श्लोक ५/३: व्यक्तिमत्व आहे तोवर कर्म आहे

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्‌ ।

कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ गीता श्लोक ५:३ ॥

कर्माचा नियम कुणाला चुकला आहे? भगवंताचे अवतारदेखील या नियमांचे उल्लंघन सहजासहजी करु शकत नाहीत, मग आपली गोष्ट करायलाच नको. पूर्वकर्मांच्या फळाला तोंड देताना ज्या क्रिया होतात त्यांनी नवीन कर्मबंधने निर्माण होत असल्याने कर्मांच्या तावडीतून सुटका कशी होणार ही भिती साधकाला सतत भेडसावित असते. एखाद्या दोऱ्याच्या गुंडाळीतील गुंता सोडवायचा प्रयत्‍न चालू असताना क्षणोक्षणी नवीन धागे आडव्या-तिडव्या रीतीने त्या गुंत्यात जोडले जात असले तर त्याला सोडविणे जसे अशक्य आहे तसेच स्वप्रयत्‍नांनी कर्मफळांच्या तावडीतून सुटणे असंभव आहे. अशा हतबल स्थितीमध्ये आपला विवेक नष्ट हो‍उन बुध्दी चालेनाशी होते. मग काही साधक ‘आत्तापर्यंत जी कर्मे झालेली आहेत त्यांना आपण पुसू शकत नाही. पण निदान नवीन कर्मे आरंभ करणे तर आपण थांबवू शकतो ना’ असा विचार करुन कर्मसंन्यास घेण्याचा निर्णय घेतात. परंतु एखाद्या गोष्टीचा त्याग करण्याआधी ती गोष्ट कशी आहे, काय आहे आणि कुठे आहे याचे संपूर्ण ज्ञान असणे आवश्यक असते. त्यामुळे वरकरणी हा निर्णय योग्य वाटला तरी हा निर्णय स्वतःच्या जीवनात अंमलात आणण्यासाठी आपणास कर्मे म्हणजे काय याचे पूर्ण ज्ञान असणे अत्यावश्यक आहे आणि म्हणूनच तो आपल्या कुवतीबाहेर आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे जरी आपणास कर्म म्हणजे काय याचे संपूर्ण ज्ञान झाले आणि अथक प्रयत्‍नांनी आपण कर्मसंन्यास केला तरी ‘कर्मसंन्यास करणे’ हे आपले नवीन कर्म शिल्लक राहतेच!! तेव्हा कुठल्याही साधनेने आपण कर्मांचा त्याग करणे असंभव आहे हे अगदी स्पष्ट आहे. आज प्रवचनाला घेतलेल्या श्लोकामधून भगवान हीच गोष्ट निराळ्या रीतीने अर्जुनाच्या मनावर बिंबविण्याचा प्रयत्‍न करीत आहेत. ते म्हणत आहेत की ‘आपण स्वतःची कर्मे थांबवू शकतो’ ही भावनाच चुकीची आहे!! ज्याप्रमाणे सशाची शिंगे कल्पनेच्या राज्यातच खरी असतात, वा मृगजळातील पाणी बघणाऱ्याच्या मनातच असते त्याचप्रमाणे मी स्वकर्मे थांबवू शकतो ही भावना निव्वळ काल्पनिक आहे. भगवान म्हणत आहेत: ‘कुठलाही मनुष्य क्षणभरसुध्दा कर्मरहित राहू शकत नाही. प्रत्येकाच्या प्रकृतीमध्ये जे गुण आहेत ते त्यांच्या वैशिष्ट्यानुसार अनुषंगिक कर्मे करण्यास त्याला भाग पाडणारच (गीता श्लोक ५, अध्याय ३)’.

भगवंताचे प्रकृती तत्व । म्हणजे आपले व्यक्‍तिमत्व ।

असे जोवरीं त्याचे महत्व । कर्मबंधात अडकलेले भासते स्वरुप ॥

एकाच गोष्टीची अनेक स्तरांवर जाणीव हो‍उ शकते आणि सूक्ष्म जाणीव होइपर्यंत आपण सध्याच्या ज्ञानालाच अंतिम मानत असतो. उदाहरणार्थ, झाडावरील नवीन पक्षी बघितला की एक नवीन गोष्ट बघितली याचे सुख असते. नंतर संयोगवशात त्या पक्ष्याची माहिती कळली की आपण अजून खूश होतो आणि तो खूप दुर्मिळ पक्षी आहे हे लक्षात आल्यावर आपल्याला स्वतःच्या भाग्याचे कौतुक वाटायला लागते! खरे म्हणजे आपले त्या पक्ष्याला बघणे ही क्रिया केव्हाच घडून गेलेली आहे, पण त्यातील सूक्ष्म महत्व जसजसे कळत गेले तसे आपल्याला स्वतःच्या हातून काय नक्की घडले आहे याची जाणीव होत गेली. जरा विचार करा की जर तुमच्या हातात त्या पक्ष्याबद्दलची अधिक माहिती पडली नसती तर तुमचे तो दुर्मिळ पक्षी विनासायास बघण्याचे भाग्य निघून गेले असते का? नाही. फक्‍त स्वतःच्या भाग्याची जाणीव तुम्हाला झाली नसती आणि तुम्ही आयुष्यभर भगवंताला ‘माझ्या जीवनात चांगली घटना कधीच घडवून का आणली नाहीस?’ असा प्रश्न विचारला असता! सांगायची गोष्ट अशी आहे की आपल्या जीवनातील बहुतांशी गोष्टींचे खरे वर्म आपणास कळलेले नसल्याने आपल्या मनातील त्या गोष्टींबद्दलच्या भावना सत्य परिस्थितीपेक्षा भिन्न असू शकतात. किंबहुना जास्त करुन त्या चुकीच्याच असतात असे म्हटल्यास वावगे होणार नाही. आणि गोष्ट जेव्हढी सूक्ष्म असते तेव्हढी आपली चूक होण्याची जास्त शक्यता असते हे स्पष्टच आहे.

ही गोष्ट स्वकर्म या कल्पनेला लागू होते. असे बघा, स्वतःचे खरे रुप ओळखल्याशिवाय आपण कुठले कर्म केले आहे हे कसे कळणार? माझ्याखेरीज सचिन तेंडुलकर म्हणून एक वेगळे अस्तित्व आहे याची जाणीव झाल्यावर त्याने केलेल्या विश्वविक्रमांना आपण स्वकर्मे म्हणत नाही. त्याचप्रमाणे आपला देह हे स्वतःशिवायचे एक वेगळे अस्तित्व आहे हे जर कळले तर त्या देहाने केलेली कर्मे मी केली असे आपण म्हणू शकणार नाही. लहानपणापासून आपल्या देहात परीवर्तन घडलेले असल्याने आणि लहानपणचे आपण आणि सध्याचे आपण एकच आहोत याची पूर्ण खात्री स्वतःला असल्याने आपले अस्तित्व देहापेक्षा भिन्न आहे याची जाणीव सर्वांनाच असते. मग स्वतःच्या देहाकडून घडलेली कर्मे ‘मी केली’ असे आपण का म्हणतो?

याचे कारण असे की देहाने कर्मे करण्याआधी आपल्या मनात त्या कर्मांचा विचार आलेला असतो. देहापेक्षा आपण भिन्न आहोत हे कळलेले असले तरी मनातील विचारांत आपण नाही असे कुणाला वाटत नाही. त्यामुळे जेव्हा ‘मी अमुक एक गोष्ट केली’ असे आपण म्हणतो तेव्हा आपल्या मनातील त्या गोष्टीबद्दलच्या आपुलकीमुळे तीचे कर्तृत्व आपण स्वतःकडे घेत असतो. देह आणि मन यांच्या युतीमध्ये जोपर्यंत आपण स्वतःला बघत असतो तोपर्यंत कर्मांच्या तावडीतून आपली सुटका होणे निव्वळ अशक्य आहे. स्वतःला अशा मर्यादीत रुपात बघणे म्हणजे प्रकृतीच्या कचाट्यात स्वतःला अडकविण्यासारखे आहे. म्हणून भगवान वरील श्लोकात अर्जुनाला म्हणत आहेत की तू प्रकृतीच्या पातळीवर स्वतःला ठेवशील तर तुझी कर्मे कधीही थांबणार नाहीत. श्री ज्ञानेश्वर महाराज यावर असे भाष्य करतात की “ज्याप्रमाणे रथात नुसते बसून राहीलो तरी आपण सगळीकडे हिंडतो वा वाऱ्याच्या झोताने निर्जीव पानदेखील आकाशभ्रमण करते त्याचप्रमाणे जो मनुष्य प्रकृतिला धरुन आहे तो कर्म करणारच. असे असूनही जर ‘मी कर्मे सोडीन’ असे कुणी म्हटल्यास तो त्याचा केवळ दुराग्रहच असतो”.

देखें रथी आरुढिजें । मग जरी निश्चळ बैसिजें ।

तरी चळ होऊनि हिंडीजे । परतंत्रा ॥ ६०:३ ॥

कां उचलिले वायुवशे । चळे शुष्क पत्र जैसे ।

निचेष्ट आकाशें । परिभ्रमें ॥ ६१:३ ॥

तसें प्रकृतिआधारें । कर्मेंद्रियविकारें ।

निष्कर्मही व्यापारें । निरंतर ॥ ६२:३ ॥

म्हणऊनि संग जंव प्रकृतिचा । तंव त्याग न घडे कर्माचा ।

ऐसियाही करुं म्हणती तयांचा । आग्रहचि उरे ॥ ६३:३ ॥

सांख्यशास्त्रात आपल्या अस्तित्वाचे पुरुष आणि प्रकृति असे दोन भाग सांगितले आहेत. त्यातील प्रकृति म्हणजे आपले व्यक्‍तिमत्व होय. मी कोण आहे हे तुम्ही स्वतःचे नाव, शैक्षणिक पात्रता, सामाजिक स्थान इत्यादींचा आधार घेऊन शब्दात सांगू शकलात तर अजून तुम्ही प्रकृतिमध्येच अडकलेले आहात हे ध्यानात घ्या. आपण कोण आहोत हे जेव्हा स्वसंवेदनांनी अपरोक्षपणे तुम्हाला जाणवेल तेव्हा आपोआप कधीच कर्मात अडकलेला नव्हता याची जाणीव होऊन तुम्ही कर्मबंधनांतून मुक्‍त होता. बाकी सर्व उपाय एक बंधन सोडवून दुसऱ्या बंधनात स्वतःला घालण्यासारखे आहेत.

॥ हरि ॐ ॥

प्रवचन ऐकण्याचे स्थान

(बंगलोर, दिनांक ११ एप्रिल २०१०)

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: