाजिक मान्यता प्राप्त मिळविण्याचा आपला अट्टाहास काय दर्शवितो? खरे म्हणजे आपला कुठलाही आग्रह आपल्या जीवनात कुठली गोष्ट महत्वाची आहे हे दाखवित असतो. जोपर्यंत भगवंतप्राप्ती झाली पाहिजे ह्या आग्रहाशिवाय दुसरा कुठलातरी आग्रह आपल्या जीवनात आहे, तोपर्यंत आपणास शांति मिळणार नाही. आपली शांती आपल्या आत्मरुपी देवाची संपत्ति आहे. ती आपण बाह्य जगातील धपडीने मिळविण्याचा प्रयत्‍न करीत आहोत. म्हणून स्वतःच्या सुखीपणाचे आपले सध्याचे निकष म्हणजे `माते येणे येणे प्रकारे, जाणती मनुष्य ऐसेनि आकारे’ ही अवस्था होय. जोपर्यंत आपले हे प्रयत्‍न थांबत नाहीत तो पर्यंत भगवंताचे दर्शन (म्हणजे कधीही न ढळणारी मनातील शांति) होणार नाही कारण आपले `ज्ञानचि ते आंधारे ज्ञानासी करी’. तुम्हाला खरे अध्यात्म करायचे आसेल तर संसारातील इच्छांमध्ये अडकू नका. प्रारब्धानुसार जे काही तुमच्या हातून घडायचे आहे ते घडत आहे, घडणार आहे ही स्वतःची खात्री करुन घ्या आणि स्वतःला भगवंताच्या अनुसंधानात झोकून द्या. श्री गोंदवलेकर महाराज म्हणायचे की ` देह प्रारब्धावर सोडून स्वतःला नामस्मरणात झोकून देणारे लोक मला खूप आवडतात.’ असे जर तुम्ही केले तर तुमचे अर्धवट ज्ञान दूर होईल व खरे ज्ञान प्रगट होईल. त्याकरीता `नावेक विरक्‍ती’ मनात बाणवा व `देहधर्मी नियतु’ व्हा. सुख, शांति कशी मिळवावी याबद्दलचे आपले सर्व निकष दूर सारा व आपला सर्व भार भगवंतावर आहे याची खात्री सारासार विचार करुन मिळवा. असे करणे कठीण आहे पण निदान असे प्रामाणिक प्रयत्‍न तरी करायला सुरुवात करा. तुमच्या एकेक अडखळणाऱ्या पावलाबरोबर भगवंत लाखो पावले आपणहून जवळ येईल.

॥ हरि ॐ ॥

(बंगलोर, दिनांक ५ जुलै २००८)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: