श्लोक ५: भगवंतांचे विश्वाशी नाते – भाग २

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्‌ ।

भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५:९ ॥

भुईमुगाच्या शेंगेचे टरफल टाकून त्यात लपलेला दाणा ज्याप्रमाणे आपण जवळ ठेवतो, त्याचप्रमाणे आपल्या व्यक्तिमत्वाच्या कवचाकडे दुर्लक्ष करुन त्यात असलेल्या भगवंतांच्या अस्तित्वाला जवळ कर असे गेल्या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले. आयुष्यभर आपले सामाजिक अस्तित्व जपण्यात धन्यता मानत असल्याने हा सल्ला बुद्धीला पटला तरी प्रत्यक्षात उतरविणे आपणांस कठीण होते. म्हणून या उपदेशाला अजून स्पष्ट करण्यास भगवान श्रीकृष्ण वरील श्लोकातून म्हणत आहेत: कुठल्याही संकुचित व्यक्तिमत्वाला माझ्यात अजिबात थारा नसतो. माझ्या आणि या विश्वाच्या मिलनाची कमाल बघ: चराचरातील सर्व व्यक्तिमत्वे माझ्यामुळेच अस्तित्वाला येतात आणि त्यांना जगायला मीच कारणीभूत आहे पण मी त्यांच्यात अजिबात सापडणार नाही (५).

गेल्या श्लोकातून आपण असे बघितले की अतिशय सहजपणे प्राप्त होणारे पारमार्थिक ज्ञान आपण संकुचित व्यक्तिमत्वांना महत्व देण्याने धिक्कारतो. म्हणजे काय, तर आई, बाबा, मुलगा, सेवक, गुरु, बंधू, मित्र यापैकी एखाद्या नावात स्वतःला विसर्जित करण्याने आपण स्वतःभोवती असे एक कवच निर्माण करतो की ज्यातून ज्ञानाचे किरण आपल्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. कालानुसार आणि संदर्भाप्रमाणे एकसंध असलेले आपले अस्तित्व वेगवेगळ्या नावांत समोर येत असल्याने आपल्या या अज्ञानाच्या कवचाचे स्वरुप सतत बदलत असते! वैद्यकीय शास्त्रात सर्दीवर लस नाही कारण लस जीवाणूच्या रुपावर अवलंबून असते आणि सर्दीचा जीवाणू आपले बाह्य रुप सतत बदलत असतो. त्यामुळेच सात दिवस त्रास भोगण्याशिवाय सर्दीवर उपाय रहात नाही! अगदी याचप्रमाणे आपण या विश्वात गुंतण्याची कारणे नित्यनूतन असल्याने भवरोगावर उपाय आपल्याकडे नाही आणि केवळ सात दिवस नव्हे तर जन्मोन्‌जन्मे या रोगाला सहन करण्याशिवाय पर्याय नाही. या दारुण अवस्थेचे वर्णन करताना माऊली म्हणते “जया देहसंबंधा आंतु । प्रतिपदी आत्मघातु । भुंजता उसंतु । कहीच नाही ॥ १२७६:१८॥”

भवरोगातून सुटण्याचा मग उपाय काय? ज्याप्रमाणे देह असताना कालानुसार कुठलातरी रोग बळावतोच आणि देहत्याग केल्यानंतरच सर्व रोगांपासून आपोआप सुटका होते, त्याचप्रमाणे आपल्या सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केल्यावरच भवरोगाचे निवारण होते. भागवतामध्ये भरत राजाची गोष्ट आहे. त्याने आपल्या “हरीणाच्या पाडसाचा पालक” हे सोडून बाकी सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केला होता. केवळ त्या एका संकुचित व्यक्तिमत्वामुळे त्याला भगवंतांशी एकरुप होण्याआधी दोन जन्म अजून घ्यावे लागले. साधकाच्या साधनेचा मार्ग कुठलाही असो, भगवंतांशी जवळीक करुन भवरोगापासून सुटका हवी असेल तर स्वतःच्या सर्व संकुचित व्यक्तिमत्वांकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करणे अत्यावश्यक आहे. माऊलींच्याच शब्दांत सांगायचे झाले तर “मजही शरण रिघे । आणि जीवत्वेंचि असिजे । धिग्‌ बोली यिया न लजे । प्रज्ञा केवीं ॥१४०२:१८॥” आणि “मा मी विश्वेश्वरु भेटे । आणि जीवग्रंथी न सुटे । हे बोल वोखटें । कानी लाऊ ॥१४०४:१८॥” निर्गुण भगवंताला भेटण्यास स्वतःच्या सर्व वेगवेगळ्या संकुचित अस्तित्वांचा (म्हणजेच वरील दोन ओव्यांत निर्देश केलेल्या ‘जीव’त्वाचा) त्याग करणे जरुरी आहे. एखाद्या घरात बसून निरनिराळ्या खिडक्यांतून आपण बाहेरील निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेतला तरी प्रत्यक्ष निसर्गात राहण्याचे सुख मिळविण्याकरीता घराचा त्याग करावा लागतो. निसर्गाच्या सर्वव्यापकतेची खरी कल्पना आणि त्याचे निरंतर बदलणारे खरे रुप आपण तेव्हाच जाणू शकतो. अगदी त्याचप्रमाणे आपण आपल्या देहाचा आधार घेत वेगवेगळ्या व्यक्तिमत्वांच्या झरोक्यांतून भगवंताची लीला बघायला लागलो तर त्याचे खरे रुप आपणांस कधीही दिसणार नाही. पाण्यावरील फेसात पाणी नसून फक्त हवाच असते, कितीही फेस गोळा केला तरी त्यात पाण्याचा एक थेंबही सापडत नाही. त्याचप्रमाणे आपली सर्व व्यक्तिमत्वे जरी भगवंताच्या आधारावरच उभी असली तरी त्यांचा आधार घेऊन भगवंताकडे जाणे कधीही शक्य नाही (व्यावहारीक दृष्टीने ती कितीही भव्य असोत) हे वरील श्लोकातून भगवान आपणास सांगत आहेत.

परंतु हे सर्व माहीत असूनसुद्धा आपल्या हातून स्वव्यक्तिमत्वांचा त्याग होत नाही. याचे कारण म्हणजे आपणास भगवंताचे अस्तित्व जितके खरे वाटते तितकेच (किंबहुना जरा जास्तच!) या जगाचे अस्तित्व खरे वाटणे होय. मनामध्ये या जगाच्या सत्यतेबद्दल थोडासा विश्वास जरी असला तरी तो साधकाला सिद्ध होऊ देत नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस या अवस्थेचे वर्णन करण्यास म्हणायचे की सुईमध्ये दोरा ओवताना त्यातील एक धागाजरी भोकातून गेला नाही तरी दोरा पूर्णपणे पलिकडे खेचला जात नाही. आपल्या मनातील या जगाच्या सत्यतेचा विश्वास पूर्णपणे काढून टाकण्यास आपण या श्लोकाचा आधार घ्यायला हवा. या विश्वाची मिथ्यता स्पष्ट करण्यास माऊलीनी या श्लोकावरील भाष्यात म्हटले आहे “हे असो आंगी भरलिया भवंडी । जैशा भोंवत दिसती अरडीदरडी । तैशी आपलिया कल्पना अखंडी । गमती भूतें ॥८१:९॥” (ज्याप्रमाणे भोंवळ आल्यावर सर्व जग गरगर फिरत आहे असा भास होतो, त्याचप्रमाणे या जगातील व्यक्तींत आपल्या कल्पनेने सत्यता निर्माण होते). आई मुलाच्या वा पति पत्‍नीच्या बंधनात अडकण्याचे का मान्य करते/करतो? जर दुसरी व्यक्ती मुलाप्रमाणे व पत्‍नीप्रमाणे वर्तन करण्यास नकार देत असेल तर आपणासही स्वतःच्या आई वा पति या व्यक्तिमत्वाला झुगारणे कठीण होणार नाही. पण आपणांस असे वाटत असते की दुसरी व्यक्ती त्यांच्यावरील या नात्यांनी आणलेल्या बंधनांचे पालन करीत आहे मग फक्त आपणच या नात्यांना कसे झटकावे? मनातील या कल्पनेने आपण या जगाला सत्यत्व देत आहोत. आपणा सर्वांना वाल्या कोळ्याची गोष्ट माहीती आहे. या कथेतून असे स्पष्ट होते की जेव्हा त्याला कळले की त्याची पत्‍नी व मुले स्वतःवर या नात्यांमुळे येणाऱ्या जबाबदारीला (म्हणजे वाल्याच्या पापातील त्यांचा वाटा) उचलण्यास तयार नाहीत तेव्हा त्याला स्वतःच्या जबाबदारीला (काहीही करुन त्यांचे पालन करणे) महत्व न देण्यास अजिबात कठीण झाले नाही. आणि ही गोष्ट स्पष्ट झाल्यावरच तो श्रीनारदमुनींच्या उपदेशाला ग्रहण करण्यास पात्र झाला. या जगातील निरनिराळ्या व्यक्तींबरोबर आपण जे नाते मानले आहे त्यामधील सत्यता केवळ आपण कल्पनेने भरलेली आहे हे पूर्णपणे जाणणे संकुचित व्यक्तिमत्वाला दूर करण्यास जरुरी आहे. एकदा डोळ्यांवरील कल्पनांची झापड काढून या जगाकडे आपण बघायला लागलो की सर्व नात्यांतील मिथ्यता स्पष्टपणे दिसायला लागते. मग माऊलींच्या “तैसे भूतजात माझ्या टायी । कल्पिजे तरी आभासी काही । निर्विकल्पी तरी नाही । तेथ मीचि मी आघवें ॥९०:९॥” या ओवीची सत्यता पटेल आणि या जगात रमण्यामागील आपले नैतिक आधिष्ठानच नष्ट होईल. आणि जेव्हा मनात कर्मांबद्दल नैतिक पाठबळ नसते तेव्हा कृति घडणे अशक्य असते. त्यामुळे या मनःस्थितीचा एक परीणाम म्हणून आपण वाल्या कोळ्याप्रमाणे पूर्वजीवनाला तिलांजली देऊन भगवंताच्या सान्निध्यात राहण्यास तयार होऊ, देहरुपी घराचा आश्रय सोडून भगवंताच्या व्यापकतेचा आस्वाद घेऊ. अठराव्या अध्यायातील अर्जुनाप्रमाणे आपणसुद्धा म्हणू शकू की “गुंतलो होतो अर्जुनगुणे । तो मुक्त झालो तुझेपणे । आतां पुसणे सांगणे । दोन्ही नाही ॥१५६३:१८॥” आयुष्यभर कष्ट करुन अर्जुनाने स्वतःचे व्यक्तिमत्व आपल्यापेक्षा कितीतरी भव्य बनविलेले होते. जर तो त्याच्या व्यक्तिमत्वाशी निगडीत सर्व गोष्टींचा त्याग करु शकला तर आपणांस तसे करायला काय कठीण आहे? भगवद्गीतेचा अभ्यास म्हणजे हा त्याग, याशिवाय दुसरे काही नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की गीता हा शब्द दहा वेळा सलग म्हटला की तागी (म्हणजे त्याग) होतो. एवढे कळले की सर्व गीता हातात आली! वरील श्लोकातून भगवान आपणांस स्वव्यक्तिमत्वाचा त्याग करण्यास जीवनातील सत्यता सांगत आहेत. याचा आधार घेऊन अर्जुनाप्रमाणे आपल्या विश्वाबद्दलच्या दृष्टीकोनात ज्याने आमुलाग्र बदल केला त्याने (आणि केवळ त्यानेच) सर्व साधले.

॥ हरि ॐ ॥

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: