अंतिम विश्रांतिस्थान

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

जय जय सर्वविसांवया । सोहंभावसुहावया ।

नानालोकहेलावया । समुद्रा तूं ॥ २:१४ ॥

चतुर्दश अध्यायातील गुरुस्तवनाच्या पहिल्या ओवीतून माऊलींनी आपणांस असे सांगितले की सम्यक्‌ज्ञानाचा (म्हणजे ‘मला कळले आहे’ असा ज्ञातेपणाचा अभिमान उत्पन्न न करणाऱ्या ज्ञानाचा) प्रकाश केवळ गुरुकृपेनेच आपल्या जीवनात येऊ शकतो. आता दुसऱ्या ओवीतून सद्‌गुरुंचे अस्तित्व आपल्या जीवनाला नवी दिशा कसे देते हे स्पष्ट करताना माऊली म्हणत आहे: “श्रीगुरुराया, तुम्ही सर्व विसाव्याचे मूळ आहात. तुमच्या अस्तित्वाने सोहं या शब्दांना आकार प्राप्त होतो. ज्या मूळरूपावर सर्व सृष्टी आधारलेली आहे ते तुम्ही आहात.”

जोपर्यंत मनात कर्तेपणाची भावना आहे तोपर्यंत जीवास विसावा मिळत नाही. ही भावना नष्ट करण्यास लोक कर्म करून झाले की भगवंताला अर्पण करायचा प्रयत्‍न करतात. परंतु त्याने अर्पण करण्याचे अजून एक कर्म निर्माण होते आणि एकाऐवजी आता दोन कर्मबंधनांत आपण अडकले जातो! परंतु कर्म करणे आणि कर्तेपणाची भावना उत्पन्न होणे या अतिशय दोन भिन्न गोष्टी आहेत. कर्म केली तरी कर्तेपणा यायलाच पाहिजे असे बंधन नाही आणि कित्येक माणसे दुसऱ्यांच्या कर्मांवर स्वतःचा कर्तेपणा लादतात! या दोहोंची सांगड आपले संकुचित व्यक्तिमत्व घालत असते. जेव्हा ते नष्ट होते तेव्हा आपण जीवनात कार्यरत राहूनही नैष्कर्म्यावस्था प्राप्त करतो. कर्म करणारे आपले व्यक्तिमत्व कसे नाहीसे करायचे? याचे उत्तर म्हणजे आपल्या हातून झालेले कर्म श्वासोश्वास करण्यासारखे आपोआप व्हायला हवे. जेव्हा आपण स्वतः जाणीवपूर्वक प्रयत्‍न करून कर्म करतो तेव्हा त्याच्या बंधनातून सुटणे अशक्य होते. त्यामुळे, जीवनातील अवघड वाटणारी कर्मे सहजपणे कशी करता येतील? असा प्रश्न आता निर्माण होतो. याचे उत्तर खालील उदाहरणाने स्पष्ट होईल. जर आत्ता तुम्हांला कुणीतरी १५ आणि २७ या दोन संख्यांची बेरीज काय असे विचारले तर तुम्ही आपले हातातील काम न सोडता ४२ असे उत्तर द्याल. आणि आपण असे उत्तर दिलेले होते याचे स्मरणदेखील तुम्हांला राहणार नाही. पण हाच प्रश्न जर पहिलीतील मुलाला विचारला तर त्याला आपले डोके चालवायला लागेल आणि नंतर बरोबर उत्तर कसे दिले याचा आनंद त्याच्या मनात बराच काळ रेंगाळत राहील. आपल्या हातून केलेल्या कर्माची जाणीव त्याला गणिताबद्दल प्रेम उत्पन्न करू शकेल आणि कदाचित सर्व आयुष्यभर ही भावना त्याच्या मनात राहील! असे का घडते? प्रौढ माणसाच्या जीवनात इतक्या गुंतागुंतीच्या घटना घडत असतात की त्या मानाने ही बेरीज अतिशय क्षुल्लक होऊन जाते. त्यामुळे आपण ती करू शकतो याचा अभिमान त्याला वाटणे अशक्य होते. अगदी तसेच जर आपल्या जीवनात ईश्वरप्राप्तीची आस जागृत असेल तर भगवंतापासूनचा विरह कसा नष्ट करावा या अतिशय सूक्ष्म विचारात आपण सतत गुंतलो जातो. त्यामुळे दैनंदिन जीवनातील कर्मे समोर आली तरी ती करताना आपले पूर्ण अस्तित्व त्यात गुंतलेले नसते. आणि ती कर्मे करून झाली की आपण लगेच आपल्या मूळ प्रश्नाकडे म्हणजे भगवंतप्राप्तीकडे वळतो. अशी अवस्था होणे म्हणजे कर्म करूनही कर्तेपणा न उत्पन्न होणे असे आपण म्हणू शकतो. असे जेव्हा निरंतर होत राहते तेव्हाच आपणांस विसावा मिळायची शक्यता निर्माण होते! आता लक्षात घ्या की श्रीगुरुंच्या रूपातून निर्गुणी भगवंतांनी आपल्या जीवनात घेतलेला अवतार आहे. त्यामुळे गुरुंच्या अनुसंधानात सतत राहणे ही क्रिया भगवंतांच्या स्मरणात राहण्यासारखीच आहे. त्या अनुसंधानांत जी कर्मे होतात त्याने आपल्या मनात कर्तेपणाची भावना उत्पन्न होत नाही आणि आपली स्वयंभू, जन्मजात शांत अवस्था भंग होत नाही. म्हणून वरील ओवीच्या प्रथम चरणातून श्रीगुरुंचे शिष्याच्या जीवनात काय महत्व आहे हे माऊलींनी सर्वविश्रांतिचे स्थान या शब्दाने केले आहे असे वाटते.

एकदा आपण कर्तेपणाच्या भावनेतून मुक्त झालो की आपला संकुचित अहंकार नष्ट व्हायला लागतो. याचा अर्थ असा की आपण आपले अस्तित्व आपल्या हातून झालेल्या कर्मांवर आधारीत ठेवत नाही. उच्चशिक्षण घेतलेला, साधना करणारा, मुलगा, पति, मित्र इत्यादि आपली जी रुपे या जगात निर्माण झालेली आहेत ती सर्व आपली संकुचित व्यक्तिमत्वे आहेत कारण त्यामधील कुठल्याच रूपात आपण संपूर्णपणे नसतो, केवळ अंशतःच असतो. ज्या मूळ रुपाच्या पायावर आपली अशी अनंत रूपे उभारलेली आहेत त्या मूळ रूपाकडे आपले लक्ष जायला सुरुवात होते. ते रूप म्हणजे खरा मी अशी भावना होणे म्हणजे सोहं ध्यान लागणे असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. याउलट प्रत्येकक्षणी कुठल्यातरी संकुचित अस्तित्वाचा बुरखा घेऊन जगात वावरणे म्हणजे ‘अहं’च्या पगड्याखाली राहणे. म्हणून माऊली म्हणत आहे की अहंभावातून मधून सोहंभावात जाण्यास प्रवृत्त करणारे कोण आहेत? ज्यांनी आपल्या जीवनात विसावा उत्पन्न केलेला आहे ते. लक्षात घ्या की जेव्हा आपली दैनंदिन कर्मे स्वहृदयीस्थित गुरुंच्या अस्तित्वाच्या अनुभूतीत व्हायला लागतात तेव्हा सोहंभावात विलीन होण्याची प्रक्रिया आपल्या जीवनात सुरू होते. या सर्वांचे मूळ श्रीगुरु आहेत असे श्रीज्ञानेश्वर महाराज ‘सोहंभाव सुहावया’ या शब्दांतून आपणांस सांगत आहेत.

सोहंभाव जागृत झाल्यावर आपण जगाकडे एका वेगळ्या नजरेने बघायला लागतो. ती दृष्टी कुठली हे माऊली शेवटच्या दोन चरणांतून स्पष्ट करीत आहेत. ज्याप्रमाणे समुद्रातील लाटांकडे बघून त्यांनाच समुद्र मानत नाही तर त्यांच्यासकट पाण्याच्या सर्व साठ्याला सागर म्हणतो, त्याचप्रमाणे आपल्यासमोर होत असलेल्या घटनांमध्येच आपण आपले सर्व अस्तित्व मानत नाही. विश्वाच्या अस्तित्वाबरोबरच ते उत्पन्न होण्यास जी मूळ वस्तू कारणीभूत आहे तिकडेसुद्धा आपले लक्ष सतत राहते. इंद्रियांद्वारे लक्षात येणाऱ्या सर्व स्थूल गोष्टी मग मूळ रुपावर आलेल्या लहरींप्रमाणे दिसू लागते. त्या जाणीवेत मग आपली सर्व कर्मे होऊ लागतात आणि सुरुवातील सांगितलेल्या उदाहरणाप्रमाणे कर्तेपणा आपल्या आयुष्यात उत्पन्न होणे अशक्य होते. आपण आपल्या स्वरूपी स्थित असलेल्या गुरुंच्या सान्निध्यात कायमस्वरूपी स्थिर होतो. साधक सहज समाधीचा अनुभव घेऊ लागतो.

अशा रीतीने एकाच ओवीतून माऊलींनी एकनिष्ठ शिष्य गुरुकृपेने साधकावस्थेतून सिद्ध अवस्थेत कसा पोहोचतो याचे संपूर्ण वर्णन केले आहे असे वाटते. इति.

॥ हरि ॐ ॥

लेखक: Shreedhar

I finished Ph.D. in mathematics in 1991. Since 1996, I am making sincere efforts to see the relevance of the ancient Indian teachings in the modern world.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदला )

Connecting to %s

%d bloggers like this: