श्लोक (१ आणि २)/३: तटस्थपणा म्हणजे निष्क्रियता नव्हे

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

अर्जुन उवाच –

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।

तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ गीता १:३ ॥

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहसयीव मे ।

तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्‌ ॥ गीता २:३ ॥

गीतेच्या द्वितीय अध्यायाच्या अंती भगवंतांनी अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगितली. निरंतर आत्मानुसंधानात असल्यामुळे स्वतःच्या मनातील इच्छांकडे तटस्थपणे जो बघत असतो त्याची बुद्धी पूर्णपणे विकसित झाली आहे असे त्यांनी म्हटले. त्यातून ‘मानवाच्या जीवनात अशी स्थिती असणे हे खऱ्या पुरुषार्थाचे लक्षण आहे’ असे भगवान श्रीकृष्णांना म्हणावयाचे आहे ही गोष्ट चाणाक्ष अर्जुनाच्या लगेच लक्षात आली. भगवंतांच्या या वक्‍तव्याच्या पार्श्वभूमीवर जेव्हा त्याने स्वतःच्या आयुष्याकडे बघितले तेव्हा त्याला असे जाणविले की भगवान त्याला स्वतःच्या मनातील हस्तिनापूराचे राज्य आणि आपली प्रतिष्ठा परत मिळवायच्या इच्छेकरीता युद्ध करण्यास उद्युक्त करीत आहेत. जर स्वतःच्या इच्छांकडे दुर्लक्ष करावयाचे असेल तर त्यांच्या पूर्तीकरीता आपले व इतरांचे आयुष्य पणाला लावणे कसे योग्य ठरेल ही शंका त्याच्या मनात आली. आणि भगवद्गीतेचा तृतीय अध्यायाचा प्रारंभ त्याच्या मनातील या शंकेने होतो. वरील श्लोकांतून अर्जुन असे म्हणत आहे की: ‘भगवंता, जर नुसते कर्म करण्यापेक्षा बुद्धि भगवंतापाशी अनन्यतेने स्थिर ठेवणे श्रेयस्कर असेल तर आपण मला युद्धरुपी घोर कर्मात का लोटता आहात?(१). तुमच्या अशा दुतोंडी व्यवहाराने (सांगायचे एक आणि करायला दुसरेच लावावे) माझी बुद्धि अजूनच भ्रमित होत आहे. नक्की कसे वागल्याने माझे कल्याण होणार आहे हे निश्चितपणे मला एकदा सांग (२).

अर्जुनाच्या मनात वरील शंका यायचे कारण फार सूक्ष्म आहे हे इथे लक्षात घ्या. असे बघा, आपण बंगलोरात असताना जर आपणास सांगितले की दूर असलेल्या हिमालयातील एका पहाडावरील गुंफेत जाण्यात आपल्या जीवनाची इतिकर्तव्यता आहे तर तिकडे कसे जायला हवे असे आपण विचारतो. कारण आपला देह त्या स्थानापासून दूर आहे आणि त्याला तिकडे नेण्याकरीता प्रयत्‍नांची जरुरी आहे याची स्पष्ट जाणीव आपणास असते. परंतु अशी स्पष्ट जाणीव आपल्या मानसिक स्थितीबद्दल असत नाही हे आपले दुर्दैव आहे. त्यामुळे स्वतःच्या इच्छांकडे दुर्लक्ष करुन निरंतर आत्मनुसंधानात रहायला हवे हे ऐकल्यावर अर्जुनाला वाटले की असेच आपण वागू. मनाची तशी स्थिती होण्यासाठी आधी युद्ध लढावे लागेल याची शक्यतासुद्धा त्याच्या मनात शिरली नाही! आपणासारख्या साधकांचे रुपक म्हणून अर्जुनाकडे बघणे किती योग्य आहे हे अशा प्रश्नांवरुन स्पष्ट दिसून येते. उदाहरणार्थ, ‘दुसऱ्यांचा द्वेष करु नये’ अशी (मानसिक स्थितीबद्दल) संतवाणी ऐकली की लगेच आपण द्वेष आला नाही पाहिजे अशी अपेक्षा ठेवतो आणि त्या अपेक्षेच्या परिपूर्णतेत अपुरे पडल्यावर अतिशय उदास होतो. वरील शब्द ऐकल्यावर कुठल्या साधनांनी मी माझ्या मनाला या स्थितीपर्यंत नेऊ असे न विचारीता लगेच त्या स्थितीत स्वतःला बदलायचा प्रयत्‍न करतो. शहरातील घराच्या बाहेर पडून लगेच दृष्टीस हिमालयातील गुहा दिसते का हे बघणे जेव्हढे अयोग्य आहे तितकाच हा प्रकार निष्फळ आहे. परंतु बहुतेकवेळा याची आपणास जाणीवसुद्धा नसते. खरे म्हणजे अर्जुनाने असे विचारायला हवे होते की ‘मी युद्ध लढलो तर माझी अशी अवस्था होईल का?’ परंतु असे विचारणे तर सोडाच, तशी शक्यतासुद्धा त्याच्या डोक्यात आली नाही!

अजून एका दृष्टीने अर्जुनाने वरील प्रश्न विचारणे अयोग्य आहे. ते म्हणजे, मनात तटस्थता असली तरी त्यामुळे आपले शरीर दगडाप्रमाणे निष्क्रिय होत नाही. आपण आत्तापर्यंत मनात इच्छा असल्याशिवाय एकाही गोष्टीला प्रारंभ केलेला नाही. त्यामुळे आपणास असे वाटते की मनातील इच्छांचा लोप झाला की आपल्या हातून काहीच क्रिया घडणार नाही. मग घनघोर युद्ध लढणे तर पूर्णपणे असंभवच आहे. परंतु भगवंतांनी कुठेही असे म्हटलेले नाही की स्थितप्रज्ञ मनुष्य जगाचा निरोप घेऊन एका गुहेत जाऊन समाधीत रममाण होतो. स्थितप्रज्ञाची सर्व लक्षणे सूक्ष्म आहेत, त्याच्या मानसिक अवस्थेचे वर्णन करणारी आहेत. त्यावरुन त्याच्या देहाच्या बाह्य वर्तनाबद्दल कुठलाही निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. आणि अर्जुनाच्या प्रश्नामागे असा निष्कर्ष अध्यारुत आहे म्हणून हा प्रश्न चुकीचा आहे. अहो, व्यावहारीक जीवनातसुद्धा आपण आपल्या मनाला न पटणाऱ्या गोष्टी बाह्य आचरणात आणतोच ना (नावडणाऱ्या नातेवाईकाचा पाहुणचार, वरीष्ठांशी अदबीने बोलणे किंवा समोरील ग्राहकाचे कुठलेही विचित्र बोलणे हसतमुखाने झेलणे इत्यादी), मग परमार्थात मनामध्ये तटस्थता असूनही बाहेर देहाने युद्ध लढणे का असंभव आहे? परंतु असे विचार अर्जुनाच्या मनात आले नाहीत हे ध्यानात घ्या.

वरील दोन दृष्टीकोन अर्जुनाच्या मनात न येण्यामागील कारण म्हणजे अर्जुनाने अजून आपल्या विचारपद्धतीत मूलभुत बदल केलेला नाही हे आहे. व्यवहारात जेव्हा आपण नवीन विचार ऐकतो, तेव्हा त्या विचारांचे संपूर्ण आकलन होण्यास आपण आपल्या अनुभवांचाच आधार घेतो. याचा अर्थ असा की आपल्या जुन्या विचारांच्या आधारे नवीन गोष्ट समजायचा प्रयत्‍न करतो, नवीन विचार खरे आहेत असा विश्वास ठेवून आपल्या पूर्वसमजुती बदलत नाही. तटस्थता म्हणजे गोष्ट करण्यातील उदासीनता असा व्यावहारीक अर्थ आत्तापर्यंत अर्जुनाच्या मनात होता. म्हणूनच अर्जुनाने वरील प्रश्न विचारला. परंतु भगवंतांच्या मनात या शब्दाचा फार खोल अर्थ असल्याने तो आपल्या बुद्धिबाहेर राहतो. अर्जुनाच्या रुपकातून श्रीव्यासमुनींना आपणास ही एक महत्वाची गोष्ट सांगितली आहे. सद्‌गुरुंचे शब्द आपल्या अनुभवांच्या आधारे समजण्याचा प्रयत्न न करीता ते शब्द शाश्वत सत्य आहेत असे मानून आपण जीवनाकडे नवीन नजरेने पहायला हवे. त्यांच्या बोलण्यातील चुकी दाखवायचा प्रयत्‍न न करीता त्यांचे बोलणे बरोबर ठरेल अशा पद्धतीप्रमाणे आपली विचारसरणी बदलायला हवी. सातत्याने जो अशी प्रक्रिया करतो त्यालाच भक्‍त म्हणायला हवे. ही भक्ती एखादी शिडी चढल्याप्रमाणे हळूहळू प्राप्त होते. गीतेमधील अर्जुनाच्या भक्‍तीची सुरुवात आपल्याप्रमाणेच शंकेखोर आहे. परंतु आता त्याचा हात धरुन भगवान त्याला कसे भक्‍तीच्या शिडीवर चढवायला सुरुवात करतील ही एक पाहण्यासारखी गोष्ट आहे. शेवटी अठराव्या अध्यायात अर्जुनाच्या विश्वासाची परीपक्वता होईल. तिकडे आपण हळूहळू जाऊच!!

॥ हरिः ॐ ॥

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: