श्लोक २ : ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ ज्ञान

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्‌ ।

प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्‌ ॥ श्लोक २ : ९ ॥

स्वर्गातील कल्पतरु वृक्षालासुद्धा दोन मर्यादा आहेत. त्या म्हणजे आपल्या मनात ज्या गोष्टींबद्दल पूर्ण कल्पना आहे अशाच गोष्टी तो आपणांस प्रदान करु शकतो आणि आपणांस त्या वृक्षाखाली जाणे जरुरी असते. माउलींनी म्हणूनच अठराव्या अध्यायातील सद्‌गुरुस्तवनात आपल्या गुरुंना ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ असे संबोधून त्यांना कल्पतरुपेक्षाही श्रेष्ठ म्हटले आहे. कारण ज्याची आपणांस कल्पना करणेही अशक्य असते असा मोक्ष ते आपल्या हातात घरबसल्या देतात, त्याकरीता इतर कुठेही जाण्याची आवश्यकता नसते! नवमीतील ज्ञान असेच आपल्या पूर्ण कल्पनेबाहेरील आणि विनासायास मिळणारे आहे हे वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत : ‘ही विद्या सर्व विद्यांची परीसीमा आहे, सर्व गुपितांच्यामागे दडलेले गुपित आहे आणि (याच्या ज्ञानाने) तू सर्व पापांतून मुक्त होशील. कुठल्याही अधर्माचा यात प्रवेश होत नाही, हे ज्ञान (दुसऱ्या कुठल्यातरी गोष्टींच्या आधाराने जाणून न घेण्यासारखे) अपरोक्ष व अक्षय आहे आणि (इतके गुण असूनसुद्धा) या ज्ञानाच्या प्राप्तीचा मार्ग अतिशय सोपा आहे.’

आता आपण या श्लोकातील शब्दांच्या आवरणामागे दडलेल्या अर्थांचा विचार करु.

१. राजविद्या : स्वकष्टाने प्राप्त केलेल्या कुठल्याही विद्येमागील आपला हेतू काय असतो? तर पुढे होणाऱ्या ज्ञानाने आपल्या आयुष्यात आनंद प्राप्त होईल असा आपला समज. या जगात एकही व्यक्ती असा जाणूनबुजून अभ्यास करीत नाही की ज्यायोगे आयुष्यात फक्त दुःखच निर्माण होईल. परंतु व्यवहारातील कुठल्याही ज्ञानाने आपणांस दिवसाचे चोवीस तास सतत आनंद मिळत नाही. उदाहरणार्थ, चहा कसा करावा याच्या ज्ञानाने क्रिकेट खेळायच्या वेळी आनंद मिळत नाही! किंवा पैसे कसे मिळवावे, समाजात मान्यता कशी मिळवावी यांच्या संपूर्ण ज्ञानाने प्रिय व्यक्तीच्या वियोगाच्यावेळी समाधान लाभत नाही. याचा अर्थ असा की, व्यवहारातील प्राप्त केलेल्या विद्यांमुळे मिळणारा आनंद सीमीत आहे, इतर परीस्थितींवर अवलंबून आहे. या कारणामुळे जगातील सर्व व्यावहारीक विद्या मर्यादीत आहेत असे म्हणावे लागते. याच्याउलट, एकदा का परमार्थाच्या मार्गात प्राप्त केलेले ज्ञान पचनी पडले की आयुष्यात कधीही संध्यासमय नसलेल्या आनंदी दिवसाची पहाट होते! कुठल्याही परीस्थितीत सातत्याने आनंदाला मिळवून देणारी ही विद्या आपोआपच इतर सर्व विद्यांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते. म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण अशा ज्ञानाला राजविद्या या नावाने बहुमान देत आहेत.

२. राजगुह्य : श्रीगोरक्षनाथ आणि श्रीदत्तप्रभूंमध्ये एकमेकांपासून लपण्याचा खेळ खेळला गेला असे नाथांच्या चरीत्रात सांगितलेले आहे. पहिल्यांदा एका लहानशा मासोळीचे रुप घेऊन विराट जंगलातील एका छोट्या तळ्यात लपलेल्या गोरक्षनाथांना श्रीदत्तप्रभूंनी सहजासहजी पकडले. नंतर जेव्हा दत्तप्रभू लपले, तेव्हा श्रीगोरक्षनाथांना ते कुठे लपलेले आहेत हे सर्व त्रिलोकाचा शोध घेऊनही सापडले नाहीत. तेव्हा चिंताक्रांत होऊन त्यांनी सद्‌गुरु स्मरण केल्यावर लगेच श्रीमत्स्येंद्रनाथ प्रगट झाले व त्यांनी सांगितले की दत्तप्रभू कुठल्यातरी टराविक अशा एका रुपात लपलेले नसून त्यांनी आपले तेज तेजात लपविलेले आहे, पाणी जलतत्वात विलीन केलेले आहे इत्यादी. म्हणजे ते असे लपलेले आहेत की त्या पंचमहाभूतांच्या रुपाने सर्वदा ते तुझ्यासमोरच आहेत!! लक्षात घ्या की, डोळ्यासमोरचीच वस्तू निव्वळ मनावरील पूर्वग्रहांच्या पटलाने गुप्त होणे हे सर्वात मोठे गुपित आहे. नवमीतील ज्ञान म्हणजे असेच एक सर्वांपुढे सतत उघडरुपाने वावरणारे गुपित आहे. ज्या गोष्टीला आपण भगवान समजतच नव्हतो (म्हणजे आपले दैनंदिन जीवन) तीच गोष्ट भगवंताच्या रुपाने जेव्हा समोर येते तेव्हा जो आश्चर्याचा धक्का बसतो तो दुसऱ्या कुठल्याही गुपिताच्या उघडकीने बसत नाही. म्हणून हे ज्ञान सर्व गुपितांचा राजा आहे.

३. सर्वोत्तम पवित्रता : माउलींनी नवव्या अध्यायावरील विवरणात सांगितले आहे की जीवनात आपण जीवनभर फक्त पापेच करीत असतो. काही पापे पुण्याच्या रुपात करतो (ज्यायोगे स्वर्गप्राप्ती होते) आणि काही पापांच्या रुपात करतो (ज्यायोगे आपण नरकात जातो). म्हणजे काय तर आपण स्वतः ठरवून केलेली सर्व कर्मे पापयुक्त आहेत असे दिसून येते. या परीस्थितीत गेल्या कित्येक हजार जन्मांमध्ये आपण केलेल्या कर्मांच्या पापांतून जे ज्ञान आपणास सोडविते ते अतिपवित्र आहे हे वेगळे सांगायला हवे का? किंबहुना असे म्हणायला हवे की निव्वळ हे एक ज्ञानच पवित्र आहे, बाकी सर्व विटाळ आहे. म्हणून भगवान ‘पवित्रं इदं उत्तमम्‌’ या शब्दांत या ज्ञानाची वाखाणणी करीत आहेत.

४. प्रत्यक्षावगमं : स्वयंपाक चांगला झाला आहे हे कसे कळते? त्याची चव घेतल्यावर. सचिन तेंडुलकर चांगला फलंदाज आहे हे त्याने शोएब अख़्तरच्या गोलंदाजीला साऊथ आफ़्रिकेतील हिरव्या खेळपट्टीवर आणिबाणीच्या सामन्यात तोंड दिल्यावर कळते. समजा असा प्रसंग आलाच नसता तर खुद्द सचिनलासुद्धा कळले नसते की आपण किती चांगले फलंदाज आहोत. व्यवहारातील सर्व ज्ञानांमध्ये ही एक उणीव आहे की जेव्हा त्या ज्ञानाची परीक्षा घेण्याचा प्रसंग येतो तेव्हाच आपणांस स्वतःला झालेल्या ज्ञानाची पूर्णपणे जाणीव होते. परंतु जे ज्ञान सतत कार्यरत आहे आणि त्याची जाणीव फक्त त्या सद्‌गृहस्थाला आतून, कुठल्याही इंद्रियाची मदत न घेता, निरंतर होत आहे ते ज्ञान इतर कुठल्याही ज्ञानापेक्षा अधिक प्रत्यक्षरीत्या अनुभविले जाते. अगदी स्वतःच्या जिवंत असण्याच्या जाणीवेतसुद्धा हे ज्ञान उपस्थित असते. या ज्ञानाचा हा गुण इतर कुठल्याही ज्ञानात नसल्याने भगवंतांनी याचा विशेष उल्लेख वरील श्लोकात केला आहे.

५. धार्मिकता : जीवनात धर्माला महत्व का आहे? श्रीकृष्णांच्या गोरक्षणापासून मोझेसच्या ‘टेन कमांडमेंट्स’ त्याकाळच्या मानवी समाजाला अध:पतनापासून वाचविण्याकरीता निर्माण झाल्या आहेत असे दिसून येते. जेव्हा मानवाच्या मनात समुदायामध्ये कसे वागावे याबाबत गोंधळ निर्माण होतो तेव्हा नवा धर्म निर्माण होतो. हे सर्व धर्म त्याकाळच्या संस्कृतीवर, सामाजिक रुढींवर अवलंबून आहेत. परंतु सबंध विश्वामध्ये एकच मनुष्य जिवंत आहे अशी जेव्हा परीस्थिती असेल, तेव्हा तो मानव जे वर्तन करेल तोच धर्म होतो. अशावेळी तो सहजतेने, काहीही प्रयत्न न करीता सर्व धर्मांच्या पलिकडे जातो. स्वरुपाचे ज्ञान झाल्यावर सर्व विश्व आपलेच रुप आहे अशी जाणीव निर्माण होते आणि धर्म-अधर्म या कल्पनांच्या पलिकडे आपण जातो. आणि मग माउलींच्या शब्दांत सांगायचे झाले तर:

तैसे शुभाशुभ ऐसें । हें तंवचिवरी आभासें । जंव एक न प्रकाशें । सर्वत्र मी ॥ १२५५:१८ ॥’

भगवंतांच्या ‘धर्म्यं’ या शब्दातून या ज्ञानाची प्रचलित असलेल्या कुठल्यातरी एका धर्माबरोबरची सुसंगतता अभिप्रेत नसून स्वयंभू निर्माण झालेल्या धर्माचे अस्तित्व प्रकाशित होत आहे. अशा नूतन धर्माचे संस्थापन करण्यासाठीच भगवंतांचे (संतांच्या रुपात) युगानुयुगे आगमन होत असते.

६. सुसुखं कर्तुम्‌ : सुखामध्ये कष्टांचा अभाव आहे. ज्याप्रमाणे श्वास घेणे अतिशय सहजरीतीने मानवाला जमते त्याचप्रमाणे विनासायास आपल्या समोर आपोआप आलेल्या कर्मांंना स्वीकारणे आहे. त्यांना डावलायलाच कष्ट करावे लागतात! या सहजतेत, कष्ट निर्माण होण्याकरीता जरुरी असलेल्या प्रयत्नांची अभावता आहे. अहंकाराने निर्माण झालेल्या अपेक्षांची उणीव आहे. भगवंतांना या जगातील सर्वजनांत आणि सर्व घटनांत बघणे हे ज्ञान अगदी विनासायास होते. आपण स्वतःच अहंकाराने उत्पन्न झालेल्या भावनांचे कष्ट झेलून या सहज होणाऱ्या ज्ञाना प्रतिबंध करत असतो! माऊलींच्या शब्दांतच सांगायचे म्हणजे: माळिये जेऊतें नेलें । तेऊते निवांतचि गेलें । तया पाणिया ऐसे केलें । होआवें गा ॥ १२०:१२ ॥ अशी आपली अवस्था झाली की ज्ञान प्रगट होते. या स्थितीमधील सहजताच वरील श्लोकामधील ‘सुसुखं कर्तुम्‌’ या शब्दांतून भगवंतांनी व्यक्त केली आहे.

७. अव्ययता : ज्याप्रमाणे एखाद्या अंध माणसाला दैवयोगाने वा गुरुकृपेने दृष्टी प्राप्त झाल्यावर त्याच्या नजरेसमोरचा अंधार कायमचा नाहीसा होतो, त्याचप्रमाणे एकदा ही राजविद्या प्राप्त झाली की त्यापासून वंचित करायची शक्ती असलेली एकही वस्तू या जगात शिल्लक रहात नाही. या ज्ञानाची अव्ययता कालनिरपेक्ष आहे कारण एकदा या मार्गाने विद्या प्राप्त केली की साधक कालातीत होतो.

अशा रीतीने भगवंतांनी या विद्येचे महत्व वरील श्लोकातून अर्जुनास स्पष्ट केले आहे.

॥ हरि ॐ ॥

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: