३५१/९: परमानंद स्वयंभू असतो

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

एऱ्हवी पाहे पा पांडुसुता । या यज्ञोपहारां समस्तां ।

मीवांचुनि भोक्‍ता । कवणु आहे ॥ ३५१:९ ॥

या जगातील सर्व क्रियांचा शेवट मीच आहे असे भगवान श्रीकृष्ण अत्यंत आत्मविश्वासाने सांगत आहेत. ‘आकाशात्‌ पतितं तोयं यथागच्छति सागरम्‌ । सर्वदेव नमस्कारः केशवं प्रतिगच्छति ॥’ असे म्हटले आहे त्याचेच प्रतिबिंब म्हणजे गीतेमधील नवव्या अध्यायाच्या चोविसाव्या श्लोकात पडले आहे. भगवान म्हणतात की: “अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्‍ता च प्रभुरेव च … ॥ २४:९ ॥”. या श्लोकावरील भाष्यात माऊलींनी उपरनिर्दिष्ट ओवी लिहिली आहे. ते म्हणत आहेत: “जर स्वतःची दृष्टी निर्मळ करुन बघितलेस तर अर्जुना या जगात जे निरनिराळे यज्ञ केले जात आहेत त्या सर्वांना भोगणारा मीवाचून दुसरा कुणी नाही हे तुला स्पष्टपणे कळेल (३५१).” पूर्वीकाळी यज्ञ करणे जीवनाचे एक महत्वाचे उद्दीष्ट होते. तेव्हा भगवंतांच्या वक्तव्याचा अर्थ जीवनात कुठलेही ध्येय ठरवून जगलात तरी तुम्ही माझीच उपासना करीत आहात असा होतो. त्यामुळे माउलींचे ‘या यज्ञोपहारा समस्ता’ हे शब्द आजच्या आपल्या दैनंदिन जीवनातील धडपडींना दर्शवित आहे असे मानले तर चुकीचे ठरणार नाही. या विवेचनामुळे असे मानायला अजिबात हरकत नाही की सगळ्यांची धडपड भगवंताची भेट होण्यासाठीच चालली आहे. प्रत्येकाच्या मनातील भगवंत म्हणजे काय ही व्याख्या वेगळी असली तरी आपण सर्वजण आपापल्या परीने एकाच भगवंताची उपासना करीत आहोत. आपणापैकी कुणी समाजसेवेला वाहून घेतले आहे तर कुणी स्वतःच्या उन्नतीसाठी जीवापाड झटत आहे तर कुणी आपल्या शरीराला कुठलीही तोशीस पडणार नाही याची खात्री घेण्याच्या काळजीत मग्न आहे. परंतु हे सर्वजण भगवंतप्राप्तीच्या साधनेतच आहेत. ही वस्तुस्थिती मान्य केली तर सूज्ञ साधकाच्या मनात परमार्थासाठी वेगळी साधना करण्याचे प्रयोजनच काय असा प्रश्न उद्भवण्याचा संभव आहे. आज त्यावर आपण या प्रश्नाचे निरसन करण्याचा प्रयत्‍न करु.

प्रयत्‍नांती जे काही उद्भवते । त्यात सत्यता कधीच नसते ।

स्वकष्टाने जो मिळतो आनंद । म्हणू नका तो परमानंद ॥

प्रवचनाला नियमित येणाऱ्या एक बाई आज बरेच दिवसांनी आल्या. त्यांच्या न येण्याचे कारण त्यांनी ‘मी चार धाम यात्रा करुन आले’ असे सांगितले. याशिवाय ‘मला बद्रीनाथ, केदारनाथ, गंगोत्री वगैरे बघून खूप आनंद झाला. एव्हढी कठीण यात्रा या वयात माझ्या हातून पार पडली या कल्पनेनेच आनंद होतो.’ असे त्या म्हणाल्या. इतकी कष्टदायक यात्रा व्यवस्थित पूर्ण केल्याने आलेल्या आत्मविश्वासामुळे पुढच्यावेळी कुठे जायचे याचा विचार त्या आता करीत होत्या.

परमार्थामध्ये कुठले साधन आपले म्हणावे याला काही नियम नाही. कुणाला गुरुंच्या शोधात भटकणे योग्य वाटते, कुणाला दूरदूरच्या देवांचे दर्शन घेण्यात अध्यात्मिक आनंद मिळतो तर कुणी संतसाहित्याचा अभ्यास करुन मनाला पटेल असा मार्ग शोधण्याचा प्रयत्‍न करीत असतात. या सर्वांमध्ये एक गोष्ट समान आहे. ती म्हणजे आपल्या सद्यपरिस्थितीपासून दूर जाऊन स्वतःच्या अध्यात्मिक साधनेला शोधण्याचे प्रयत्‍न सर्व करीत आहेत. आणि या सर्वांना त्यांच्या वैयक्‍तिक प्रयत्‍नांतून आनंद मिळत असल्याने आपला मार्ग चुकीचा आहे असे त्यांच्या मनातसुध्दा येत नाही. जर अध्यात्माचे ध्येय जीवनात आनंद शोधणे आहे तर आमच्या प्रयत्‍नांतून आनंद मिळत आहे म्हणजे आम्ही योग्य मार्गावर आहोत हे सिध्द होते अशी त्यांची विचारसरणी असते. परमार्थाचा मार्ग असा ठरविल्याने ही माणसे जेव्हा एकमेकांना भेटतात तेव्हा त्यांच्या चर्चेचा विषय सध्या नवीन केलेला गुरु वा नुकतीच कष्टाने पूर्ण केलेली यात्रा वा आजकाल वाचनात असलेले पुस्तक यापैकी असतात. आपल्या दैनंदिन जीवनातील अत्यंत छोट्या गोष्टींकडे बघण्याची माझी नजर पूर्वीपेक्षा आता निराळी झाली आहे की नाही यावर कुणी चर्चा करताना दिसत नाही. आणि समजा दिसले तर केव्हा तर त्यांना आपली दृष्टी आधीपेक्षा जास्त समंजस झाली आहे असे जेव्हा जाणविते तेव्हाच. म्हणजे साधकांच्या मेळाव्यात स्वतःच्या वर्तनाबद्दल आपण तेव्हाच बोलतो जेव्हा ते एका आदर्श साच्यात बसायला लागते. सांगायचा मुद्दा असा की आपली साधना निवडताना आपणास त्यातून किती आनंद मिळत आहे हाच आपला एकमेव निकष असतो.

पण आनंदातही प्रकार असतात. सर्व आनंद एकसारखे नसतात. उदाहरणार्थ, लहान मुले एकत्र येऊन त्यांच्यापेक्षा वेगळ्या असणाऱ्या मुलाला चिडवितात तेव्हासुध्दा त्यांना आनंदच मिळतो आणि आपला रंगात आलेला खेळ टाकून एखाद्या आंधळ्याला रस्ता ओलांडायला मदत करतात तेव्हाही आनंदच मिळतो. या दोन आनंदात फरक आहे हे सांगायची वेगळी गरज नाही. त्यामुळे स्वतःचा साधनामार्ग शोधताना निव्वळ त्यातून मिळणारा आनंद हा निकष ठेवून भागत नाही. प्राप्त झालेला आनंद कुठल्या पातळीवर आहे हे बघणे महत्वाचे आहे. अर्थात आपल्याला ह्याची जाणीव असते. आपला आनंद दुसऱ्याच्या दुःखावर अवलंबून नाही याची खात्री करुनच आपण आपला मार्ग ठरवितो. खरे म्हणजे यात्रा करणे वा गुरुंच्या शोधात ठीकठीकाणी भटकणे यामध्ये स्वतःला कष्टच होत असतात. आपणास शारिरीक आणि मानसिक कष्ट होत असतानाही आनंद मिळत आहे यामुळे आपली मार्गावरची श्रध्दा अजून दृढ होत असते.

इथे मुद्दा सहजपणे आला म्हणून सांगतो. साधकाने फार सावध राहिले पाहिजे. एकदा आपण साधना योग्य आहे की नाही याचा निर्णय घ्यायला लागलो की साधनेपेक्षा आपली बुध्दी जास्त महत्वाची ठरायला सुरुवात होते. मनाला आजची साधना बरोबर झाली की नाही हे बघायची सवयच लागते. मग साधनेमध्ये रममाण होणे थांबते आणि चालणाऱ्या साधनेतून काय अनुभव मिळत आहे हे पाहणे सुरु होते. आणि आपल्या मनाचा स्वभाव असा आहे की जे त्याला हवे आहे ते सर्व त्याला दिसते. जर साधनेमुळे आनंद हवा असेल तर आनंद मिळत आहे अशी भावना होते. नाही मिळाला तर न मिळण्याची कारणे शोधली जातात (आज शेजारच्या घरात जोरात टी.व्ही. लावला होता वा आज माझ्या मुलाला बरे नव्हते इत्यादी). साधना चुकीची आहे असे मानले जात नाही. आपण जे करीत आहोत ते योग्यच आहे हे स्वतःला पटवून द्यायची सवय आपल्या जणू रक्‍तात भिनली असल्याने स्वतःहून आपला मार्ग बरोबर आहे की नाही हे ठरविण्याचे कुठलेही परीमाण ठेवले तरी चुकीचे आहे. असो.

दुसरी गोष्ट म्हणजे आनंद मिळाला आहे हे खरे असले तरी मिळणारा आनंद योग्य आहे हे कुणी ठरवायचे? प्रत्येक आनंदामध्ये सात्विक, तामसीक आणि राजसीक छटा असतात. त्यातील कुठल्या घटकाला आपण महत्व द्यायचे हे ठरविणे फार अवघड असते. उदाहरणार्थ, शरीराला कष्ट देऊन यात्रा करुन आलो हा सात्विक आनंद झाला, तीर्थस्थानामधील देवालयात पुजाऱ्यांनी आपणास फार फसविले नाही याबद्दलचा आनंद राजसीक झाला आणि यात्रेहून परत आल्यावर ज्यांनी ही तीर्थयात्रा केली नाही त्यांना आपल्या प्रवासाचे वर्णन रंगवून सांगितल्यावर त्यांच्या चेहऱ्यावरील ‘तुमची मजा आहे बुवा’ हा भाव बघून जो आनंद झाला तो तामसीक झाला. आता यात्रा करताना कष्ट झेलल्याचा आनंद दुसऱ्याचे दोष पाहून मिळणाऱ्या आनंदापेक्षा वा स्वतःच्या प्रगतीने मिळणाऱ्या आनंदापेक्षा हीन आहे हे कुणी ठरविले आणि का? खरे म्हणजे संसारात मिळणारा सर्व आनंद एकाच पातळीवर आहे. सामाजिक मान्यतेमुळे अमुक आनंद झाला असे कबूल करताना आपण बिचकत नाही ही गोष्ट स्वतःच्या सामाजिक स्थितीवर अवलंबून आहे, आनंदावर नाही. भारतीय विचारसरणीमध्ये संसारातील सर्व गोष्टींना समान मानले आहे. सात्विक, राजसीक आणि तामसीक गुणांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या सर्व गोष्टी परमार्थात एकसमान भासतात. यात्रा करुन खूप आनंद झाला असे जेव्हा तुम्ही म्हणता त्यात हे सर्व आनंद सामील आहेत हे विसरु नका! यातील एकही घटक कमी झाला असता तर तुम्हाला पार पडलेल्या यात्रेमुळे झालेला आनंद निर्भेळ नसता. ‘यात्रा चांगली झाली हो, पण बडव्यांनी फार पैसे घेतले. परत तिथे कधी जाणार नाही!!’ असे तुम्ही तुमच्या यात्रेचे वर्णन केले असते. हो की नाही?!

जो आनंद संतांनी अनुभविलेला आहे तो या आनंदांचे मूळस्वरुप असल्याने यापेक्षा भिन्न आहे. तो आनंद आपल्या प्रयत्‍नांवर अवलंबून नसतो. अध्यात्माचे ध्येय आनंद मिळविणे आहे असे जरी असले तरी जो आनंद परमार्थामध्ये अभिप्रेत आहे तो संसारातील कुठल्याही गोष्टीमधून मिळणे शक्य नाही. खूप सामाजिक सेवा करुन तो मिळणार नाही, अवघड तीर्थयात्रा करुन मिळणार नाही, आपल्या साधनेतूनही तो मिळणार नाही. तो आनंद स्वयंभू आहे, आपोआप उद्भवणारा आहे. एव्हढेच नव्हे तर व्यावहारिक जगात मिळणाऱ्या सर्व आनंदाचे मूळ तो आनंद आहे. संसारातील सात्विक आनंद त्या आनंदाचे सर्वात स्वच्छ प्रतिबिंब आहे. पण राजसीक आणि तामसीक आनंदही त्याच आनंदाचे तात्पुरते दर्शन आपणास देतात. तेव्हा साधना करताना आनंद मिळतो म्हणून आपली साधना योग्य आहे असे मानू नये. जो आनंद मिळायला हवा तो सदासर्वकाळ आपल्याजवळ असतोच. त्याकरीता साधनेची जरुरी भासत नाही. साधना अशाकरीता करायची की आपल्या आनंदमयी स्वरुपाला झाकणारे आपले संकुचित व्यक्‍तिमत्व नाहीसे व्हावे. आपल्या जीवनात कारणविरहीत आनंद जेव्हा वाढू लागतो तेव्हा समजा की आपली साधना योग्य मार्गाने जात आहे.

जगातील यच्चयावत जन आत्मरुपी आनंदाचे प्रतिबिंब बघण्यात मग्न आहेत म्हणून सर्वजणांचे सर्व कष्ट भगवंताची साधनाच आहे. पण परमार्थाची ओढ असणारे साधक भगवंताच्या ‘मुखदर्शनावर’ समाधान न मानता आतल्या गाभाऱ्यात सतत रहाण्याची इच्छा ठेवतात हा फार मोठा फरक सर्वसामान्य माणसात आणि साधकांत आहे. पंढरपूरला जाऊन पटकन मुखदर्शन घेऊन ज्यांचे समाधान होते त्यांना साधनेचे वेगळे कष्ट सहन करायची जरुरी नाही. स्वजीवनात प्रगती करण्याचे त्यांचे मार्गच त्यांना त्यांच्या देवाकडे घेऊन जातील. आज विचार करायला घेतलेल्या “साधना का करावी?” या प्रश्नाचे उत्तर ती कुणी करावी हे ठरविण्यात आहे!

॥ हरि ॐ ॥

 

 

(बंगलोर, दिनांक २५ ऑक्टोबर २००९)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: