श्लोक (६ आणि ७)/३: दांभिकपणाच्या सापळ्यात सापडू नका

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्‌ ।

इंद्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ गीता ६:३ ॥

यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।

कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्‍तः स विशिष्यते ॥ गीता ७:३ ॥

भगवद्गीतेच्या द्वितीय अध्यायामध्ये स्थितप्रज्ञाची लक्षणे ऐकल्यावर अर्जुनाच्या मनात संदेह उत्पन्न झाला. त्या संदेहातून उत्पन्न झालेल्या त्याच्या ‘कामनाविरहीत होणे जर योग्य असेल तर मला युद्धकर्मात का लोटता आहात?’ या प्रश्नाने गीतेच्या तृतीय अध्यायाला प्रारंभ होतो. या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून त्याला भगवंत सुरुवातीला असे म्हणतात की नुसत्या बाह्य कर्मांचा त्याग केला म्हणून कर्मबंधांपासून सुटका होत नाही. आणि जोपर्यंत आपण त्रिगुणात्मक प्रकृतीच्या कचाट्यात सापडलेलो आहोत तोपर्यंत कर्मे केल्याशिवाय एक क्षणदेखील आपण स्वस्थ राहू शकत नाही. आता, वरील श्लोकांद्वारे ते आपल्या शब्दांचे अधिक स्पष्टीकरण देत आहेत. भगवान असे म्हणत आहेत की: ‘कर्मेंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून दूर ठेवून जो मनात विषयसुखाबद्दल आस्था ठेवतो तो अत्यंत मूर्ख आहे आणि त्याचे आचरण म्हणजे निव्वळ दांभिकपणा आहे (६). ज्याच्या मनातून विषयसुखाची ओढ गेल्याने ज्याची कर्मेंद्रिये नियमित झालेली आहेत आणि जो (इंद्रियांना विषयांपासून दूर ठेवण्याचा आग्रह न धरता) प्राप्त कर्मे असक्‍तपणे करतो त्याला श्रेष्ठ समजणे उचित आहे (७).

आपले अस्तित्व दोन रुपांत आपणासमोर येते. पहिले रुप म्हणजे आपले बाह्य जगातील अस्तित्व आणि दुसरे रुप म्हणजे फक्‍त आपणास जाणविणारे मनोविश्वातील व्यापार. ज्याप्रमाणे एखादा सरडा कुंपणझुडुपावर भक्ष्याच्या आशेने सतत वरखाली फेऱ्या मारत असतो त्याचप्रमाणे आपण सुखाच्या शोधात या दोन रुपांत, गाढ झोपेतील सुषुप्तावस्था सोडून, निरंतर येरझाऱ्या घालत असतो. स्वतःबद्दल जेव्हा आपण एखादी गोष्ट स्वीकार करतो (उदाहरणार्थ, मी चांगला आहे, लोकोपयोगी आहे इत्यादी) तेव्हा खरे म्हणजे आपण स्वतःच्या या दोन्ही अस्तित्वांकडे बघून आपला निष्कर्ष योग्य आहे की नाही याची तपासणी करायला हवी. परंतु बहुतांशी माणसे सोयीस्करपणे हव्या त्या रुपाकडे बघून स्वतःचे अनुमान योग्य आहे असे ठरवून आपलीच फसवणूक करतात. या दारुण वस्तुस्थितीचे दृष्य रुप म्हणजे मनात इच्छा नसताना कुणास मदत करावी लागली तरी आपण खुशाल शाबासकी घेतो आणि दुसऱ्याला त्रास होईल असे बाह्यवर्तन केले तरी ‘माझ्या मनात त्याला मदतच करायचा विचार होता, परंतु जमले नाही त्याला काय करणार?’ या सबबीमागे लपतो. पहिल्या उदाहरणात आपण बाह्य जगातील अस्तित्वाला महत्व दिले आणि दुसऱ्यात मानसिक घडामोडींना. आपल्या विचारपद्धतीला असा सोयीस्कर विचार करायची इतकी सवय लागलेली आहे की स्वतःच्या मोठ्या चुकासुद्धा कशा बरोबर आहेत याबद्दल आपण सहज स्पष्टीकरण देऊ शकतो. अर्जुनाने जेव्हा मला युद्धकर्मात का लोटत आहेस असे विचारले तेव्हा त्याने स्वतःचे बाह्य रुपच डोळ्यासमोर ठेवले होते. परंतु कुरुक्षेत्रावरील युद्ध सोडून देऊन तो जर द्रौपदीसमोर गेला असता तर तीच्या प्रतिक्रियेंनी त्याच्या मनात विचारांचे वादळच उठले असते. कारण त्याने अजून आपल्या पत्नीच्या इच्छा पूर्ण करणे आपले कर्तव्य आहे या विचाराला दूर केले नव्हते! परंतु भावनेच्या आहारी गेल्याने त्याला या वस्तुस्थितीची जाणीव झाली नाही. कुरुक्षेत्रावरील युद्धाचा त्याग करणे ही क्रिया त्याला फक्‍त शारीरिकरीत्या करणे शक्य होते, मनोविश्वात नव्हे. म्हणून भगवान श्रीकृष्णांनी त्याला दांभिकपणा करु नकोस असे सांगितले. निव्वळ समाजामध्ये बाह्य कर्मे केली तर त्यामुळे आपले संपूर्ण अस्तित्व बदलत नाही. त्यामुळेच वर्षोनुवर्षे गुरुपोनिर्दिष्ट साधना करुनदेखील साधकाच्या मनातील कामनांचा क्षय होतोच असे दिसत नाही.

परंतु भगवंतांच्या उपदेशाचे पालन करण्याची इच्छा अर्जुनाच्या मनात होती त्याचे काय? जर युद्ध करणे थांबवायचे नसेल तर अर्जुनासमोर आपल्या या इच्छेची पूर्तता करण्यास कुठला मार्ग उपलब्ध आहे? या प्रश्नांचे उत्तर म्हणून भगवंतांनी त्याला सांगितले की मनात स्वरुपानुसंधान नित्यजागृत ठेव. तुझ्या या कृतीने माझ्या द्वितीय अध्यायातील सल्ल्याचे पालन होईल. मग बाह्यजगातील अस्तित्वात तू जे कर्म समोर येईल ते निष्कामपणे करु शकशील. आपले मन एकावेळी एकाच गोष्टीचा विचार करु शकते. म्हणूनच मनाला अतिशय चंचलतेचा गुण प्रदान केला गेला आहे. त्या चंचलतेमुळे ते एकाच गोष्टीत न अडकता आपल्यासमोरील सर्व गोष्टींकडे ‘एकावेळी एकच’ या नियमात राहूनसुद्धा लक्ष देऊ शकते. परंतु स्वरुपाच्या ध्यानात जर मनाची नैसर्गिक चंचलता लोप पावली तर आपणास त्याशिवाय दुसरा कुठलाही विचार सुचणार नाही. आणि अशावेळी आपल्या हातून होणारी कर्मे प्रतिक्षिप्त क्रियेप्रमाणे होतील आणि त्यांच्या बंधनांत आपण अडकणार नाही. स्वतःचे मन अतंर्यामी भगवंतावर दृढपणे ठेवून जो सर्व कर्मे प्रतिक्षिप्त क्रियेंप्रमाणे (reflex actions) करतो त्याला कर्मयोगाचे मर्म कळले आहे आणि म्हणून तो सर्वश्रेष्ठ आहे असे भगवान म्हणत आहेत.

साधकाने गुरुंनी सांगितलेल्या उपदेशाचे सतत चिंतन आणि मनन केले पाहीजे. बाह्यजगात काही ठराविक कर्मे जबरदस्तीने करुन त्यांच्या उपदेशाचे संपूर्णपणे पालन होत नाही. कर्मबंधांतून सुटायचे असेल तर मन निर्मळ असणे जरुरी आहे. मनाला अहंकाराचा थोडासा डाग जर लागलेला असेल तर आपण कर्मयोगी बनणे अशक्य आहे असे भगवान आपणास सांगत आहेत. मनात स्वतःच्या संकुचित अस्तित्वाबद्दल प्रेम ठेवून आपल्या शरीराला बाह्यकर्मांनी कष्ट देणे म्हणजे दांभिकपणा होय. आपणा सर्वांना हे ठाऊक आहे की जशी किंमत मोजतो त्याचप्रमाणे आपणास वस्तू प्राप्त होते. त्यामुळे दांभिकपणा करुन काहीतरी पवित्र प्राप्त होईल अशी कल्पनासुद्धा आपण करु शकतो का? परंतु स्वतःच्या दांभिकतेकडे दुर्लक्ष झाल्याने आपणास असे वाटते की मनाविरुद्ध गुरुंची साधना केली तरी आपली प्रगतीच होणार आहे! मनाविरुद्ध अभ्यास केला तरी परीक्षेत गुण मिळतात हे करे असले तरी परमार्थात हा नियम लागू पडत नाही. लक्षात घ्या की मनात प्रेम नसताना साधना करणे म्हणजे मिठाशिवाय स्वयंपाक करणे आहे. त्याने सर्व जीवन अळणी बनून ना आपणास फायदा होतो, ना जगाला. असो.

॥ हरिः ॐ ॥

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: