श्लोक ११: गैरसमजाचे मूळ – स्थूलदृष्टी

नोव्हेंबर 29, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्‌ ।

परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्‌ ॥ श्लोक ११:९ ॥

स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव आपणांस जन्म घेतल्यापासून आहे. कालानुसार आपल्या शरीरामध्ये आणि मानसिक धारणेत अनंत बदल घडले तरी या जाणीवेत बदल होत नाही, उलट असे वाटते की या बदलांमुळे आपल्या अस्तित्वाची प्रगती होत आहे. जशी एखादी कळी कालांतराने उमलते त्याप्रमाणे आपले व्यक्तिमत्व प्रगल्भ होत आहे असे आपणांस वाटते. हे स्वतःचे उमलणे, विकसित होणे अमर्याद चालूच राहणार आहे की त्याला शेवट आहे? या प्रश्नाचे उत्तर म्हणजे भगवंताच्या अमूर्त अस्तित्वामध्ये आपण विलीन होणे अशी आपणां सर्वांची अंतिम स्थिती होणार आहे. गीतेमधील नवव्या अध्यायामध्ये अशा या अमूर्त भगवंताचे प्रकृतीशी काय नाते आहे हे गूढ स्पष्ट केले आहे. त्यावर आपण विचार करीत आहोत. आत्तापर्यंत आपण असे बघितले की ‘या विश्वातील वरकरणी भिन्न दिसणाऱ्या गोष्टींमध्ये एक शाश्वत समानता आहे आणि ती समानता हीच भगवंताचे अस्तित्व आहे (श्लोक ४), परंतु या विश्वातील कुठल्यातरी एका वस्तूमधून (मग ती कितीही भव्य असो) भगवंत म्हणजे काय हे शोधायचा प्रयत्‍न केला तर त्याचा उपयोग होणार नाही (श्लोक ५) कारण कुठल्याही जीवातून (तो केवळ एक अंश असल्याने) या अमूर्त भगवंताचे अर्धवट दर्शन होते, संपूर्ण नाही. (श्लोक ६,७). इतकेच नव्हे तर अशा जीवांचे अस्तित्व प्रकृती निर्माण करत असते (भगवान नाही) आणि म्हणून ते सर्व जीव कर्माच्या नियमांत अडकलेले असतात. परंतु भगवान या प्रकृतीपासून अलिप्त आणि उदासीन असल्याने या नियमांच्या पलिकडे आहेत, ते केवळ एखाद्या पर्यवेक्षकाप्रमाणे प्रकृतीचा खेळ बघत आहेत आणि या एकमेव प्रेक्षकाच्या निव्वळ उपस्थितीच्या प्रभावाने प्रकृतीचा खेळ सुरु आहे (श्लोक ८,९,१०).’ विश्वाच्या उत्पत्तीतील भगवंतांच्या अशा सूक्ष्म सहभागाचे गुह्य या श्लोकांतून प्रगट होते. यातून असे स्पष्ट होते की भगवान सर्व जीवांत उपस्थित राहून आपल्या प्रकृतीच्या लीलांचे कौतुक पहात आहे. खास करुन ज्या मनुष्यांमधील अहंकाराचा लोप झाला आहे त्यांच्यात भगवान इतक्या प्रकर्षाने प्रगट होतात की अशा जीवांमध्ये आणि भगवंतात तात्विकरीत्या काहीही फरक उरत नाही. परंतु बहुतांशी मानवांना ही वस्तुस्थिती जाणवत नाही. अशा लोकांचे वर्णन करताना भगवान श्रीकृष्ण म्हणत आहेत की “मनुष्य देहाचा आश्रय घेऊन प्रगट होणाऱ्या भगवंताला सामान्य मानव ओळखत नाहीत. अशा जीवांचा आसरा घेऊन परमेश्वर आपल्या लीलांना पुढे चालवत आहे ही वस्तुस्थिती त्यांच्या आवाक्यापलिकडे असल्याने ते मला ओळखू शकत नाहीत.

श्रीसंत गोंदवलेकर महाराजांचे सत्शिष्य श्री भाऊसाहेब केतकर सद्गुरुंच्या शोधात भटकत असताना अक्कलकोटच्या श्री स्वामी समर्थांना भेटले. तेव्हा त्यांच्या उग्र स्वभावामुळे भाऊसाहेबांना त्यांना गुरु मानण्याची इच्छा झाली नाही. जेव्हा ते गोंदवलेकर महाराजांना भेटले तेव्हा त्यांच्या मृदू स्वभावाने भाऊसाहेबांना जिंकले. तात्विकरीत्या श्री स्वामी समर्थ आणि गोंदवलेकर महाराजांमध्ये काय फरक होता? परंतु त्यांच्या मानवी शरीराचे जे भिन्न स्वभाव होते त्याने श्री भाऊसाहेबांच्या मनात वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उत्पन्न झाल्या. अतिशय उच्च साधकही अशा रीतीने प्रत्येक संतांमध्ये स्पष्टपणे प्रगट असलेल्या भगवंताला समजू शकत नाही. मग सामान्यांची गोष्टच बोलायला नको. असे का होते? तर जेव्हा एखाद्या देहामध्ये भगवान प्रकर्षाने प्रगट होतो तेव्हा त्या मानवाच्या मानसिक स्थितीमध्ये आमुलाग्र बदल होतो. परंतु ह्या कायमस्वरुपी झालेल्या बदलाची जाणीव, म्हणजेच भगवंताच्या या जिवंत अस्तित्वाची जाणीव, बाकी सगळ्यांना काही खास परिस्थितींमध्येच होते. इतरवेळी तो देह सर्वसामान्यांसारखेच वर्तन करीत असतो. ज्याप्रमाणे वाघाची खरी शक्ती तो शिकार करतानाच प्रगट होते, इतरवेळी तो एखाद्या मोठ्या मांजरासारखाच दिसतो तशी ही गोष्ट आहे. सर्वसाधारण गोष्टींतील संतांचे सामान्य वागणे आपली दिशाभूल करते. कालानुसार अशा संतांच्या देहाचे अस्तित्व संपले की बाकी लोकांना त्यांचे साधारण वर्तन न आठवता फक्त खास प्रसंगी ते कसे वागले होते हेच आठविते आणि मग त्यांचे मोठेपण कळते! म्हणूनच गुरु हयात असताना शिष्यांच्या मनातील त्यांच्याबद्दलचा भाव आणि त्यांनी देह ठेवल्यावर त्यांच्याबद्दलचा अत्यंत आदर यांत जमीन-आस्मानाचा फरक दिसतो. मग आपल्याला पारमार्थिक प्रगतीची आलेली एव्हढी संधी आपण कशी वाया घालविली याबद्दल शिष्यांना हळहळ वाटायला लागते.

वरील श्लोकातून भगवान सगुण भगवंताला (म्हणजे संतांना) ओळखणे किती अवघड आहे हे स्पष्ट करुन सांगत आहेत. या श्लोकातील “मूढ” या शब्दाचा अर्थ मूर्ख असा न घेता “सर्वसामान्य” असा घेतला आहे कारण आपणा सर्वांचीच ही अवस्था आहे! व्यावहारीकरीत्या अतिशय हुशार असणारे मानवसुद्धा इथे सर्वसामान्यांमध्येच मोडतात हे लक्षात घेतले पाहिजे! ज्याप्रमाणे सुंदर फुलांचा सुगंध सर्वच घेतात पण फक्त मधमाशीच फुलांतील मधाला गोळा करते, त्याचप्रमाणे जेव्हा संत समोर येतात तेव्हा आपणा सर्वांनाच एका विशिष्ट आनंदाची जाणीव होते, पण त्यांच्या शिकवणुकीचे मर्म जाणून, स्वतःचे जीवन समृद्ध करणारे साधक विरळाच. हे मर्म जाणणे म्हणजेच या श्लोकात उल्लेख केलेला सगुण भगवंतांचा “परं भाव” जाणणे होय.

आपल्या गुरुंमधील परमेश्वराचे अस्तित्व त्यांच्या शारीरीक आवडींत दिसत नसून त्यांच्या शिकवणुकीतील वैशिष्ट्यांत असते. हे मर्म न जाणता बाह्य शरीराकडे ज्या साधकाची नजर असते ते सर्वसामान्य आहेत. अशा मूढ जनांना जे ज्ञान झालेले असते त्यावर त्यांचा इतका विश्वास बसलेला असतो की त्यापुढे ते काहीही बघू शकत नाही. अंधारात चालत असताना अचानक डोळ्यावर उजेड आला तर त्याने अंधार दूर व्हायच्या ऐवजी जे थोडेफार दिसत असते तेसुद्धा दिसेनासे होते. म्हणजे काय, जर ज्या उजेडाने काळोखी दूर व्हायला हवी त्यानेच अंधार वाढतो! अगदी त्याचप्रमाणे संतांच्या बाह्य वर्तनांवर आपली नजर बसली की पारमार्थिक अज्ञानाचा अंधार अधिकच गडद होतो. संतांचे सान्निध्य अंधारातील दिव्याप्रमाणे असले तरी त्या दिव्याचा प्रकाश समोरील रस्त्यावर (म्हणजे आपल्या दैनंदिन जीवनावर) पडला तरच उपयोग होतो. जर त्या आयत्या मिळालेल्या प्रकाशाने स्वतःचे डोळेच दिपले (म्हणजे आपण त्यांच्या शारीरिक सान्निध्यालाच महत्व देत बसलो) तर काय उपयोग? म्हणूनच या श्लोकाचे विवरण करताना माउली म्हणतात की

मातें येणे येणे प्रकारे । जाणती मनुष्य ऐसेनि आकारें

म्हणऊनि ज्ञानचि ते आंधारें । ज्ञानासि करी ॥ ज्ञा. १७१ :९ ॥

आणि एकदा बुद्धीभ्रंश झाला, विपरीत ज्ञान सत्य वाटू लागले, की स्वतःच्या सर्व क्रिया घातक ठरतात. ते कसे हे आपण पुढच्या श्लोकात पाहू.

॥ हरि ॐ ॥

Advertisements

श्लोक १० : प्रेमाला पर्याय नाही

ऑक्टोबर 26, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचराम्‌ ।

हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ १० : ९ ॥

 

नवव्या अध्यायातील चवथ्या श्लोकापासून जे गुह्य भगवान श्रीकृष्ण सांगायला लागले आहेत त्याची पूर्तता या श्लोकात होत आहे. गेल्या दोन श्लोकांतून त्यांनी अर्जुनाला असे सांगितले की ‘मीच हे सर्व जीव उत्पन्न करतो (श्लोक ८)’ आणि ‘मी सर्व कर्मांपासून अलिप्त व उदासीन आहे (श्लोक ९)’. या दोन परस्परविरोधी वाक्यांमुळे अर्जुन गोधळून जाऊ नये म्हणून या श्लोकात भगवान म्हणत आहे की “प्रकृती सर्व चल आणि अचल जीव उत्पन्न करते त्याचे कारण माझे पर्यवेक्षकरुपी (supervisor) अस्तित्व आहे. त्यामुळेच या सृष्टीचे चक्र अव्याहत चालू आहे.

व्यवहारात कित्येकवेळा आपल्या डोळ्यासमोर घडलेल्या घटनेवरून आपण जो निष्कर्ष काढतो तो सखोल विचारांती पूर्णपणे चुकीचा ठरतो. उदाहरणार्थ, सर्वांना मदत करणाऱ्या लोकांकडे बघून असे वाटते की यांच्यासारखे कनवाळू कोणी नाही. पण जेव्हा असे कळते की समाजात मान्यता मिळावी म्हणून त्यांचे असे वर्तन आहे तेव्हा अशा व्यक्तींची मदत निरपेक्ष नाही हे कळते आणि आपला समज चुकीचा होता हे दिसून येते कारण कनवाळू या शब्दात कुठल्याही अपेक्षेला वाव नाही. अगदी त्याचप्रमाणे, भगवान या सृष्टीला उत्पन्न करुन पालन करतात या वचनावरुन आपल्या मनात प्राथमिकपणे काय विचार येतो? तर या जगाच्या निर्मितीमध्ये भगवंतांचा सहभाग आहे. आपल्यामधील या सूक्ष्म समजामुळेच आपण असे म्हणू शकतो की “या जगात इतक्या अन्यायी घटना होताना दिसतात की भगवंतांवरचा विश्वास उडायला लागतो”. विशेषतः स्वतःच्या जीवनात धर्माचे पालन करुनही जेव्हा विपरीत अनुभव यायला लागतात तेव्हा आपल्या मनात ही भावना येतेच येते! वरील श्लोकातून भगवान असे सांगत आहेत की आठव्या श्लोकाच्या आधाराने झालेला आपला असा समज संपूर्णपणे चुकीचा आहे. जर आठ आणि नऊ या दोन श्लोकांपैकी एका श्लोकाला प्रमाण मानायचे ठरविले तर नववा श्लोक वस्तुस्थितीच्या जास्त जवळ आहे हे इथे स्पष्ट होते. कारण भगवान केवळ साक्षीरुपाने उपस्थित आहेत आणि या उपस्थितीमुळेच बाकी व्यवहार होत आहेत.

परंतु स्वतःच्या जीवनात नववा श्लोक प्रमाण ठेवण्यामध्ये एक मेख दडलेली आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. ती म्हणजे आपल्या जीवनात कारण नसताना “चांगले” घडले (उदाहरणार्थ, काही प्रयत्‍न न करता श्रीगुरु भेटले) तर त्यावरुन भगवंतांवरील विश्वास वाढणे हेसुद्धा चुकीचे आहे! (कारण या श्लोकात असे म्हटलेले नाही की फक्त वाईट गोष्टींबाबतच ते उदासीन आहेत आणि चांगल्या गोष्टी स्वतः करीत आहेत). बहुतांशी लोकांचा परमेश्वरावरील विश्वास स्वतःच्या जीवनातील अनुभवांवर आधारीत असतो. वरील श्लोक आपणा सर्वांच्या मनातील हा विश्वासाचा पायाच हिरावून घेत आहे हे ध्यानात घेतले पाहिजे. इतकेच नव्हे तर आपले या विश्वातील सर्व प्रयत्‍न (ज्यामध्ये साधनासुद्धा आली) या प्रकृतीमध्येच असल्याने भगवंतांचे खरे रुप जाणण्यास फोल आहेत असे दिसायला लागते. कारण आपली साधना भगवंतापर्यंत पोहोचायला या जगाचा आणि परमेश्वराचा काहीतरी संबंध असायला हवा. पण ते तर विश्वापासून अलिप्त आणि उदासीन आहेत आणि कुठेही हस्तक्षेप न करणारे आहेत असे नवव्या आणि दहाव्या श्लोकांतून स्वतः भगवान सांगत आहेत!

अशारीतीने, भगवंत आणि या सृष्टीचे नाते, त्यामध्ये आपला स्वतःचा नक्की काय सहभाग आहे आणि जन्म-मरणाच्या फेऱ्यांतून सुटण्यासाठी नक्की काय केले पाहिजे या तीन गोष्टींबद्दल आपला जो सर्वसाधारण समज आहे तो संपूर्णपणे चुकीचा आहे असे या नवव्या व दहाव्या श्लोकांतून स्पष्ट होते. आणि वरकरणी खऱ्या वाटणाऱ्या गोष्टींमागील सत्य वस्तुस्थिती समोर मांडणे म्हणजेच गुपित सांगणे. त्यामुळे नवव्या अध्यायातील मार्गाला “राजगुह्य” या नावाने उल्लेखिलेले आहे असे वाटते. म्हणूनच वरील श्लोकावरील भाष्यामध्ये माउली म्हणत आहे.

हे सर्वस्व आमुचे गूढ । परि दाविले तुज उघड ।

आता इंद्रिया देऊनि कवाड | ह्रुदयीं भोगी ॥ ३५ ॥

हा दंशु जंव न ये हाता । तंव माझे साचोकारपण पार्था ।

न संपडे गा सर्वथा । जेंवि तुषीं कणु ॥ ३६ ॥

थोडक्यात सांगायचे झाले तर वरकरणी जरी या विश्वाची सर्व रचना भगवंतांमुळे झाली असे वाटले तरी भगवंतांपर्यंत या जगातील, म्हणजेच व्यवहारातील, एकही गोष्ट पोहोचू शकत नाही हे गुपित इथे उघडपणे सांगितलेले आहे. परंतु श्रीमद्भगवद्गीता अतिशय प्रेमळ आहे, माउली आहे. त्यामुळे ती नुसतेच आपण कसे चुकीचे आहोत हे “राजगुह्य” सांगून थांबणारी नाही! चुका दाखवून झाल्या की अतिशय प्रेमाने ती योग्य मार्गसुद्धा आपणापुढे मांडणार आहे. ही “राजविद्या” पुढच्या श्लोकांतून आपल्यासमोर येणार आहे. म्हणूनच या अध्यायाला राजविद्या-राजगुह्ययोग अशा नावाने वाखाणिलेले आहे.

परंतु पुढचे वाचायच्याआधीच जर आपणास पुढे काय येणार आहे याचा अंदाज बांधायचा असेल तर आपण स्वतःच्या जीवनातील अशी वस्तू शोधायला हवी जी सर्व व्यवहारांपलिकडे आहे कारण भगवान सर्व व्यवहारांपलीकडे आहेत. आपल्या जीवनात व्यवहारातीत एक आणि एकच वस्तू आहे – प्रेम. प्रेम हे सर्व व्यवहारांपेक्षा वरचढ असल्यामुळेच खऱ्या प्रेमामध्ये आपण सर्व व्यावहारिक नियम झिडकारायला तयार असतो. या निर्भेळ आणि पवित्र प्रेमाचा झरा आपल्या जीवनात निरंतर वहात आहे पण त्यावर व्यावहारीक अपेक्षांचे आच्छादन असल्याने आपणास कायम तृषार्तच रहावे लागते. साधनेमुळे भगवंत मिळू शकत नाही हे जरी खरे असले तरी श्रीगुरुंनी निर्दिष्ट केलेली साधना अपेक्षेविरहीत केल्याने या प्रेमाच्या झऱ्यावरील व्यावहारीक गोष्टींचे जे दगड पडलेले आहेत ते दूर व्हायला लागतात. लक्षात घ्या की सर्व साधनांचा शेवट आपल्या जीवनात भगवंतांबाबत खरे प्रेम उत्पन्न होण्यात होतो. या प्रेमाच्या धारेत न्हाऊन गेले की आत्म्यावरील आपल्या व्यक्तिमत्वरुपी मलाचा नाश होतो व स्वतःचे स्वरुप स्पष्टपणे दिसू लागते. जोपर्यंत या प्रेमाचा उदय आपल्या जीवनात होत नाही, तोपर्यंत आपली पारमार्थिक समज म्हणजे

एऱ्हवी अनुमानाचेनि पैसे । आवडे कीर कळले ऐसे ।

परि मृगजळाचेनि वोलांशे । काय भूमि तिमे ॥ ३७ ॥

स्वतःमधील निरपेक्ष प्रेमाचा अनुभव न घेता भगवंताला जाणण्याचा प्रयत्‍न करणे म्हणजे एखाद्या निखाऱ्याला माणिक समजून हातात घेणे होय. परंतु या प्रेमाला विसरुन निव्वळ पुस्तकी ज्ञानाला वा कर्मप्रधान साधनेला महत्व देणे इतके सर्वमान्य आहे की या अध्यायातील पुढील काही श्लोक अशा लोकांचे वर्णन करीत आहेत. त्यानंतर खऱ्या प्रेमाच्या वर्षावाखाली तृप्त असणे म्हणजे काय हे सांगितले आहे. त्यासर्वांवर आपण पुढे विचार करु. आज इतकेच!

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ९ : कर्मबंधनांतून सुटकेचा मार्ग – प्रेम

सप्टेंबर 7, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ।

उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥९:९ ॥

गेल्या दोन श्लोकांमधून भगवान श्रीकृष्णांनी सृष्टीमधील सर्व जीव प्रकृतीच्या वर्चस्वाखाली कसे पराधीनपणे जगत आहेत आणि निव्वळ देहाच्या विनाशाने कुणालाही सुटका कशी मिळत नाही हे स्पष्ट करुन सांगितले. प्रकृतीने तयार केलेल्या कर्मबंधनांच्या चक्रव्यूहात आपण जन्म घेतल्याक्षणीच अडकलेलो आहोत. त्यातून जीवाने स्वतःची सुटका कशी करून घ्यायची हे आता भगवान स्वतःचे उदाहरण पुढे करुन स्पष्ट करताना म्हणत आहेत की : “(प्रकृतीचे रुप घेऊन केलेली) ही कर्मे मला बांधू शकत नाहीत कारण मी त्या सर्व कर्मांपासून अलिप्त आहे आणि त्यांच्याबाबतीत उदासीन आहे. ”

भगवंतांनी सर्व सृष्टीला निर्माण केले आहे असे आपण मानतो. त्यांनी निर्माण केलेल्या काही घटकांना (स्वतःची बुद्धी, शारीरीक क्षमता इत्यादी) हाताशी धरुन आपण स्वतःच्या सर्व कर्मांची निर्मिती करतो. अशा रीतीने बघितल्यास आपली सर्व कर्मेसुद्धा भगवंतांच्या विश्व निर्माण करण्याच्या कर्माचाच परिणाम आहेत आणि तरीपण भगवान त्यांच्यापासून मुक्त आहेत आणि आपण अडकलेलो आहोत! गंमत बघा, भगवंतांच्या मनात अचानक, कारणविरहीत एक इच्छा निर्माण झाली की आपण एकातून अनेक व्हावे. या आदिसंकल्पाचा परिणाम म्हणून आपण सर्व जन्माला आलो आणि कर्मे करीत बसलो. पण अडकलेले कोण आहे? आपण. भगवान नाही! हे कसे? ज्याप्रमाणे एखादी श्रीमंत व्यक्ति लांबच्या यात्रेला जाताना आपले सर्व अवजड सामान बैलगाडीत ठेऊन स्वतः मोकळेपणाने घोड्यावर बसून पुढे जाते आणि बिचारे बैल ते दुसऱ्याचे ओझे ओढत बसतो आणि सगळी यात्रा करुन झाल्यावर यात्रेचे पुण्य यजमानालाच मिळते, बैलांना नाही! अशी आपली स्थिती आहे. आणि हे सर्व असूनसुद्धा दयाळूपणाची ख्याती परत भगवंताचीच! हे कसे? याचे मुख्य कारण म्हणजे भगवंतांनी आपणास वरील दिलेला सल्ला होय. वरील श्लोकातून त्यांनी स्वतःच्या मुक्तीचा मार्ग उघडपणे आपणास सांगितला आहे. जन्माला आल्याक्षणापासून आपणास कर्मांच्या कचाट्यात अडकवून ठेवलेले आहे हे जितके खरे तसेच त्यांनी त्यातून सुटायचा मार्गदेखील सांगितला आहे हेसुद्धा तितकेच खरे आहे. अतिशय गुह्य असे म्हणून त्यांनी ज्या मार्गाची प्रशंसा केली होती तो उघडपणे इथे आपल्यासमोर मांडलेला आहे. आता यानंतरसुद्धा जर आपण जन्म-मृत्यूच्या चक्रात अडकलेलोच राहीलो, तर त्याने भगवंतांच्या कृपाळूपणाला बाधा येत नाही हे आपण जाणायला हवे.

वरील श्लोकाचे असे महत्व जाणल्यावर त्यात नक्की काय सांगितले आहे यावर विचार करु. कर्मांच्या बंधनातून भगवान सुटले कारण त्यांची अलिप्तता आणि उदासीनता असे त्यांनी सांगितले आहे. या दोन गोष्टी भिन्न आहेत हे लक्षात ठेवणे जरूरी आहे. उदाहरणार्थ, शेजाऱ्याने स्वतःचा छोटा बंगला मोडून मोठी इमारत बांधण्याचे जे कर्म केले आहे त्यात आपला सहभाग काहीच नाही, त्यापासून आपण अलिप्त आहोत. परंतु त्यामुळे आपल्या घरातील खेळती हवा व नैसर्गिक उजेड कमी होईल का या चिंतेमुळे आपण त्या कर्माबाबत उदासीन नाही. याउलट, कचेरीत वरीष्ठांच्या जबरदस्तीने मनाविरुद्ध असे काम करावे लागते की त्यातून आपणास काहीही फायदा होणार नाही (सर्व श्रेय वरीष्ठांनाच मिळणार!) त्यात आपण अलिप्त नसतो पण उदासीन असतो. या उदाहरणांवरुन “अलिप्त असून उदासीन नसणे” आणि “अलिप्त नसून उदासीन असणे” या दोन्ही गोष्टी घडतात हे दिसते. थोडक्यात सांगायचे झाले तर अलिप्तता कर्मे करीत असताना भगवंताच्या अनुसंधानात आहे आणि उदासीनता कर्मफलांबद्दलच्या संपूर्ण दुर्लक्षामध्ये आहे. यावरुन या दोन गोष्टी स्वतंत्र आहेत हे स्पष्ट होते.

पुढचा (आणि जास्त महत्वाचा) प्रश्न असा आहे की आपल्या दैनंदिन जीवनात कर्म करताना अलिप्तता आणि नंतर त्याम्च्या फलांबद्दलची उदासीनता आणायची कशी? कुठलीतरी एक नवीन साधना या दोन गोष्टींच्या प्राप्तीसाठी सुरु करायच्या आधी जरा विचार करा. आपण केलेली कुठलीही साधनासुद्धा एक कर्मच आहे. ज्याप्रमाणे आपण काट्यानेच पायातील काटा काढतो त्याचप्रमाणे साधनेमार्फत कर्मबंधनातून मुक्त होणे आहे. जर त्या नवीन काट्याचा उपयोग कसा करावा हे कळले नाही, तर एकाच्या ऐवजी दोन काटे पायात घुसतील! साधना करायची कला अशी आहे, की ती करताना इतर व्यावहारिक अपेक्षा तर सोडाच, पण साधनेमुळे माझी जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्ति होईल ही अपेक्षासुद्धा मनात नसली पाहिजे. कारण ही (उच्च) अपेक्षासुद्धा कर्मफलाची आसक्ती दर्शविते. लक्षात घ्या की कर्मफलाची अपेक्षा ठेऊन आपण कर्मबंधनांतून मुक्त होणे अशक्य आहे. साधना करायचे एकमेव कारण म्हणजे साधनेवरील प्रेम हे जर असेल तर आणि तरच आपली साधना एक नवीन बंधन न होता पूर्वकर्मांचे निर्दलन करणारी शक्ति होईल. आयुष्यभर शुष्क व्यावहारिक जीवन जगणाऱ्या माणसाने हे दिव्य प्रेम जीवनात आणायचे तरी कसे हे जाणणे आता आवश्यक ठरते.

याचे उत्तर असे की भगवंतांनी आपल्या हृदयात अशा प्रेमाचा झरा जन्मजात ठेवलेला आहे. आपल्या संकुचित व्यक्तिमत्वाच्या धोंड्याने या झऱ्याचे तोंड बंद झाले आहे. जेव्हा आपली सद्बुद्धी जागृत होते तेव्हा आपल्या व्यक्तिमत्वाचा विलोप होतो आणि आपल्या हृदयात निरंतर असणाऱ्या परंतु सध्या दडलेल्या या निरपेक्ष प्रेमाचा झरा मोकळा होतो हे या प्रश्नाचे उत्तर आहे. ही सद्बुद्धी एकच आहे (पहा : व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह .. ॥गीता ४१:२॥), पण आपल्या आयुष्यात गरजेनुसार ती वेगवेगळे अवतार घेऊन ती प्रगट होते. वरील श्लोकाच्या संदर्भात बघायचे झाले, तर ही सद्बुद्धी आपल्या मनात अलिप्तता व उदासीनता यांच्याबद्दल परम ओढ लागणे या रुपात येते. गीतेमधील हा श्लोक वाचल्यानंतर जर आपल्या मनाची पूर्ण खात्री झाली की प्रत्येक कर्म करताना त्याच्याबद्दल मानसिक अलिप्तता आणि नंतर कायमस्वरुपी उदासीनता असणे अत्यावश्यक आहे, तर आपोआप आपल्या जीवनात एक वेगळा प्रकाश संचरेल. या प्रकाशात दिसणाऱ्या मार्गावर चालणे याशिवाय अजून दुसरे काही करण्याची जरुरी नाही. माउलींच्याच शब्दात सांगायचे म्हणजे:“जैसी दीपकळिका धाकुटी । परी बहु तेजाते प्रकटी । तैसी सद्बुद्धी हे थेकुटी । म्हणो नये ॥ ज्ञा. २३८:२। ।” कुठल्याही गोष्टीची सुरुवात एका छोट्या उपक्रमातूनच होते. उदाहरणार्थ, आळंदीहून पंढरपूरला पायी चालत जाणे या वारीची सुरुवातदेखील विठ्ठलाच्या नामाचा गजर करीत एक छोटे पाऊल घेण्यानेच होते, २५० कि.मी. चालायचे आहे म्हणून आपण लांब उड्या मारत प्रवास सुरु करीत नाही! त्याचप्रमाणे, प्रकृतीच्या तावडीतून सुटणे हे जीवनातले सर्वात मोठे कर्मदेखील अलिप्तता आणि उदासीनता यांबद्दलची भिती जाण्याच्या छोट्या उपक्रमातूनच होते.

अशा रीतीने, वरील श्लोकातून आपणापुढे प्रकृतीच्या कचाट्यातून सुटण्याचा एक सोपा मार्ग दिसला आहे. तो म्हणजे व्यावहारिक कर्मांबद्दलची अलिप्तता व उदासीनता याबद्दल आपल्या मनात प्रेम जागृत होणे. या प्रेमाच्या सुखवर्षावाखाली आपली वाटचाल सुरु झाली की आपोआप आपली अवस्था अशी होईल की “देखे अखंडित प्रसन्नता । आथी जेथ चित्ता । तेथ रिगणे नाही समस्ता । संसारदुःखा ॥ ज्ञा.३३८:२॥” मग आणखी काय करावयाला हवे?

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ८: सृष्टीची व्यवस्था – भाग २

ऑगस्ट 17, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृज्यामि पुनः पुनः ।

भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्‌ ॥ ८:९ ॥

नवव्या अध्यायातील सातव्या श्लोकातून भगवंतांनी अर्जुनाला असे सांगितले की अर्जुना, शेवटी या जगातील सर्व जीव शेवटी माझ्या प्रकृतीतच विलीन होतात आणि योग्य वेळ आली की परत जन्म घेऊन आपले आयुष्य व्यतीत करतात. हे जन्ममृत्यूचे चक्र कधीही न थांबणारे आहे हे स्पष्ट करण्यास भगवान या श्लोकात असे म्हणत आहेत की “ माझ्यात असलेल्या प्रकृतीमुळे सर्व सृष्टी निर्माण होते. यातील सर्व जीव प्रकृतीच्या नियमांनी बांधलेले असून, ते आपल्या गुणांनुसार (आपोआप) परत परत उत्पन्‍न होतात.” एकदा प्राण गेला की प्रत्येक जीवाचे शरीर नष्ट पावते. ते परत उद्भवणे असंभव असल्याने वरील श्लोकात निर्देश केलेला पुनर्जन्म देहाचा नसणार हे स्पष्टच आहे. मग नक्की कोण प्रकृतीच्या कचाट्यात अडकून परत परत जन्म घेतो यावर विचार करणे या श्लोकाचा गूढार्थ समजण्यास आवश्यक आहे. कारण एकदा जन्म-मरण्याच्या चक्रात अडकलेल्या आपल्या अस्तित्वाचा बोध झाला की स्वतःला त्यापासून वेगळे ठेवणे ही साधना जन्ममृत्यूच्या चक्रातून सुटण्याचा मार्ग होते.

एकच व्यक्ति निरनिराळ्या स्तरांवर अस्तित्वात असते. आपले शरीरावर आधारीत असलेले अस्तित्व यापैकी अगदी जन्मल्यापासून आपल्या नजरेसमोर आहे. परंतु आपण म्हणजे निव्वळ देह नाही याची कल्पनासुद्धा आपणास निश्चितपणे आहे. याचे कारण असे की जन्मल्यापासून आत्तापर्यंत आपल्या देहामध्ये इतके बदल झालेले असूनसुद्धा आपण स्वतःला एकच व्यक्तिमत्व समजतो. एकाच अस्तित्वाचा आपण प्रकर्षाने अनुभव घेतो. आपले दुसरे अस्तित्व म्हणजे आपल्या मनाची घडण. शारीरीक अस्तित्वापेक्षा हे निश्चित जास्त महत्वाचे आहे. अमुक व्यक्तीला तुम्ही ओळखता का? असे आपणास विचारल्यास आपण काय म्हणतो? मी त्यांना पाहीलेले आहे पण जवळीक नसल्याने ओळखत नाही. यातून हे स्पष्ट होते की निव्वळ व्यक्तीच्या शरीराचे ज्ञान झाले तरी आपले समाधान होत नाही. याउलट त्या व्यक्तीची विचारसरणी पूर्णपणे कळली की आपण म्हणतो मी त्याला चांगला ओळखतो. याचाच परीणाम म्हणजे एखाद्या व्यक्तीशी मैत्री टाळायची असेल तर आपण आपल्या मनात काय चालले आहे हे सांगत नाही. म्हणजे आपले खरे व्यक्तिमत्व आपल्या शरीरावर नसून मनातील घडामोडींवर जास्त अवलंबून आहे असे दिसून येते.

त्यामुळे जर आपल्या मनातील इच्छा-आकांक्षांचा पुनर्जन्म झाला तर तो आपलाच दुसरा अवतार आहे असे आपण मानायला हरकत नाही. पण असे होऊ शकते का? शरीर भस्मसात झाल्यावर मनातील भावनांची काय अवस्था होत असेल? या प्रश्नाचे उत्तर मिळविण्यास अडचण अशी येते की जसे आपण स्वतःच्या शरीराला ओळखतो तसे मनाला जाणत नाही. त्यामुळे या प्रश्नाचे उत्तर बघायचे असेल तर मन म्हणजे काय हे बघायला हवे. श्रीज्ञानेश्वर महाराजांच्या मते मन म्हणजे बुद्धी आणि इंद्रिये यांच्या संयोगामध्ये आपोआप तयार झालेले आहे. ते बुद्धीच्या नंतर आणि अहंकाराच्या आधी असे दोन्हींच्या सांध्यात प्रगट होते (पहा अध्याय १३, ओवी १०४ ते ११५). म्हणजे आपले मानसिक अस्तित्व स्वतःच्या अहंकारावर अवलंबून आहे असे दिसून येते. सर्वसाधारणपणे आपला अहंकार भूतकाळात घडलेल्या शारीरीक कर्मांवर अवलंबून असतो. उदाहरणार्थ, महाविद्यालयातील विद्यार्थी स्वतःच्या शालेय कामगिरीवर आपला अहंकार ठेवतो, कचेरीतील बॉस आपल्या कर्मचारी अवस्थेतील कर्तबगारीवर बढाई मारतो आणि पारमार्थिक साधक आत्तापर्यंत केलेल्या साधनेवर स्वतःची प्रगती मोजत असतो. अशारीतीने विचार केल्यास असे दिसून येते की आपला पुनर्जन्म होतो म्हणजे काय, तर देहाचे पतन होईस्तो आपल्या हातून जी काही कर्मे झाली आहेत त्यांच्याबद्दल आपल्या ज्या भावना आहेत त्या नष्ट न पावता परत दुसऱ्या एका देहाचा आश्रय घेऊन जन्म पावतात. ज्याप्रमाणे क्षारयुक्त पाणी उकळून नष्ट जाल्यावर त्यामधील क्षारांचा थर भांड्यात राहतो त्याचप्रमाणे देह काळाच्या तापाने नाहीसा झाला तरी त्याने केलेल्या कर्मांचा अवशेष प्रकृतीच्या भांड्यात बाकी राहतो. नवीन देहारुपी द्राव त्यावर पडला की तो क्षार पूर्णपणे विरघळून त्या देहात सुप्त रुपाने राहतो. आता या नव्या देहाकडून जी कर्मे होतील त्याबद्दलच्या भावना या पूर्वीच्या भावनांना जोडल्या जाऊन आपल्या अस्तित्वातील अहंकाराची खारट चव अजूनच वाढते आणि आपण जन्म-मृत्यूच्या चक्रात अजून गुरफटले जातो!

इथे एक गोष्ट विचार करण्यासारखी आहे. ती म्हणजे भूतकाळातील ज्या कर्मांचे ज्ञान आपणांस आहे त्याने अहंकार वाढतो पण जी कर्मे आपण करतो आणि विसरुन जातो त्यांचे काय होते? जर अशी कर्मे अहंकाराची वृद्धी करत नसतील तर पुनर्जन्मापासून सुटका करुन घेण्यास केलेली कर्मे विसरुन जाणे हा एक सोपा उपाय आपणास उपलब्ध होईल. परंतु जर जगाकडे बघितले तर असे होत नाही असे दिसून येते. कारण असे जर असते ज्या वृद्ध माणसांना विस्मृतीचा रोग जडलेला असतो ती सर्व मोक्षाला पात्र जाली असती. परंतु अशा लोकांमध्ये सतत आनंदी वृत्ती आढळत नाही. आणि शास्त्रात असे लिहीले आहे की ज्याप्रमाणे पहाट दिसल्याशिवाय सूर्योदय होत नाही त्याचप्रमाणे मनात निरंतर आनंदाचा झरा वहात असल्याची स्थिती असल्याशिवाय मोक्ष मिळत नाही. दुसरा मुद्दा म्हणजे, विस्मृतीत सुटका असती तर संतांनी आयुष्य़ कसेही जगा पण म्हातारपणी विस्मृती वाढवा अशी साधना सांगितली असती! परंतु असे कुठल्याही संताने सांगितलेले आढळून येत नाही. त्यामुळे मी नक्की काय कर्मे केली आहेत याची जाणीव नसणे त्यांच्या बंधनांतून सुटका करीत नाही असे म्हटल्याशिवाय पर्याय रहात नाही.

स्वतः केलेया कर्मांचा लेप आपल्या अस्तित्वाला लावायचा नसेल तर कर्म करतानाच आपण अतिशय सावध रहायला हवे हे आपण निःसंदेह जाणून घेतले पाहीजे. एकदा बेसावधपणे कर्मे केली ती आपल्यामागे लागतातच. यातून सुटण्याचा मार्ग दुहेरी आहे. एक म्हणजे सद्गुरुंनी सांगितलेली साधना अतिशय प्रेमाने करणे (ज्याने आत्तापर्यंत अविचाराने केलेल्या कर्मांचा लेप हळूहळू धुतला जातो) आणि यापुढे जी कर्मे करु ती करतानाच सावध रहाणे, विचारपूर्वक करणे. सद्गुरुंची साधना आपल्यासमोर आहेच, त्यामुळे त्याबद्दल मनात संदेह रहात नाही. पण कर्म करताना सावध कसे रहावे हे आपणांस समजून येत नाही. म्हणूनच भगवान पुढच्या श्लोकातून जीवनातील सावधपणा म्हणजे काय हे अर्जुनाला शिकवितील. ते आपण पुढच्या वेळी बघू, आत्ता एव्हढेच.

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ७: सृष्टीची व्यवस्था

जुलै 11, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्‌ ।

कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्‌ ॥ ७:९ ॥

नवव्या अध्यायातील सहाव्या श्लोकातून भगवंतांनी अर्जुनाला असे सांगितले की या जगातील यच्चयावत जीव माझ्या निर्गुण रुपी वातावरणात पृथ्वीवरील हवेप्रमाणे भ्रमण करीत आहे. हवेच्या प्रभावाखाली धूळीचा कण वातावरणात कितीही उंच गेला तरी कालांतराने तो परत पृथ्वीवरच येतो. अगदी त्याचप्रमाणे सर्व भूतांची अवस्था होते हे स्पष्ट करण्यास भगवान या श्लोकात असे म्हणत आहेत की “अर्जुना, शेवटी या जगातील सर्व जीव शेवटी माझ्या प्रकृतीतच विलीन होतात आणि योग्यवेळ आली की परत जन्म घेऊन आपले आयुष्य व्यतीत करतात.

भगवद्गीतेचा उद्देश्य काय आहे? ढोबळपणे बघितले, तर अर्जुनाच्या मनातील युद्ध लढण्याबाबतचा संदेह दूर करणे असा दिसतो. परंतु माऊलींच्या दृष्टीने बघितले तर “श्लोकाक्षर द्राक्षलता । मांडव जाली आहे गीता । संसारपथश्रांता । विसंबावया ॥ १६७०:१८ ॥ ” म्हणजे काय, तर सर्वांना व्यावहारीक मनःस्तापांतून शांति मिळावी याकरीता भगवंतांनी गीता सांगितली आहे. प्रत्येकाला वेगवेगळ्या व्यावहारीक अडचणी आहेत. कुणाला पैसे कसे कमवायचे याची विवंचना आहे, तर कुणी जमविलेले पैसे कसे आपल्याकडेच राहतील याच्या काळजीत आहे. एकजण पुत्रप्राप्तीकरता प्रयास करत आहे तर दुसरा पुत्राचे चांगले संगोपन करु शकू का नाही या चिंतेत आहे. जर प्रत्येकाला स्वतःच्या विवंचनेतून सुटायचे असेल, तर गीतेचा अभ्यास प्रत्येक साधकाचा एकदम व्यक्तिगत होतो. एखाद्या शालेय विषयांप्रमाणे पुस्तकी रहात नाही. त्यामुळे भगवद्गीतेचा मला जो वैयक्तिक लाभ होईल तोच लाभ बाकी अभ्यासकांना होईल असे नाही. या वस्तुस्थितीतही एक गोष्ट सर्वांना समान आहे. ती म्हणजे सुखप्राप्ती. निरनिराळ्या रोग्यांनी आपापल्या रोगाप्रमाणे वेगवेगळे औषध घेतले तरी सर्वजण निरोगी या एकाच अवस्थेला पोहोचतात, तसेच गीतेचा वैयक्तिक अर्थ वेगळा निघाला तरी स्वतःला समजलेल्या अर्थाप्रमाणे जीवन व्यतीत केल्यास सर्वांना एकाच शाश्वत सुखाचा अनुभव येतो.

आत्तापर्यंतच्या आयुष्यात आपणास अनुभवायला मिळालेले कुठले सुख शाश्वत आहे? पहिली गोष्ट म्हणजे आपली सुखाची व्याख्या “आत्तापर्यंत जे काही आपण दुःख म्हणून मानत आलो आहोत त्यापासून सुटका” अशी असल्याने सुख ही वस्तू अतिशय सापेक्ष आहे, प्रत्येक व्यक्तिवर अवलंबून आहे. ( निरोगी अवस्था म्हणजे शरीरातील सर्व ग्रंथी व अवयव आपापले काम सुरळीतपणे करीत असणे होय. आपणा सर्वांनाच ही समान व्याख्या लागू आहे. सुख ही कल्पना अशी नाही.) याशिवाय आपण दुःख म्हणजे काय ही व्याख्या बदलली की सध्याचे सुख नष्ट होते. उदाहरणार्थ, जो सतत भुकेला आहे, त्याला दररोज व्यवस्थित भोजन मिळणे हे सुख होते. पण त्याच माणसाच्या दररोजच्या जेवणाची तरतूद झाली की नुसते जेवण मिळून त्याला सुख मिळत नाही नाही तर जेवायला कुठले पदार्थ मिळतात यावर सुख अवलंबून राहते. गर्दभासमोर गाजर टांगते ठेवून मालक त्याला सतत कामाला लावतो त्याचप्रमाणे आपली सुखाची संकल्पना सतत बदलत राहून आपण निरंतर सुखाच्या मागे धावत असतो. सुखाच्या आपल्या या व्याख्येतच अशाश्वतता भरलेली आहे. आपल्या या क्षणिक सुखामागे धावण्याच्या अवस्थेलाच संतांनी “भवरोगी”, “संसारश्रांत”, “अज्ञानी” इत्यादी नावांनी संबोधिले आहे. अशा परीस्थितीत भगवद्गीता आपणा सर्वांना शाश्वत सुख कसे देऊ शकते हे बघणे जरुरी आहे.

वर आपण बघितले की आपली सुखाची संकल्पना भोगलेल्या दुःखांवर म्हणजेच आत्तापर्यंत आपणांस आलेल्या अनुभवांवर अवलंबून आहे. आणि स्वतःच्या इच्छांच्या आत्यंतिकेवर आलेल्या अनुभवांपासून किती खोल धडा घ्यायचा हे ठरत असते. उदाहरणार्थ, लहानपणी पतंग विकत घ्यायला माझ्याजवळ पैसे नव्हते (आणि मला पतंग उडवायची अतिशय हौस असेल) तर या वरकरणी अतिशय क्षुल्लक वाटणाऱ्या अनुभवाच्या जोरावर पैसे जवळ असले म्हणजे सुख असे माझे मन ठामपणे ठरवू शकते. याउलट जर माझी कुठलीही इच्छा अतिशय प्रबळ नसेल तर इच्छांची अपूर्तता हे दुःख रहात नाही. आणि दुःखच नसेल तर सुख म्हणजे काय हे नक्की ठरवायला माझ्याकडे काही उपाय रहात नाही. अशावेळी जे काही घडेल त्याला आपण विनाआक्रोशे सामोरे जातो. आयुष्य असेच आहे याचा स्वीकार करतो. उदाहरणार्थ, जिवंत राहण्यास दरक्षणी श्वास घेणे जरुरी आहे या कायमच्या बंधनाबद्दल कोण दुःख करतो?! श्वास घेतल्यावाचून जगायला हवे ही इच्छा माझ्यात प्रबळ नाही म्हणून निरंतर श्वास घेण्याचे जे कष्ट होतात त्याचे कधीच दुःख होत नाही! भगवद्गीतेचा आपणांस शाश्वत सुख देण्याचा मार्ग म्हणजे यातील श्लोकांवर चिंतन आणि मन केल्यास (स्वानुभूतीने, निव्वळ पुस्तकी अर्थाने नव्हे!) आपल्या मनातील आत्यंतिक इच्छा नष्ट होऊ लागतात. शेवटी दुःख उत्पन्न होईल अशी शक्यताच रहात नाही आणि या अवस्थेला “शाश्वत सुखी” असेच म्हणायला हवे.

वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण आपल्या हातात असे एक शस्त्र देत आहेत की ज्यामुळे आपण मनातील इच्छांच्या जंजाळाचा छेद करु शकतो. जर श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे सर्व विश्व प्रकृतीच्या नियमांप्रमाणे वर्तन करीत आहे तर माझ्या जीवनातील घटनासुद्धा माझ्याच पूर्वकर्मांचे फल म्हणून सामोऱ्या आल्या आहेत हे स्पष्ट व्हायला लागते. म्हणजे काय, तर निव्वळ आपणच स्वतःवरील आपत्तींना कारणीभूत आहोत हे सत्य दिसायला लागते. जर स्वतःच्याच पायावर आपण कुऱ्हाड मारली तर आपण दुःख “घाव घालायची बुद्धी का झाली?” यावर करतो, झालेल्या जखमेबद्दल नाही!! त्याचप्रमाणे वरील श्लोकावर चिंतन व मनन केले तर जीवनातील सर्व घटनांना माझेच संचित कारणीभूत आहे हे कल्पना आपणांमध्ये इतकी दृढ होईल की समोरील घटनांवर दुःख करण्यापेक्षा परत चूक करु नये असा आपला दृष्टीकोन राहील. या श्लोकामुळे असे जाणविते की आपले सध्याचे अस्तित्व म्हणजे दुसरे काही नसून आपल्याच पूर्वसंचितातील काही कर्मांचे फल भोगण्यास प्रकृतीने निर्माण केलेली एक व्यक्ती आहे. त्यामध्ये स्वतःच्या इच्छांची भर आपण घातली तर या देहाचे पतन झाल्यावर त्यांचे फल भोगण्यास परत एक व्यक्ती (ज्याला आपला पुनर्जन्म म्हटले पाहिजे) निर्माण होणार आहे आणि हे चक्र कल्पांतापर्यंत चालणार आहे. यातून सुटण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे मनातील सुखाच्या कल्पनांचा नाश होणे होय, स्वतःच्या व्यक्तिमत्वाचा ऱ्हास होणे होय. वरील श्लोकातील मननामध्ये ही ताकद आहे. म्हणूनच माऊली या श्लोकाचे वर्णन करताना म्हणते “म्हणोनि ये निद्रेची वाट मोडे । निखळ उद्बोधाचेंचि आपणपें घडे । ऐसे वर्म जे आहें फुडे । ते दावो आतां ॥ ९६:९ ॥” आपले अस्तित्व या जगाच्या प्रारंभापासून निर्माण झालेले आहे आणि सध्याचा जन्म म्हणजे या अस्तित्वाच्या प्रवासाचा केवळ एक टप्पा आहे ही वस्तुस्थिती आहे. आणि या सत्याला विसरून आत्ताच्या जन्मावरच प्रेम करणे ही आपली निद्रा आहे. वरील श्लोकाच्या अभ्यासाने ही निद्रा लवकरात लवकर मोडू दे अशी माऊलींच्या चरणीं प्रार्थना!

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ६: आपले कर्मांशी नाते

मे 9, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्‌ ।

तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६:९ ॥

नवव्या अध्यायातील गेल्या दोन श्लोकांतून स्वतःच्या निर्गुण स्वरुपाच्या अस्तित्वानेच जरी हे सर्व विश्व गोचर होत असले तरी माझा त्याच्याशी काहीही संबध नाही असे ठामपणे भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले. हीच गोष्ट अधिक स्पष्ट होण्यास वरील श्लोकातून ते एक उदाहरण देत आहेत. भगवान म्हणत आहेत: ज्याप्रमाणे पृथ्वीच्या वातावरणातील हवेचा सर्व साठा कायम आकाशात राहून त्यातच सतत भ्रमण करीत असतो, त्याचप्रमाणे या विश्वातील सर्व गोष्टी माझ्यात अस्तित्वात आहेत.आकाशात हवा आहे असे आपण म्हणतो परंतु आकाशाचा हवेशी काहीही संबंध नसतो. एव्हढेच नव्हे तर जिथे हवा संपते तिथेच आकाश सुरु होते! परंतु आकाशाच्या अस्तित्वानेच हवेला चलनवलन करण्यास जागा मिळते आणि हवेचे संपूर्ण अस्तित्व अशा संबंधरहीत आकाशानेच तयार होते. अगदी त्याचप्रमाणे भगवंतांच्या निव्वळ अस्तित्वाच्या छत्राखाली हे चराचर उत्पन्न झाले आहे असे भगवान म्हणत आहेत. या लेखातून आपण या उदाहरणाचा आधार घेऊन साधकाच्या दैनंदिन जीवनाला यामुळे कुठली दिशा मिळू शकेल यावर विचार करु.

खरे म्हणजे कुठल्याही उदाहरणाला जास्त समजण्याचा प्रयत्‍न करणे परमार्थाच्या दृष्टीकोनातून धोकादायक ठरु शकते. स्वामी स्वरुपानंदांचे सत्शिष्य श्री सत्यदेवानंद सरस्वती ही गोष्ट स्पष्ट करण्यास म्हणायचे की चिंधीच्या बाहुलीत काय दडलेले आहे हे पहायला चिंध्यांच्या गाठी सोडल्या तर हातात नुसत्या चिंध्याच राहतात. त्याचप्रमाणे कुठल्याही उदाहरणात उगाचच खोलवर शिरुन जास्त समजण्याच्या प्रयत्‍नांत मूळ मुद्दा काय आहे हे विसरुन निव्वळ शब्दांच्या जंजाळात अडकण्याचा धोका असतो. परंतु गीतेतील प्रत्येक श्लोकाचा अर्थ नित्यनूतन आहे असे भगवान शंकरांनी पार्वतीदेवीला सांगितले असल्याने (तेथ हरु म्हणे नेणिजे। देवी जैसे का स्वरुप तुझे। तैसे हे नित्यनूतन देखिजे। गीतातत्व ॥ज्ञा. ७१:१॥ ), आपणांस वरील उदाहरणावर तारतम्य ठेऊन अधिक विचार करायला हरकत नाही असे वाटते.

या श्लोकातील आकाश आणि हवा यांच्या संबंधाचे उदाहरण देण्यास संदर्भ काय आहे? तर आधीच्या दोन श्लोकांत सांगितलेले भगवंतांचे विश्वाशी नाते. म्हणजे आकाश हे भगवंतांचे रुपक आहे आणि या चराचरातील सर्व जीव म्हणजे हवेतील अणू-रेणू. हवेतील अणूंचे अस्तित्व सतत असते परंतु ते दृष्यस्थितीत येण्यास त्यांना प्रवाहीत होणे जरुरी असते. त्यातसुद्धा, त्यांचे प्रवाहीत होणे त्यांचे स्वतःचे कर्म नसते तर बाह्य तपमानावर अवलंबून असते आणि एका ठिकाणाहून दुसरीकडे गेल्यावरसुद्धा त्यांच्या मूळ रुपात बदल पडत नाही. उदाहरणातील या वैशिष्टांचे आपल्या जीवनात काय प्रतिबिंब पडते हे आपण इथे बघणार आहोत.

हवेतील रेणूंप्रमाणेच चराचरातील सर्व जीव सात्विक, राजसिक आणि तामसिक गुणांच्या प्रभावात येऊन कर्मे करीत असतात असे दिसून येते. एव्हढेच नव्हे तर हवेचा कण या जगात नक्की कुठे आहे या माहीतीवरुन त्याचे स्वरुप जाणणे जसे अशक्य आहे त्याचप्रमाणे या देह-मनाच्या आधारावर घडलेल्या आपल्या कर्मांवरुन स्वतःची ओळख करुन घेणे अशक्य आहे. म्हणजे काय तर कुठलीही कर्मे हातून घडली तरी आपल्या मूळ अस्तित्वात बदल पडत नाही. (म्हणूनच लहानपणापासून आत्तापर्यंत इतकी कर्मेकरुनसुद्धा आपण स्वतःचे अस्तित्व जन्मापासून एकच आहे असे मानतो.) त्यामुळे हवेचा कण आकाशात एका ठीकाणाहून दुसरीकडे जाणे याचा अर्थ आपल्या जीवनात कर्मे करणे असा होतो. अशा रीतीने विचार केल्यास वरील उदाहरण आपणांस असे सांगत आहे की जसे जन्माला येताना होतो तसेच आपण आत्ताही आहोत आणि आत्तापर्यंत आपल्याहातून झालेली कर्मे म्हणजे त्रिगुणांच्या प्रभावाखाली भगवंतांच्या विश्वरुपामधील आपला प्रवास होय. हा प्रवाससुद्धा आपोआप त्रिगुणांच्या प्रभावामुळे आणि पूर्वसंचितामुळे झालेला आहे. म्हणजे काय तर आपण या संसारात नक्की किती आणि कुठली कर्मे केली आहेत यावरुन आपल्या स्वरुपाची ओळख होऊच शकत नाही. श्री निसर्गदत्त महाराजांना जेव्हा अनुग्रह मिळाला तेव्हा अगदी हेच वाक्य (तू जन्माला आलास तेव्हाच्या तुझ्यात आणि आत्ताच्या तुझ्यात काहीही फरक नाही) त्यांच्या गुरुंनी का सांगितले हे या श्लोकाने स्पष्ट होते. केवळ या वाक्यावर चिंतन आणि मनन करुन मी सिद्ध झालो असे नंतर स्वतः श्रीनिसर्गदत्त महाराजांनी सांगितले.

खरोखर, स्वतःच्या जीवनाबद्दलचे हे सत्य जर आपणास निःसंशय पटले तर आपोआप आपल्या जीवनशैलीत आमुलाग्र बदल होतो. स्वतःच्या आई, बाबा, मुलगा, नुलगी, सेवक, अधिकारी अशा अनेक जवळ बाळगलेल्या रुपांचे ममत्व आपणांस आहे कारण त्यातून आपण स्वतःला बघायचा प्रयत्‍न करीत असतो. अगदी खोलवर आपल्या मनात अशी एक समजूत रुजलेली आहे की स्वतःकडुन घडलेल्या या कर्मांमुळे आपण या जगात स्वतःचे अस्तित्व निर्माण करीत आहोत. आपल्या या मानसिक धारणेचे संपूर्ण उच्चाटन करणे जरुरी आहे. कारण जोपर्यंत कर्मांच्या आधारावर स्वतःच्या आयुष्याचे समर्थन करण्याचा विचार मनातून पूर्णपणे निघून जात नाही, तोपर्यंत स्वतःच्या गुणातीत, कर्मरहित अस्तित्वाला जाणून घेण्याची योग्यता आपणास लाभत नाही. आत्तापर्यंतची आणि पुढे होणार असलेली आपली सर्व कर्मे “तैसा अन्वयाचेनि आधारें। जातीचेनि अनुकारें। जे जेणें अवसरें। करणे पावे ॥ज्ञा. ४५:६॥” अशी केवळ प्रकृतीच्या आणि पूर्वसंचितांच्या परीणामांनी झालेले आहे हे कळणे अतिशय महत्वाचे आहे. या जाणीवेत क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ यांच्यामधल्या भेदाची पूर्ण कल्पना आहे. म्हणून या ज्ञानामुळे आपोआप अमानित्व आणि अदंभित्व हे गुण आपल्यामध्ये विकसित होऊन सिद्धत्वाची प्राप्ती होते. वरील उदाहरणावरील चिंतनाने आपणास असा विचार करण्यास साह्यता मिळते.

या उदाहरणातील हवेच्या कणामध्ये स्वतःला बघण्याचा दुसरा परीणाम आता आपण बघू. हवेच्या कणाचे वातावरणातील सध्याचे ठीकाण म्हणजे आपले या संसारातील सध्याचे स्थान. ज्याप्रमाणे हवेचा कुठलाही कण स्वतःला ठराविक स्थळांतच बांधून ठेवत नाही त्याचप्रमाणे आपण स्वतःला ठराविक रुपांत बंदिस्त करणे योग्य होत नाही. स्वतःला कुठल्यातरी एका रुपात बघण्याचा प्रयत्‍न करणे म्हणजे स्वतःच्या चलनशीलतेला सोडून एका चाकोरीत राहणे. आपली नैसर्गिक परीव्राजकता सोडून गृहस्थ बनणे. परमार्थातील सर्व साधनेच्या मार्गांत परीव्राजकतेला महत्व का आहे हे इथे स्पष्ट होते. भगवंतांना प्रिय असलेल्या नराप्रमाणे “अनिकेत” (पहा: श्लोक १९, अध्याय बारा) व्हायचे असेल तर स्वतःच्या सर्व प्रतिमांतील मिथ्यत्व जाणणे अत्यावश्यक आहे. व्यावहारीक दृष्टीने प्रपंचात राहूनसुद्धा बेघर होणे म्हणजेच स्वतःचे आकाशातील हवेप्रमाणे सर्वत्र विहार करण्यास तयार असणे होय. एकदा आपण स्वतःच्या हातून घडलेल्या कर्मांशी जोडलेले नाते तोडले की ही अवस्था सहज प्राप्त होते. मग आपण जे समोर येईल त्याचा सकारात्मक स्वीकार करतो आणि “जन्माला येऊन काय केलेस?” असे कुणी विचारले तर “काहीही नाही” असे सत्यवचन आपल्या मुखातून आपोआप बाहेर पडते. जोपर्यंत या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून आपण स्वतःची व्यावहारीक वा आध्यात्मिक कर्तबगारी दाखवीत आहोत तोपर्यंत आपणांस पारमार्थिक सत्य कळलेले नाही असे समजण्यात काहीच चूक नाही. स्वानुभूतीने स्वतःच्या संपूर्ण नैष्कर्म्याची सत्यता पटणे म्हणजेच परमार्थ होय. भगवंतांनी वरील श्लोकात दिलेल्या उदाहरणावर अशा तऱ्हेने चिंतन-मनन घडले तर जरुर या सत्यतेच्या प्रकाशात आपल्या आयुष्याची वाटचाल होईल. भगवद्गीतेचा अभ्यास करणे म्हणजे असे चिंतन सतत करणे आणि त्यातून जो बोध होईल त्याप्रमाणे आयुष्य जगणे. बरोबर ना?

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ५: भगवंतांचे विश्वाशी नाते – भाग २

एप्रिल 5, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्‌ ।

भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५:९ ॥

भुईमुगाच्या शेंगेचे टरफल टाकून त्यात लपलेला दाणा ज्याप्रमाणे आपण जवळ ठेवतो, त्याचप्रमाणे आपल्या व्यक्तिमत्वाच्या कवचाकडे दुर्लक्ष करुन त्यात असलेल्या भगवंतांच्या अस्तित्वाला जवळ कर असे गेल्या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले. आयुष्यभर आपले सामाजिक अस्तित्व जपण्यात धन्यता मानत असल्याने हा सल्ला बुद्धीला पटला तरी प्रत्यक्षात उतरविणे आपणांस कठीण होते. म्हणून या उपदेशाला अजून स्पष्ट करण्यास भगवान श्रीकृष्ण वरील श्लोकातून म्हणत आहेत: कुठल्याही संकुचित व्यक्तिमत्वाला माझ्यात अजिबात थारा नसतो. माझ्या आणि या विश्वाच्या मिलनाची कमाल बघ: चराचरातील सर्व व्यक्तिमत्वे माझ्यामुळेच अस्तित्वाला येतात आणि त्यांना जगायला मीच कारणीभूत आहे पण मी त्यांच्यात अजिबात सापडणार नाही (५).

गेल्या श्लोकातून आपण असे बघितले की अतिशय सहजपणे प्राप्त होणारे पारमार्थिक ज्ञान आपण संकुचित व्यक्तिमत्वांना महत्व देण्याने धिक्कारतो. म्हणजे काय, तर आई, बाबा, मुलगा, सेवक, गुरु, बंधू, मित्र यापैकी एखाद्या नावात स्वतःला विसर्जित करण्याने आपण स्वतःभोवती असे एक कवच निर्माण करतो की ज्यातून ज्ञानाचे किरण आपल्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. कालानुसार आणि संदर्भाप्रमाणे एकसंध असलेले आपले अस्तित्व वेगवेगळ्या नावांत समोर येत असल्याने आपल्या या अज्ञानाच्या कवचाचे स्वरुप सतत बदलत असते! वैद्यकीय शास्त्रात सर्दीवर लस नाही कारण लस जीवाणूच्या रुपावर अवलंबून असते आणि सर्दीचा जीवाणू आपले बाह्य रुप सतत बदलत असतो. त्यामुळेच सात दिवस त्रास भोगण्याशिवाय सर्दीवर उपाय रहात नाही! अगदी याचप्रमाणे आपण या विश्वात गुंतण्याची कारणे नित्यनूतन असल्याने भवरोगावर उपाय आपल्याकडे नाही आणि केवळ सात दिवस नव्हे तर जन्मोन्‌जन्मे या रोगाला सहन करण्याशिवाय पर्याय नाही. या दारुण अवस्थेचे वर्णन करताना माऊली म्हणते “जया देहसंबंधा आंतु । प्रतिपदी आत्मघातु । भुंजता उसंतु । कहीच नाही ॥ १२७६:१८॥”

भवरोगातून सुटण्याचा मग उपाय काय? ज्याप्रमाणे देह असताना कालानुसार कुठलातरी रोग बळावतोच आणि देहत्याग केल्यानंतरच सर्व रोगांपासून आपोआप सुटका होते, त्याचप्रमाणे आपल्या सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केल्यावरच भवरोगाचे निवारण होते. भागवतामध्ये भरत राजाची गोष्ट आहे. त्याने आपल्या “हरीणाच्या पाडसाचा पालक” हे सोडून बाकी सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केला होता. केवळ त्या एका संकुचित व्यक्तिमत्वामुळे त्याला भगवंतांशी एकरुप होण्याआधी दोन जन्म अजून घ्यावे लागले. साधकाच्या साधनेचा मार्ग कुठलाही असो, भगवंतांशी जवळीक करुन भवरोगापासून सुटका हवी असेल तर स्वतःच्या सर्व संकुचित व्यक्तिमत्वांकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करणे अत्यावश्यक आहे. माऊलींच्याच शब्दांत सांगायचे झाले तर “मजही शरण रिघे । आणि जीवत्वेंचि असिजे । धिग्‌ बोली यिया न लजे । प्रज्ञा केवीं ॥१४०२:१८॥” आणि “मा मी विश्वेश्वरु भेटे । आणि जीवग्रंथी न सुटे । हे बोल वोखटें । कानी लाऊ ॥१४०४:१८॥” निर्गुण भगवंताला भेटण्यास स्वतःच्या सर्व वेगवेगळ्या संकुचित अस्तित्वांचा (म्हणजेच वरील दोन ओव्यांत निर्देश केलेल्या ‘जीव’त्वाचा) त्याग करणे जरुरी आहे. एखाद्या घरात बसून निरनिराळ्या खिडक्यांतून आपण बाहेरील निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेतला तरी प्रत्यक्ष निसर्गात राहण्याचे सुख मिळविण्याकरीता घराचा त्याग करावा लागतो. निसर्गाच्या सर्वव्यापकतेची खरी कल्पना आणि त्याचे निरंतर बदलणारे खरे रुप आपण तेव्हाच जाणू शकतो. अगदी त्याचप्रमाणे आपण आपल्या देहाचा आधार घेत वेगवेगळ्या व्यक्तिमत्वांच्या झरोक्यांतून भगवंताची लीला बघायला लागलो तर त्याचे खरे रुप आपणांस कधीही दिसणार नाही. पाण्यावरील फेसात पाणी नसून फक्त हवाच असते, कितीही फेस गोळा केला तरी त्यात पाण्याचा एक थेंबही सापडत नाही. त्याचप्रमाणे आपली सर्व व्यक्तिमत्वे जरी भगवंताच्या आधारावरच उभी असली तरी त्यांचा आधार घेऊन भगवंताकडे जाणे कधीही शक्य नाही (व्यावहारीक दृष्टीने ती कितीही भव्य असोत) हे वरील श्लोकातून भगवान आपणास सांगत आहेत.

परंतु हे सर्व माहीत असूनसुद्धा आपल्या हातून स्वव्यक्तिमत्वांचा त्याग होत नाही. याचे कारण म्हणजे आपणास भगवंताचे अस्तित्व जितके खरे वाटते तितकेच (किंबहुना जरा जास्तच!) या जगाचे अस्तित्व खरे वाटणे होय. मनामध्ये या जगाच्या सत्यतेबद्दल थोडासा विश्वास जरी असला तरी तो साधकाला सिद्ध होऊ देत नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस या अवस्थेचे वर्णन करण्यास म्हणायचे की सुईमध्ये दोरा ओवताना त्यातील एक धागाजरी भोकातून गेला नाही तरी दोरा पूर्णपणे पलिकडे खेचला जात नाही. आपल्या मनातील या जगाच्या सत्यतेचा विश्वास पूर्णपणे काढून टाकण्यास आपण या श्लोकाचा आधार घ्यायला हवा. या विश्वाची मिथ्यता स्पष्ट करण्यास माऊलीनी या श्लोकावरील भाष्यात म्हटले आहे “हे असो आंगी भरलिया भवंडी । जैशा भोंवत दिसती अरडीदरडी । तैशी आपलिया कल्पना अखंडी । गमती भूतें ॥८१:९॥” (ज्याप्रमाणे भोंवळ आल्यावर सर्व जग गरगर फिरत आहे असा भास होतो, त्याचप्रमाणे या जगातील व्यक्तींत आपल्या कल्पनेने सत्यता निर्माण होते). आई मुलाच्या वा पति पत्‍नीच्या बंधनात अडकण्याचे का मान्य करते/करतो? जर दुसरी व्यक्ती मुलाप्रमाणे व पत्‍नीप्रमाणे वर्तन करण्यास नकार देत असेल तर आपणासही स्वतःच्या आई वा पति या व्यक्तिमत्वाला झुगारणे कठीण होणार नाही. पण आपणांस असे वाटत असते की दुसरी व्यक्ती त्यांच्यावरील या नात्यांनी आणलेल्या बंधनांचे पालन करीत आहे मग फक्त आपणच या नात्यांना कसे झटकावे? मनातील या कल्पनेने आपण या जगाला सत्यत्व देत आहोत. आपणा सर्वांना वाल्या कोळ्याची गोष्ट माहीती आहे. या कथेतून असे स्पष्ट होते की जेव्हा त्याला कळले की त्याची पत्‍नी व मुले स्वतःवर या नात्यांमुळे येणाऱ्या जबाबदारीला (म्हणजे वाल्याच्या पापातील त्यांचा वाटा) उचलण्यास तयार नाहीत तेव्हा त्याला स्वतःच्या जबाबदारीला (काहीही करुन त्यांचे पालन करणे) महत्व न देण्यास अजिबात कठीण झाले नाही. आणि ही गोष्ट स्पष्ट झाल्यावरच तो श्रीनारदमुनींच्या उपदेशाला ग्रहण करण्यास पात्र झाला. या जगातील निरनिराळ्या व्यक्तींबरोबर आपण जे नाते मानले आहे त्यामधील सत्यता केवळ आपण कल्पनेने भरलेली आहे हे पूर्णपणे जाणणे संकुचित व्यक्तिमत्वाला दूर करण्यास जरुरी आहे. एकदा डोळ्यांवरील कल्पनांची झापड काढून या जगाकडे आपण बघायला लागलो की सर्व नात्यांतील मिथ्यता स्पष्टपणे दिसायला लागते. मग माऊलींच्या “तैसे भूतजात माझ्या टायी । कल्पिजे तरी आभासी काही । निर्विकल्पी तरी नाही । तेथ मीचि मी आघवें ॥९०:९॥” या ओवीची सत्यता पटेल आणि या जगात रमण्यामागील आपले नैतिक आधिष्ठानच नष्ट होईल. आणि जेव्हा मनात कर्मांबद्दल नैतिक पाठबळ नसते तेव्हा कृति घडणे अशक्य असते. त्यामुळे या मनःस्थितीचा एक परीणाम म्हणून आपण वाल्या कोळ्याप्रमाणे पूर्वजीवनाला तिलांजली देऊन भगवंताच्या सान्निध्यात राहण्यास तयार होऊ, देहरुपी घराचा आश्रय सोडून भगवंताच्या व्यापकतेचा आस्वाद घेऊ. अठराव्या अध्यायातील अर्जुनाप्रमाणे आपणसुद्धा म्हणू शकू की “गुंतलो होतो अर्जुनगुणे । तो मुक्त झालो तुझेपणे । आतां पुसणे सांगणे । दोन्ही नाही ॥१५६३:१८॥” आयुष्यभर कष्ट करुन अर्जुनाने स्वतःचे व्यक्तिमत्व आपल्यापेक्षा कितीतरी भव्य बनविलेले होते. जर तो त्याच्या व्यक्तिमत्वाशी निगडीत सर्व गोष्टींचा त्याग करु शकला तर आपणांस तसे करायला काय कठीण आहे? भगवद्गीतेचा अभ्यास म्हणजे हा त्याग, याशिवाय दुसरे काही नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की गीता हा शब्द दहा वेळा सलग म्हटला की तागी (म्हणजे त्याग) होतो. एवढे कळले की सर्व गीता हातात आली! वरील श्लोकातून भगवान आपणांस स्वव्यक्तिमत्वाचा त्याग करण्यास जीवनातील सत्यता सांगत आहेत. याचा आधार घेऊन अर्जुनाप्रमाणे आपल्या विश्वाबद्दलच्या दृष्टीकोनात ज्याने आमुलाग्र बदल केला त्याने (आणि केवळ त्यानेच) सर्व साधले.

॥ हरि ॐ ॥