श्लोक ७: सृष्टीची व्यवस्था

जुलै 11, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्‌ ।

कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्‌ ॥ ७:९ ॥

नवव्या अध्यायातील सहाव्या श्लोकातून भगवंतांनी अर्जुनाला असे सांगितले की या जगातील यच्चयावत जीव माझ्या निर्गुण रुपी वातावरणात पृथ्वीवरील हवेप्रमाणे भ्रमण करीत आहे. हवेच्या प्रभावाखाली धूळीचा कण वातावरणात कितीही उंच गेला तरी कालांतराने तो परत पृथ्वीवरच येतो. अगदी त्याचप्रमाणे सर्व भूतांची अवस्था होते हे स्पष्ट करण्यास भगवान या श्लोकात असे म्हणत आहेत की “अर्जुना, शेवटी या जगातील सर्व जीव शेवटी माझ्या प्रकृतीतच विलीन होतात आणि योग्यवेळ आली की परत जन्म घेऊन आपले आयुष्य व्यतीत करतात.

भगवद्गीतेचा उद्देश्य काय आहे? ढोबळपणे बघितले, तर अर्जुनाच्या मनातील युद्ध लढण्याबाबतचा संदेह दूर करणे असा दिसतो. परंतु माऊलींच्या दृष्टीने बघितले तर “श्लोकाक्षर द्राक्षलता । मांडव जाली आहे गीता । संसारपथश्रांता । विसंबावया ॥ १६७०:१८ ॥ ” म्हणजे काय, तर सर्वांना व्यावहारीक मनःस्तापांतून शांति मिळावी याकरीता भगवंतांनी गीता सांगितली आहे. प्रत्येकाला वेगवेगळ्या व्यावहारीक अडचणी आहेत. कुणाला पैसे कसे कमवायचे याची विवंचना आहे, तर कुणी जमविलेले पैसे कसे आपल्याकडेच राहतील याच्या काळजीत आहे. एकजण पुत्रप्राप्तीकरता प्रयास करत आहे तर दुसरा पुत्राचे चांगले संगोपन करु शकू का नाही या चिंतेत आहे. जर प्रत्येकाला स्वतःच्या विवंचनेतून सुटायचे असेल, तर गीतेचा अभ्यास प्रत्येक साधकाचा एकदम व्यक्तिगत होतो. एखाद्या शालेय विषयांप्रमाणे पुस्तकी रहात नाही. त्यामुळे भगवद्गीतेचा मला जो वैयक्तिक लाभ होईल तोच लाभ बाकी अभ्यासकांना होईल असे नाही. या वस्तुस्थितीतही एक गोष्ट सर्वांना समान आहे. ती म्हणजे सुखप्राप्ती. निरनिराळ्या रोग्यांनी आपापल्या रोगाप्रमाणे वेगवेगळे औषध घेतले तरी सर्वजण निरोगी या एकाच अवस्थेला पोहोचतात, तसेच गीतेचा वैयक्तिक अर्थ वेगळा निघाला तरी स्वतःला समजलेल्या अर्थाप्रमाणे जीवन व्यतीत केल्यास सर्वांना एकाच शाश्वत सुखाचा अनुभव येतो.

आत्तापर्यंतच्या आयुष्यात आपणास अनुभवायला मिळालेले कुठले सुख शाश्वत आहे? पहिली गोष्ट म्हणजे आपली सुखाची व्याख्या “आत्तापर्यंत जे काही आपण दुःख म्हणून मानत आलो आहोत त्यापासून सुटका” अशी असल्याने सुख ही वस्तू अतिशय सापेक्ष आहे, प्रत्येक व्यक्तिवर अवलंबून आहे. ( निरोगी अवस्था म्हणजे शरीरातील सर्व ग्रंथी व अवयव आपापले काम सुरळीतपणे करीत असणे होय. आपणा सर्वांनाच ही समान व्याख्या लागू आहे. सुख ही कल्पना अशी नाही.) याशिवाय आपण दुःख म्हणजे काय ही व्याख्या बदलली की सध्याचे सुख नष्ट होते. उदाहरणार्थ, जो सतत भुकेला आहे, त्याला दररोज व्यवस्थित भोजन मिळणे हे सुख होते. पण त्याच माणसाच्या दररोजच्या जेवणाची तरतूद झाली की नुसते जेवण मिळून त्याला सुख मिळत नाही नाही तर जेवायला कुठले पदार्थ मिळतात यावर सुख अवलंबून राहते. गर्दभासमोर गाजर टांगते ठेवून मालक त्याला सतत कामाला लावतो त्याचप्रमाणे आपली सुखाची संकल्पना सतत बदलत राहून आपण निरंतर सुखाच्या मागे धावत असतो. सुखाच्या आपल्या या व्याख्येतच अशाश्वतता भरलेली आहे. आपल्या या क्षणिक सुखामागे धावण्याच्या अवस्थेलाच संतांनी “भवरोगी”, “संसारश्रांत”, “अज्ञानी” इत्यादी नावांनी संबोधिले आहे. अशा परीस्थितीत भगवद्गीता आपणा सर्वांना शाश्वत सुख कसे देऊ शकते हे बघणे जरुरी आहे.

वर आपण बघितले की आपली सुखाची संकल्पना भोगलेल्या दुःखांवर म्हणजेच आत्तापर्यंत आपणांस आलेल्या अनुभवांवर अवलंबून आहे. आणि स्वतःच्या इच्छांच्या आत्यंतिकेवर आलेल्या अनुभवांपासून किती खोल धडा घ्यायचा हे ठरत असते. उदाहरणार्थ, लहानपणी पतंग विकत घ्यायला माझ्याजवळ पैसे नव्हते (आणि मला पतंग उडवायची अतिशय हौस असेल) तर या वरकरणी अतिशय क्षुल्लक वाटणाऱ्या अनुभवाच्या जोरावर पैसे जवळ असले म्हणजे सुख असे माझे मन ठामपणे ठरवू शकते. याउलट जर माझी कुठलीही इच्छा अतिशय प्रबळ नसेल तर इच्छांची अपूर्तता हे दुःख रहात नाही. आणि दुःखच नसेल तर सुख म्हणजे काय हे नक्की ठरवायला माझ्याकडे काही उपाय रहात नाही. अशावेळी जे काही घडेल त्याला आपण विनाआक्रोशे सामोरे जातो. आयुष्य असेच आहे याचा स्वीकार करतो. उदाहरणार्थ, जिवंत राहण्यास दरक्षणी श्वास घेणे जरुरी आहे या कायमच्या बंधनाबद्दल कोण दुःख करतो?! श्वास घेतल्यावाचून जगायला हवे ही इच्छा माझ्यात प्रबळ नाही म्हणून निरंतर श्वास घेण्याचे जे कष्ट होतात त्याचे कधीच दुःख होत नाही! भगवद्गीतेचा आपणांस शाश्वत सुख देण्याचा मार्ग म्हणजे यातील श्लोकांवर चिंतन आणि मन केल्यास (स्वानुभूतीने, निव्वळ पुस्तकी अर्थाने नव्हे!) आपल्या मनातील आत्यंतिक इच्छा नष्ट होऊ लागतात. शेवटी दुःख उत्पन्न होईल अशी शक्यताच रहात नाही आणि या अवस्थेला “शाश्वत सुखी” असेच म्हणायला हवे.

वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण आपल्या हातात असे एक शस्त्र देत आहेत की ज्यामुळे आपण मनातील इच्छांच्या जंजाळाचा छेद करु शकतो. जर श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे सर्व विश्व प्रकृतीच्या नियमांप्रमाणे वर्तन करीत आहे तर माझ्या जीवनातील घटनासुद्धा माझ्याच पूर्वकर्मांचे फल म्हणून सामोऱ्या आल्या आहेत हे स्पष्ट व्हायला लागते. म्हणजे काय, तर निव्वळ आपणच स्वतःवरील आपत्तींना कारणीभूत आहोत हे सत्य दिसायला लागते. जर स्वतःच्याच पायावर आपण कुऱ्हाड मारली तर आपण दुःख “घाव घालायची बुद्धी का झाली?” यावर करतो, झालेल्या जखमेबद्दल नाही!! त्याचप्रमाणे वरील श्लोकावर चिंतन व मनन केले तर जीवनातील सर्व घटनांना माझेच संचित कारणीभूत आहे हे कल्पना आपणांमध्ये इतकी दृढ होईल की समोरील घटनांवर दुःख करण्यापेक्षा परत चूक करु नये असा आपला दृष्टीकोन राहील. या श्लोकामुळे असे जाणविते की आपले सध्याचे अस्तित्व म्हणजे दुसरे काही नसून आपल्याच पूर्वसंचितातील काही कर्मांचे फल भोगण्यास प्रकृतीने निर्माण केलेली एक व्यक्ती आहे. त्यामध्ये स्वतःच्या इच्छांची भर आपण घातली तर या देहाचे पतन झाल्यावर त्यांचे फल भोगण्यास परत एक व्यक्ती (ज्याला आपला पुनर्जन्म म्हटले पाहिजे) निर्माण होणार आहे आणि हे चक्र कल्पांतापर्यंत चालणार आहे. यातून सुटण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे मनातील सुखाच्या कल्पनांचा नाश होणे होय, स्वतःच्या व्यक्तिमत्वाचा ऱ्हास होणे होय. वरील श्लोकातील मननामध्ये ही ताकद आहे. म्हणूनच माऊली या श्लोकाचे वर्णन करताना म्हणते “म्हणोनि ये निद्रेची वाट मोडे । निखळ उद्बोधाचेंचि आपणपें घडे । ऐसे वर्म जे आहें फुडे । ते दावो आतां ॥ ९६:९ ॥” आपले अस्तित्व या जगाच्या प्रारंभापासून निर्माण झालेले आहे आणि सध्याचा जन्म म्हणजे या अस्तित्वाच्या प्रवासाचा केवळ एक टप्पा आहे ही वस्तुस्थिती आहे. आणि या सत्याला विसरून आत्ताच्या जन्मावरच प्रेम करणे ही आपली निद्रा आहे. वरील श्लोकाच्या अभ्यासाने ही निद्रा लवकरात लवकर मोडू दे अशी माऊलींच्या चरणीं प्रार्थना!

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ६: आपले कर्मांशी नाते

मे 9, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्‌ ।

तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६:९ ॥

नवव्या अध्यायातील गेल्या दोन श्लोकांतून स्वतःच्या निर्गुण स्वरुपाच्या अस्तित्वानेच जरी हे सर्व विश्व गोचर होत असले तरी माझा त्याच्याशी काहीही संबध नाही असे ठामपणे भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले. हीच गोष्ट अधिक स्पष्ट होण्यास वरील श्लोकातून ते एक उदाहरण देत आहेत. भगवान म्हणत आहेत: ज्याप्रमाणे पृथ्वीच्या वातावरणातील हवेचा सर्व साठा कायम आकाशात राहून त्यातच सतत भ्रमण करीत असतो, त्याचप्रमाणे या विश्वातील सर्व गोष्टी माझ्यात अस्तित्वात आहेत.आकाशात हवा आहे असे आपण म्हणतो परंतु आकाशाचा हवेशी काहीही संबंध नसतो. एव्हढेच नव्हे तर जिथे हवा संपते तिथेच आकाश सुरु होते! परंतु आकाशाच्या अस्तित्वानेच हवेला चलनवलन करण्यास जागा मिळते आणि हवेचे संपूर्ण अस्तित्व अशा संबंधरहीत आकाशानेच तयार होते. अगदी त्याचप्रमाणे भगवंतांच्या निव्वळ अस्तित्वाच्या छत्राखाली हे चराचर उत्पन्न झाले आहे असे भगवान म्हणत आहेत. या लेखातून आपण या उदाहरणाचा आधार घेऊन साधकाच्या दैनंदिन जीवनाला यामुळे कुठली दिशा मिळू शकेल यावर विचार करु.

खरे म्हणजे कुठल्याही उदाहरणाला जास्त समजण्याचा प्रयत्‍न करणे परमार्थाच्या दृष्टीकोनातून धोकादायक ठरु शकते. स्वामी स्वरुपानंदांचे सत्शिष्य श्री सत्यदेवानंद सरस्वती ही गोष्ट स्पष्ट करण्यास म्हणायचे की चिंधीच्या बाहुलीत काय दडलेले आहे हे पहायला चिंध्यांच्या गाठी सोडल्या तर हातात नुसत्या चिंध्याच राहतात. त्याचप्रमाणे कुठल्याही उदाहरणात उगाचच खोलवर शिरुन जास्त समजण्याच्या प्रयत्‍नांत मूळ मुद्दा काय आहे हे विसरुन निव्वळ शब्दांच्या जंजाळात अडकण्याचा धोका असतो. परंतु गीतेतील प्रत्येक श्लोकाचा अर्थ नित्यनूतन आहे असे भगवान शंकरांनी पार्वतीदेवीला सांगितले असल्याने (तेथ हरु म्हणे नेणिजे। देवी जैसे का स्वरुप तुझे। तैसे हे नित्यनूतन देखिजे। गीतातत्व ॥ज्ञा. ७१:१॥ ), आपणांस वरील उदाहरणावर तारतम्य ठेऊन अधिक विचार करायला हरकत नाही असे वाटते.

या श्लोकातील आकाश आणि हवा यांच्या संबंधाचे उदाहरण देण्यास संदर्भ काय आहे? तर आधीच्या दोन श्लोकांत सांगितलेले भगवंतांचे विश्वाशी नाते. म्हणजे आकाश हे भगवंतांचे रुपक आहे आणि या चराचरातील सर्व जीव म्हणजे हवेतील अणू-रेणू. हवेतील अणूंचे अस्तित्व सतत असते परंतु ते दृष्यस्थितीत येण्यास त्यांना प्रवाहीत होणे जरुरी असते. त्यातसुद्धा, त्यांचे प्रवाहीत होणे त्यांचे स्वतःचे कर्म नसते तर बाह्य तपमानावर अवलंबून असते आणि एका ठिकाणाहून दुसरीकडे गेल्यावरसुद्धा त्यांच्या मूळ रुपात बदल पडत नाही. उदाहरणातील या वैशिष्टांचे आपल्या जीवनात काय प्रतिबिंब पडते हे आपण इथे बघणार आहोत.

हवेतील रेणूंप्रमाणेच चराचरातील सर्व जीव सात्विक, राजसिक आणि तामसिक गुणांच्या प्रभावात येऊन कर्मे करीत असतात असे दिसून येते. एव्हढेच नव्हे तर हवेचा कण या जगात नक्की कुठे आहे या माहीतीवरुन त्याचे स्वरुप जाणणे जसे अशक्य आहे त्याचप्रमाणे या देह-मनाच्या आधारावर घडलेल्या आपल्या कर्मांवरुन स्वतःची ओळख करुन घेणे अशक्य आहे. म्हणजे काय तर कुठलीही कर्मे हातून घडली तरी आपल्या मूळ अस्तित्वात बदल पडत नाही. (म्हणूनच लहानपणापासून आत्तापर्यंत इतकी कर्मेकरुनसुद्धा आपण स्वतःचे अस्तित्व जन्मापासून एकच आहे असे मानतो.) त्यामुळे हवेचा कण आकाशात एका ठीकाणाहून दुसरीकडे जाणे याचा अर्थ आपल्या जीवनात कर्मे करणे असा होतो. अशा रीतीने विचार केल्यास वरील उदाहरण आपणांस असे सांगत आहे की जसे जन्माला येताना होतो तसेच आपण आत्ताही आहोत आणि आत्तापर्यंत आपल्याहातून झालेली कर्मे म्हणजे त्रिगुणांच्या प्रभावाखाली भगवंतांच्या विश्वरुपामधील आपला प्रवास होय. हा प्रवाससुद्धा आपोआप त्रिगुणांच्या प्रभावामुळे आणि पूर्वसंचितामुळे झालेला आहे. म्हणजे काय तर आपण या संसारात नक्की किती आणि कुठली कर्मे केली आहेत यावरुन आपल्या स्वरुपाची ओळख होऊच शकत नाही. श्री निसर्गदत्त महाराजांना जेव्हा अनुग्रह मिळाला तेव्हा अगदी हेच वाक्य (तू जन्माला आलास तेव्हाच्या तुझ्यात आणि आत्ताच्या तुझ्यात काहीही फरक नाही) त्यांच्या गुरुंनी का सांगितले हे या श्लोकाने स्पष्ट होते. केवळ या वाक्यावर चिंतन आणि मनन करुन मी सिद्ध झालो असे नंतर स्वतः श्रीनिसर्गदत्त महाराजांनी सांगितले.

खरोखर, स्वतःच्या जीवनाबद्दलचे हे सत्य जर आपणास निःसंशय पटले तर आपोआप आपल्या जीवनशैलीत आमुलाग्र बदल होतो. स्वतःच्या आई, बाबा, मुलगा, नुलगी, सेवक, अधिकारी अशा अनेक जवळ बाळगलेल्या रुपांचे ममत्व आपणांस आहे कारण त्यातून आपण स्वतःला बघायचा प्रयत्‍न करीत असतो. अगदी खोलवर आपल्या मनात अशी एक समजूत रुजलेली आहे की स्वतःकडुन घडलेल्या या कर्मांमुळे आपण या जगात स्वतःचे अस्तित्व निर्माण करीत आहोत. आपल्या या मानसिक धारणेचे संपूर्ण उच्चाटन करणे जरुरी आहे. कारण जोपर्यंत कर्मांच्या आधारावर स्वतःच्या आयुष्याचे समर्थन करण्याचा विचार मनातून पूर्णपणे निघून जात नाही, तोपर्यंत स्वतःच्या गुणातीत, कर्मरहित अस्तित्वाला जाणून घेण्याची योग्यता आपणास लाभत नाही. आत्तापर्यंतची आणि पुढे होणार असलेली आपली सर्व कर्मे “तैसा अन्वयाचेनि आधारें। जातीचेनि अनुकारें। जे जेणें अवसरें। करणे पावे ॥ज्ञा. ४५:६॥” अशी केवळ प्रकृतीच्या आणि पूर्वसंचितांच्या परीणामांनी झालेले आहे हे कळणे अतिशय महत्वाचे आहे. या जाणीवेत क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ यांच्यामधल्या भेदाची पूर्ण कल्पना आहे. म्हणून या ज्ञानामुळे आपोआप अमानित्व आणि अदंभित्व हे गुण आपल्यामध्ये विकसित होऊन सिद्धत्वाची प्राप्ती होते. वरील उदाहरणावरील चिंतनाने आपणास असा विचार करण्यास साह्यता मिळते.

या उदाहरणातील हवेच्या कणामध्ये स्वतःला बघण्याचा दुसरा परीणाम आता आपण बघू. हवेच्या कणाचे वातावरणातील सध्याचे ठीकाण म्हणजे आपले या संसारातील सध्याचे स्थान. ज्याप्रमाणे हवेचा कुठलाही कण स्वतःला ठराविक स्थळांतच बांधून ठेवत नाही त्याचप्रमाणे आपण स्वतःला ठराविक रुपांत बंदिस्त करणे योग्य होत नाही. स्वतःला कुठल्यातरी एका रुपात बघण्याचा प्रयत्‍न करणे म्हणजे स्वतःच्या चलनशीलतेला सोडून एका चाकोरीत राहणे. आपली नैसर्गिक परीव्राजकता सोडून गृहस्थ बनणे. परमार्थातील सर्व साधनेच्या मार्गांत परीव्राजकतेला महत्व का आहे हे इथे स्पष्ट होते. भगवंतांना प्रिय असलेल्या नराप्रमाणे “अनिकेत” (पहा: श्लोक १९, अध्याय बारा) व्हायचे असेल तर स्वतःच्या सर्व प्रतिमांतील मिथ्यत्व जाणणे अत्यावश्यक आहे. व्यावहारीक दृष्टीने प्रपंचात राहूनसुद्धा बेघर होणे म्हणजेच स्वतःचे आकाशातील हवेप्रमाणे सर्वत्र विहार करण्यास तयार असणे होय. एकदा आपण स्वतःच्या हातून घडलेल्या कर्मांशी जोडलेले नाते तोडले की ही अवस्था सहज प्राप्त होते. मग आपण जे समोर येईल त्याचा सकारात्मक स्वीकार करतो आणि “जन्माला येऊन काय केलेस?” असे कुणी विचारले तर “काहीही नाही” असे सत्यवचन आपल्या मुखातून आपोआप बाहेर पडते. जोपर्यंत या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून आपण स्वतःची व्यावहारीक वा आध्यात्मिक कर्तबगारी दाखवीत आहोत तोपर्यंत आपणांस पारमार्थिक सत्य कळलेले नाही असे समजण्यात काहीच चूक नाही. स्वानुभूतीने स्वतःच्या संपूर्ण नैष्कर्म्याची सत्यता पटणे म्हणजेच परमार्थ होय. भगवंतांनी वरील श्लोकात दिलेल्या उदाहरणावर अशा तऱ्हेने चिंतन-मनन घडले तर जरुर या सत्यतेच्या प्रकाशात आपल्या आयुष्याची वाटचाल होईल. भगवद्गीतेचा अभ्यास करणे म्हणजे असे चिंतन सतत करणे आणि त्यातून जो बोध होईल त्याप्रमाणे आयुष्य जगणे. बरोबर ना?

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ५: भगवंतांचे विश्वाशी नाते – भाग २

एप्रिल 5, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्‌ ।

भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५:९ ॥

भुईमुगाच्या शेंगेचे टरफल टाकून त्यात लपलेला दाणा ज्याप्रमाणे आपण जवळ ठेवतो, त्याचप्रमाणे आपल्या व्यक्तिमत्वाच्या कवचाकडे दुर्लक्ष करुन त्यात असलेल्या भगवंतांच्या अस्तित्वाला जवळ कर असे गेल्या श्लोकातून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले. आयुष्यभर आपले सामाजिक अस्तित्व जपण्यात धन्यता मानत असल्याने हा सल्ला बुद्धीला पटला तरी प्रत्यक्षात उतरविणे आपणांस कठीण होते. म्हणून या उपदेशाला अजून स्पष्ट करण्यास भगवान श्रीकृष्ण वरील श्लोकातून म्हणत आहेत: कुठल्याही संकुचित व्यक्तिमत्वाला माझ्यात अजिबात थारा नसतो. माझ्या आणि या विश्वाच्या मिलनाची कमाल बघ: चराचरातील सर्व व्यक्तिमत्वे माझ्यामुळेच अस्तित्वाला येतात आणि त्यांना जगायला मीच कारणीभूत आहे पण मी त्यांच्यात अजिबात सापडणार नाही (५).

गेल्या श्लोकातून आपण असे बघितले की अतिशय सहजपणे प्राप्त होणारे पारमार्थिक ज्ञान आपण संकुचित व्यक्तिमत्वांना महत्व देण्याने धिक्कारतो. म्हणजे काय, तर आई, बाबा, मुलगा, सेवक, गुरु, बंधू, मित्र यापैकी एखाद्या नावात स्वतःला विसर्जित करण्याने आपण स्वतःभोवती असे एक कवच निर्माण करतो की ज्यातून ज्ञानाचे किरण आपल्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. कालानुसार आणि संदर्भाप्रमाणे एकसंध असलेले आपले अस्तित्व वेगवेगळ्या नावांत समोर येत असल्याने आपल्या या अज्ञानाच्या कवचाचे स्वरुप सतत बदलत असते! वैद्यकीय शास्त्रात सर्दीवर लस नाही कारण लस जीवाणूच्या रुपावर अवलंबून असते आणि सर्दीचा जीवाणू आपले बाह्य रुप सतत बदलत असतो. त्यामुळेच सात दिवस त्रास भोगण्याशिवाय सर्दीवर उपाय रहात नाही! अगदी याचप्रमाणे आपण या विश्वात गुंतण्याची कारणे नित्यनूतन असल्याने भवरोगावर उपाय आपल्याकडे नाही आणि केवळ सात दिवस नव्हे तर जन्मोन्‌जन्मे या रोगाला सहन करण्याशिवाय पर्याय नाही. या दारुण अवस्थेचे वर्णन करताना माऊली म्हणते “जया देहसंबंधा आंतु । प्रतिपदी आत्मघातु । भुंजता उसंतु । कहीच नाही ॥ १२७६:१८॥”

भवरोगातून सुटण्याचा मग उपाय काय? ज्याप्रमाणे देह असताना कालानुसार कुठलातरी रोग बळावतोच आणि देहत्याग केल्यानंतरच सर्व रोगांपासून आपोआप सुटका होते, त्याचप्रमाणे आपल्या सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केल्यावरच भवरोगाचे निवारण होते. भागवतामध्ये भरत राजाची गोष्ट आहे. त्याने आपल्या “हरीणाच्या पाडसाचा पालक” हे सोडून बाकी सर्व व्यक्तिमत्वांचा त्याग केला होता. केवळ त्या एका संकुचित व्यक्तिमत्वामुळे त्याला भगवंतांशी एकरुप होण्याआधी दोन जन्म अजून घ्यावे लागले. साधकाच्या साधनेचा मार्ग कुठलाही असो, भगवंतांशी जवळीक करुन भवरोगापासून सुटका हवी असेल तर स्वतःच्या सर्व संकुचित व्यक्तिमत्वांकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करणे अत्यावश्यक आहे. माऊलींच्याच शब्दांत सांगायचे झाले तर “मजही शरण रिघे । आणि जीवत्वेंचि असिजे । धिग्‌ बोली यिया न लजे । प्रज्ञा केवीं ॥१४०२:१८॥” आणि “मा मी विश्वेश्वरु भेटे । आणि जीवग्रंथी न सुटे । हे बोल वोखटें । कानी लाऊ ॥१४०४:१८॥” निर्गुण भगवंताला भेटण्यास स्वतःच्या सर्व वेगवेगळ्या संकुचित अस्तित्वांचा (म्हणजेच वरील दोन ओव्यांत निर्देश केलेल्या ‘जीव’त्वाचा) त्याग करणे जरुरी आहे. एखाद्या घरात बसून निरनिराळ्या खिडक्यांतून आपण बाहेरील निसर्गसौंदर्याचा आस्वाद घेतला तरी प्रत्यक्ष निसर्गात राहण्याचे सुख मिळविण्याकरीता घराचा त्याग करावा लागतो. निसर्गाच्या सर्वव्यापकतेची खरी कल्पना आणि त्याचे निरंतर बदलणारे खरे रुप आपण तेव्हाच जाणू शकतो. अगदी त्याचप्रमाणे आपण आपल्या देहाचा आधार घेत वेगवेगळ्या व्यक्तिमत्वांच्या झरोक्यांतून भगवंताची लीला बघायला लागलो तर त्याचे खरे रुप आपणांस कधीही दिसणार नाही. पाण्यावरील फेसात पाणी नसून फक्त हवाच असते, कितीही फेस गोळा केला तरी त्यात पाण्याचा एक थेंबही सापडत नाही. त्याचप्रमाणे आपली सर्व व्यक्तिमत्वे जरी भगवंताच्या आधारावरच उभी असली तरी त्यांचा आधार घेऊन भगवंताकडे जाणे कधीही शक्य नाही (व्यावहारीक दृष्टीने ती कितीही भव्य असोत) हे वरील श्लोकातून भगवान आपणास सांगत आहेत.

परंतु हे सर्व माहीत असूनसुद्धा आपल्या हातून स्वव्यक्तिमत्वांचा त्याग होत नाही. याचे कारण म्हणजे आपणास भगवंताचे अस्तित्व जितके खरे वाटते तितकेच (किंबहुना जरा जास्तच!) या जगाचे अस्तित्व खरे वाटणे होय. मनामध्ये या जगाच्या सत्यतेबद्दल थोडासा विश्वास जरी असला तरी तो साधकाला सिद्ध होऊ देत नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस या अवस्थेचे वर्णन करण्यास म्हणायचे की सुईमध्ये दोरा ओवताना त्यातील एक धागाजरी भोकातून गेला नाही तरी दोरा पूर्णपणे पलिकडे खेचला जात नाही. आपल्या मनातील या जगाच्या सत्यतेचा विश्वास पूर्णपणे काढून टाकण्यास आपण या श्लोकाचा आधार घ्यायला हवा. या विश्वाची मिथ्यता स्पष्ट करण्यास माऊलीनी या श्लोकावरील भाष्यात म्हटले आहे “हे असो आंगी भरलिया भवंडी । जैशा भोंवत दिसती अरडीदरडी । तैशी आपलिया कल्पना अखंडी । गमती भूतें ॥८१:९॥” (ज्याप्रमाणे भोंवळ आल्यावर सर्व जग गरगर फिरत आहे असा भास होतो, त्याचप्रमाणे या जगातील व्यक्तींत आपल्या कल्पनेने सत्यता निर्माण होते). आई मुलाच्या वा पति पत्‍नीच्या बंधनात अडकण्याचे का मान्य करते/करतो? जर दुसरी व्यक्ती मुलाप्रमाणे व पत्‍नीप्रमाणे वर्तन करण्यास नकार देत असेल तर आपणासही स्वतःच्या आई वा पति या व्यक्तिमत्वाला झुगारणे कठीण होणार नाही. पण आपणांस असे वाटत असते की दुसरी व्यक्ती त्यांच्यावरील या नात्यांनी आणलेल्या बंधनांचे पालन करीत आहे मग फक्त आपणच या नात्यांना कसे झटकावे? मनातील या कल्पनेने आपण या जगाला सत्यत्व देत आहोत. आपणा सर्वांना वाल्या कोळ्याची गोष्ट माहीती आहे. या कथेतून असे स्पष्ट होते की जेव्हा त्याला कळले की त्याची पत्‍नी व मुले स्वतःवर या नात्यांमुळे येणाऱ्या जबाबदारीला (म्हणजे वाल्याच्या पापातील त्यांचा वाटा) उचलण्यास तयार नाहीत तेव्हा त्याला स्वतःच्या जबाबदारीला (काहीही करुन त्यांचे पालन करणे) महत्व न देण्यास अजिबात कठीण झाले नाही. आणि ही गोष्ट स्पष्ट झाल्यावरच तो श्रीनारदमुनींच्या उपदेशाला ग्रहण करण्यास पात्र झाला. या जगातील निरनिराळ्या व्यक्तींबरोबर आपण जे नाते मानले आहे त्यामधील सत्यता केवळ आपण कल्पनेने भरलेली आहे हे पूर्णपणे जाणणे संकुचित व्यक्तिमत्वाला दूर करण्यास जरुरी आहे. एकदा डोळ्यांवरील कल्पनांची झापड काढून या जगाकडे आपण बघायला लागलो की सर्व नात्यांतील मिथ्यता स्पष्टपणे दिसायला लागते. मग माऊलींच्या “तैसे भूतजात माझ्या टायी । कल्पिजे तरी आभासी काही । निर्विकल्पी तरी नाही । तेथ मीचि मी आघवें ॥९०:९॥” या ओवीची सत्यता पटेल आणि या जगात रमण्यामागील आपले नैतिक आधिष्ठानच नष्ट होईल. आणि जेव्हा मनात कर्मांबद्दल नैतिक पाठबळ नसते तेव्हा कृति घडणे अशक्य असते. त्यामुळे या मनःस्थितीचा एक परीणाम म्हणून आपण वाल्या कोळ्याप्रमाणे पूर्वजीवनाला तिलांजली देऊन भगवंताच्या सान्निध्यात राहण्यास तयार होऊ, देहरुपी घराचा आश्रय सोडून भगवंताच्या व्यापकतेचा आस्वाद घेऊ. अठराव्या अध्यायातील अर्जुनाप्रमाणे आपणसुद्धा म्हणू शकू की “गुंतलो होतो अर्जुनगुणे । तो मुक्त झालो तुझेपणे । आतां पुसणे सांगणे । दोन्ही नाही ॥१५६३:१८॥” आयुष्यभर कष्ट करुन अर्जुनाने स्वतःचे व्यक्तिमत्व आपल्यापेक्षा कितीतरी भव्य बनविलेले होते. जर तो त्याच्या व्यक्तिमत्वाशी निगडीत सर्व गोष्टींचा त्याग करु शकला तर आपणांस तसे करायला काय कठीण आहे? भगवद्गीतेचा अभ्यास म्हणजे हा त्याग, याशिवाय दुसरे काही नाही. श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणायचे की गीता हा शब्द दहा वेळा सलग म्हटला की तागी (म्हणजे त्याग) होतो. एवढे कळले की सर्व गीता हातात आली! वरील श्लोकातून भगवान आपणांस स्वव्यक्तिमत्वाचा त्याग करण्यास जीवनातील सत्यता सांगत आहेत. याचा आधार घेऊन अर्जुनाप्रमाणे आपल्या विश्वाबद्दलच्या दृष्टीकोनात ज्याने आमुलाग्र बदल केला त्याने (आणि केवळ त्यानेच) सर्व साधले.

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक ४: भगवंतांचे विश्वाशी नाते – भाग १

मार्च 15, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ गीता ४ : ९ ॥

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला नवव्या अध्यायातील चवथ्या श्लोकापासून पारमार्थिक ज्ञान सांगायला लागले आहेत. ते म्हणत आहेत: “या विश्वातील सर्व गोष्टींना माझ्या अव्यक्त रुपाने व्यापून टाकलेले आहे. सर्व गोष्टी माझ्यामुळे अस्तित्वात आहेत परंतु माझे हे रुप त्यांच्यात बंदिस्त नाही.”

पहिल्या तीन श्लोकांमध्ये भगवंत असे म्हणाले होते की सर्वोत्तम अध्यात्मिक ज्ञान, म्हणजे आपल्यात सुप्त असलेल्या भगवंतांची ओळख, अतिशय सहजपणे प्राप्त होते. पारमार्थिक तत्वांवर अश्रद्धा असणे हा एकच अडथळा साधक आणि भगवंत यांत एकरुपता येण्यात असतो असेसुद्धा त्यांनी अर्जुनाला सांगितले. त्यामुळे स्वतःच्या जीवनात भगवंत प्रगट झाला नाही ही जाणीव स्वतःची अश्रद्धाच दर्शविते असे मानले तर वावगे ठरणार नाही. परंतु आपण अश्रद्धाळू आहोत यावर साधकाचा विश्वास बसणे कठीण असते. त्यामुळे सर्वप्रथम भगवान प्रगट झाल्याचा निकष ठरवून आपण खरोखर अश्रद्धाळू आहोत का हे बघणे अत्यावश्यक आहे. भगवंतांच्या आगमनाची वार्ता देणारा एकमेव चोपदार म्हणजे निर्भेळ आनंद होय सर्व शास्त्रांत ठामपणे सांगितले आहे. या खास आनंदाची विशेषता म्हणजे तो स्वयंभू (म्हणजे कारणविरहीत) आणि इंद्रियातीत असतो. बाह्य जगातील घडामोडींची जाणीव असून त्यांना योग्य तोंड देतानासुद्धा जेव्हा स्वतःमध्ये असलेल्या आनंदाचा वियोग होत नाही तेव्हा भगवंतांचे आपल्या जीवनात आगमन झाले आहे असे निःसंशय मानण्यास हरकत नाही. या मनस्थितीचे एक उदाहरण म्हणजे श्री निसर्गदत्त महाराजांच्या पत्‍नीचे निधन झाले तेव्हाची त्यांची अवस्था होय. घरातील लोकांचे सांत्वन केल्यानंतर ते जरा घराबाहेर बसले होते तेव्हा एक शिष्य पारमार्थिक शंका घेऊन त्यांना भेटायला आले. त्या शंकांचे शांतपणे निवारण केल्यावर त्यांनी सांगितले की “आत्ताच पत्‍नींचे निधन झाले आहे, जमले तर संध्याकाळी दहनक्रिया आहे त्याला या.” तोपर्यंत त्या शिष्याला असे काही घडले असेल याची कल्पनासुद्धा महाराजांना बघून आली नव्हती. बाह्य जगातील ही स्थितप्रज्ञता म्हणजे आतून स्वयंभू आनंदात रममाण असण्याचे दृष्य रुप होय. आपल्यात “भवरोग” आहे की नाही याचे निदान करणारी नाडी म्हणजेच जीवनातील स्वयंभू आनंदाची अनुपस्थिती.

एकदा रोगाचे निदान झाले की त्यावर वैद्य औषध देतो. वरील श्लोक म्हणजे या भवरोगाच्या “अश्रद्धा” नामक कारणास काढून टाकण्यास श्रीकृष्णांनी दिलेली पहिली मात्रा आहे! गेल्या लेखात आपण बघितले की ही अश्रद्धा म्हणजेच आपण विश्वात रमणे होय. या जगातील वस्तूंबद्दल आपण ओढा ठेवतो कारण स्वतःच्या जीवनात सुख कुणा दुसऱ्यांमुळे प्राप्त झाले हा आपला समज आहे. सतत सुखी रहायच्या आपल्या नैसर्गिक वृत्तीमुळे जीवनातील ज्या घटनांमुळे, ज्या व्यक्तींमुळे आपल्या जीवनात सुखाची भावना निर्माण झालेली असते त्यांना जवळ ठेवायचा प्रयत्‍न आपण निरंतर करीत असतो. हळूहळू या ठराविक व्यक्तींचे आणि घटनांचे महत्व इतके वाढते की त्यांच्याशिवाय सुख मिळू शकते हे आपणांस अशक्य वाटते. त्यामुळे साधकाच्या मनात सुख आणि काही ठराविक स्थळे, व्यक्ति वा घटना यांची अतूट सांगड बसते. साधकाच्या मनातील सुखाच्या या व्याख्या (मग त्या कितीही उदात्त असोत) म्हणजेच परमार्थाविषयी चुकीच्या कल्पना असणे होय, पारमार्थिक धर्मावर अश्रद्धा असणे होय.

त्यामुळे श्रद्धावान होण्यास सुख कशाने मिळते याबद्दलच्या आपल्या कल्पना बदलणे जरुरी आहे असे स्पष्ट होते. आणि सत्याशिवाय दुसऱ्या गोष्टीचा आधार घेऊन आपल्या कल्पना बदलणे म्हणजे एक पूर्वग्रहाची जागा दुसऱ्या पूर्वग्रहाने घेणे. म्हणून सत्य काय आहे हे जाणले पाहिजे. सगळ्यांच्या जीवनात खरी असणारी गोष्ट म्हणजे माऊलींची सुखाची व्याख्या. ती म्हणजे: “सुख ही अशी गोष्ट आहे की ज्याने आपल्या जीववृत्तीला मनुष्य विसरतो, देहस्मृतीच्या त्रिगुणी बंधनातून मुक्त होतो, त्याच्या इंद्रियवृत्ती ह्रुदयात विलीन होतात आणि तो आत्मरुपात असतो. अशी एक अवस्था सोडून जे काही जगले जाते ते सर्व दुःख होय (ओवी क्र. १२७ ते १३३, अध्याय १३).” याचा अर्थ असा की या विश्वातील आपल्या व्यक्तिमत्वाला आपण प्राधान्य दिले की सुख निघून जाते, परमार्थ दूर होतो. आपल्यामध्ये उपजत असणाऱ्या आनंदाला आपणच झाकत असतो आणि ही क्रिया जेव्हा थांबते तेव्हा आपोआप सुख निर्माण होते. आपली ही सुख झाकण्याची सवय जन्मजात नव्हती. नवजात मुल स्वतःशीच खेळत आनंदात असते पण त्यालाच मोठेपणी मित्रांच्या संगतीशिवाय कंटाळवाणे होते हे आपण सर्वजण बघतोच. कारण आपण नक्की कोण आहोत याची समज लहानपणी नसते आणि मोठेपणी आपण कोण आहोत हे आणि आपणास काय हवे याबद्दलचा दृष्टीकोन दृढ झालेला असतो. याचा अर्थ असा की स्वतःच्या अस्तित्वाला एका व्यक्तिमत्वामध्ये बंदिस्त करण्याची आपली वृत्तीच आपणास सुखापासून दूर करते. सुरेल संगीत ऐकताना, प्रिय व्यक्तीच्या सहवासात असताना वा गुरुगृही सेवा करताना जेव्हा आपण स्वतःला विसरलेलो असतो तेव्हाच सुखाची अनुभूती येते. जर मनात विवंचना असेल (म्हणजेच आपले विश्वातील व्यक्तिमत्व जागृत असेल) तर यातील कुठलीही गोष्टी आपणास सुख देऊ शकत नाहीत हा अनुभव आपणा सर्वांना आहे.

आपल्यामधील हा स्वयंभू आनंद म्हणजेच वरील श्लोकात वर्णन केलेले भगवंतांचे अव्यक्त रुप होय. या निर्गुणी आनंदाच्या रुपात आपणांस भगवंतांनी व्यापलेले आहे. या जगातील सर्व व्यक्तींना आनंद माहिती आहे. परंतु हा आनंद स्वतःमध्येच बांधून ठेवू शकेल अशी एकही वस्तू या जगात नाही असेसुद्धा या श्लोकात म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की स्वतःचे संकुचित व्यक्तिमत्व जागृत ठेऊन कुठलीही व्यक्ती हा आनंद मिळवू शकत नाही. म्हणजे, हा श्लोक आपणास असे सांगत आहे की आपण आयुष्यभर कष्ट करुन निर्माण केलेल्या स्वव्यक्तिमत्वाला तिलांजली देणे आनंदमय होण्यास जरुरी आहे. (म्हणूनच सद्‌गुरु अनुग्रह देताना शिष्याला आता तुझा नवीन जन्म झाला आहे असे सांगतात!) परमार्थाच्या दृष्टीकोनातून बघितले तर गोड करण्यास खारट समुद्रात चमच्याने विहीरीतील पाणी घालण्याप्रमाणे आत्तापर्यंतचे व्यक्तिमत्वाला जोपासायचे आपले सर्व प्रयत्‍न व्यर्थ आहेत. वरील श्लोकातून या कटू सत्यरुपी मात्रेचा पहिला डोस भगवंतांनी आपणास दिला आहे. एकदा हे औषध पचनी पडले की मानवाचे लक्ष आपोआपच विश्वातील घटनांवरुन उठेल व आपल्या आत्मरुपाकडे, सुखाच्या कंदाकडे जाईल. म्हणूनच माऊलींच्या या श्लोकावरील भाष्याचे पूर्णोद्गार “तैसी भूतें इये माझ्याठायी । बिंबती तयांमाजी मी नाही ॥…परी मज आंत पैसो । दिठी तुझी॥” असे आहेत. दृष्टीला ही परीपक्वता येणे म्हणजेच मनुष्य श्रद्धावंत होणे होय. आणि परमार्थावर श्रद्धा असणाऱ्या साधकाला सुखरुप होण्यास काय विलंब?

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक २ : ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ ज्ञान

फेब्रुवारी 16, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्‌ ।

प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्‌ ॥ श्लोक २ : ९ ॥

स्वर्गातील कल्पतरु वृक्षालासुद्धा दोन मर्यादा आहेत. त्या म्हणजे आपल्या मनात ज्या गोष्टींबद्दल पूर्ण कल्पना आहे अशाच गोष्टी तो आपणांस प्रदान करु शकतो आणि आपणांस त्या वृक्षाखाली जाणे जरुरी असते. माउलींनी म्हणूनच अठराव्या अध्यायातील सद्‌गुरुस्तवनात आपल्या गुरुंना ‘अकल्पनाप्य कल्पतरो’ असे संबोधून त्यांना कल्पतरुपेक्षाही श्रेष्ठ म्हटले आहे. कारण ज्याची आपणांस कल्पना करणेही अशक्य असते असा मोक्ष ते आपल्या हातात घरबसल्या देतात, त्याकरीता इतर कुठेही जाण्याची आवश्यकता नसते! नवमीतील ज्ञान असेच आपल्या पूर्ण कल्पनेबाहेरील आणि विनासायास मिळणारे आहे हे वरील श्लोकातून भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत : ‘ही विद्या सर्व विद्यांची परीसीमा आहे, सर्व गुपितांच्यामागे दडलेले गुपित आहे आणि (याच्या ज्ञानाने) तू सर्व पापांतून मुक्त होशील. कुठल्याही अधर्माचा यात प्रवेश होत नाही, हे ज्ञान (दुसऱ्या कुठल्यातरी गोष्टींच्या आधाराने जाणून न घेण्यासारखे) अपरोक्ष व अक्षय आहे आणि (इतके गुण असूनसुद्धा) या ज्ञानाच्या प्राप्तीचा मार्ग अतिशय सोपा आहे.’

आता आपण या श्लोकातील शब्दांच्या आवरणामागे दडलेल्या अर्थांचा विचार करु.

१. राजविद्या : स्वकष्टाने प्राप्त केलेल्या कुठल्याही विद्येमागील आपला हेतू काय असतो? तर पुढे होणाऱ्या ज्ञानाने आपल्या आयुष्यात आनंद प्राप्त होईल असा आपला समज. या जगात एकही व्यक्ती असा जाणूनबुजून अभ्यास करीत नाही की ज्यायोगे आयुष्यात फक्त दुःखच निर्माण होईल. परंतु व्यवहारातील कुठल्याही ज्ञानाने आपणांस दिवसाचे चोवीस तास सतत आनंद मिळत नाही. उदाहरणार्थ, चहा कसा करावा याच्या ज्ञानाने क्रिकेट खेळायच्या वेळी आनंद मिळत नाही! किंवा पैसे कसे मिळवावे, समाजात मान्यता कशी मिळवावी यांच्या संपूर्ण ज्ञानाने प्रिय व्यक्तीच्या वियोगाच्यावेळी समाधान लाभत नाही. याचा अर्थ असा की, व्यवहारातील प्राप्त केलेल्या विद्यांमुळे मिळणारा आनंद सीमीत आहे, इतर परीस्थितींवर अवलंबून आहे. या कारणामुळे जगातील सर्व व्यावहारीक विद्या मर्यादीत आहेत असे म्हणावे लागते. याच्याउलट, एकदा का परमार्थाच्या मार्गात प्राप्त केलेले ज्ञान पचनी पडले की आयुष्यात कधीही संध्यासमय नसलेल्या आनंदी दिवसाची पहाट होते! कुठल्याही परीस्थितीत सातत्याने आनंदाला मिळवून देणारी ही विद्या आपोआपच इतर सर्व विद्यांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते. म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण अशा ज्ञानाला राजविद्या या नावाने बहुमान देत आहेत.

२. राजगुह्य : श्रीगोरक्षनाथ आणि श्रीदत्तप्रभूंमध्ये एकमेकांपासून लपण्याचा खेळ खेळला गेला असे नाथांच्या चरीत्रात सांगितलेले आहे. पहिल्यांदा एका लहानशा मासोळीचे रुप घेऊन विराट जंगलातील एका छोट्या तळ्यात लपलेल्या गोरक्षनाथांना श्रीदत्तप्रभूंनी सहजासहजी पकडले. नंतर जेव्हा दत्तप्रभू लपले, तेव्हा श्रीगोरक्षनाथांना ते कुठे लपलेले आहेत हे सर्व त्रिलोकाचा शोध घेऊनही सापडले नाहीत. तेव्हा चिंताक्रांत होऊन त्यांनी सद्‌गुरु स्मरण केल्यावर लगेच श्रीमत्स्येंद्रनाथ प्रगट झाले व त्यांनी सांगितले की दत्तप्रभू कुठल्यातरी टराविक अशा एका रुपात लपलेले नसून त्यांनी आपले तेज तेजात लपविलेले आहे, पाणी जलतत्वात विलीन केलेले आहे इत्यादी. म्हणजे ते असे लपलेले आहेत की त्या पंचमहाभूतांच्या रुपाने सर्वदा ते तुझ्यासमोरच आहेत!! लक्षात घ्या की, डोळ्यासमोरचीच वस्तू निव्वळ मनावरील पूर्वग्रहांच्या पटलाने गुप्त होणे हे सर्वात मोठे गुपित आहे. नवमीतील ज्ञान म्हणजे असेच एक सर्वांपुढे सतत उघडरुपाने वावरणारे गुपित आहे. ज्या गोष्टीला आपण भगवान समजतच नव्हतो (म्हणजे आपले दैनंदिन जीवन) तीच गोष्ट भगवंताच्या रुपाने जेव्हा समोर येते तेव्हा जो आश्चर्याचा धक्का बसतो तो दुसऱ्या कुठल्याही गुपिताच्या उघडकीने बसत नाही. म्हणून हे ज्ञान सर्व गुपितांचा राजा आहे.

३. सर्वोत्तम पवित्रता : माउलींनी नवव्या अध्यायावरील विवरणात सांगितले आहे की जीवनात आपण जीवनभर फक्त पापेच करीत असतो. काही पापे पुण्याच्या रुपात करतो (ज्यायोगे स्वर्गप्राप्ती होते) आणि काही पापांच्या रुपात करतो (ज्यायोगे आपण नरकात जातो). म्हणजे काय तर आपण स्वतः ठरवून केलेली सर्व कर्मे पापयुक्त आहेत असे दिसून येते. या परीस्थितीत गेल्या कित्येक हजार जन्मांमध्ये आपण केलेल्या कर्मांच्या पापांतून जे ज्ञान आपणास सोडविते ते अतिपवित्र आहे हे वेगळे सांगायला हवे का? किंबहुना असे म्हणायला हवे की निव्वळ हे एक ज्ञानच पवित्र आहे, बाकी सर्व विटाळ आहे. म्हणून भगवान ‘पवित्रं इदं उत्तमम्‌’ या शब्दांत या ज्ञानाची वाखाणणी करीत आहेत.

४. प्रत्यक्षावगमं : स्वयंपाक चांगला झाला आहे हे कसे कळते? त्याची चव घेतल्यावर. सचिन तेंडुलकर चांगला फलंदाज आहे हे त्याने शोएब अख़्तरच्या गोलंदाजीला साऊथ आफ़्रिकेतील हिरव्या खेळपट्टीवर आणिबाणीच्या सामन्यात तोंड दिल्यावर कळते. समजा असा प्रसंग आलाच नसता तर खुद्द सचिनलासुद्धा कळले नसते की आपण किती चांगले फलंदाज आहोत. व्यवहारातील सर्व ज्ञानांमध्ये ही एक उणीव आहे की जेव्हा त्या ज्ञानाची परीक्षा घेण्याचा प्रसंग येतो तेव्हाच आपणांस स्वतःला झालेल्या ज्ञानाची पूर्णपणे जाणीव होते. परंतु जे ज्ञान सतत कार्यरत आहे आणि त्याची जाणीव फक्त त्या सद्‌गृहस्थाला आतून, कुठल्याही इंद्रियाची मदत न घेता, निरंतर होत आहे ते ज्ञान इतर कुठल्याही ज्ञानापेक्षा अधिक प्रत्यक्षरीत्या अनुभविले जाते. अगदी स्वतःच्या जिवंत असण्याच्या जाणीवेतसुद्धा हे ज्ञान उपस्थित असते. या ज्ञानाचा हा गुण इतर कुठल्याही ज्ञानात नसल्याने भगवंतांनी याचा विशेष उल्लेख वरील श्लोकात केला आहे.

५. धार्मिकता : जीवनात धर्माला महत्व का आहे? श्रीकृष्णांच्या गोरक्षणापासून मोझेसच्या ‘टेन कमांडमेंट्स’ त्याकाळच्या मानवी समाजाला अध:पतनापासून वाचविण्याकरीता निर्माण झाल्या आहेत असे दिसून येते. जेव्हा मानवाच्या मनात समुदायामध्ये कसे वागावे याबाबत गोंधळ निर्माण होतो तेव्हा नवा धर्म निर्माण होतो. हे सर्व धर्म त्याकाळच्या संस्कृतीवर, सामाजिक रुढींवर अवलंबून आहेत. परंतु सबंध विश्वामध्ये एकच मनुष्य जिवंत आहे अशी जेव्हा परीस्थिती असेल, तेव्हा तो मानव जे वर्तन करेल तोच धर्म होतो. अशावेळी तो सहजतेने, काहीही प्रयत्न न करीता सर्व धर्मांच्या पलिकडे जातो. स्वरुपाचे ज्ञान झाल्यावर सर्व विश्व आपलेच रुप आहे अशी जाणीव निर्माण होते आणि धर्म-अधर्म या कल्पनांच्या पलिकडे आपण जातो. आणि मग माउलींच्या शब्दांत सांगायचे झाले तर:

तैसे शुभाशुभ ऐसें । हें तंवचिवरी आभासें । जंव एक न प्रकाशें । सर्वत्र मी ॥ १२५५:१८ ॥’

भगवंतांच्या ‘धर्म्यं’ या शब्दातून या ज्ञानाची प्रचलित असलेल्या कुठल्यातरी एका धर्माबरोबरची सुसंगतता अभिप्रेत नसून स्वयंभू निर्माण झालेल्या धर्माचे अस्तित्व प्रकाशित होत आहे. अशा नूतन धर्माचे संस्थापन करण्यासाठीच भगवंतांचे (संतांच्या रुपात) युगानुयुगे आगमन होत असते.

६. सुसुखं कर्तुम्‌ : सुखामध्ये कष्टांचा अभाव आहे. ज्याप्रमाणे श्वास घेणे अतिशय सहजरीतीने मानवाला जमते त्याचप्रमाणे विनासायास आपल्या समोर आपोआप आलेल्या कर्मांंना स्वीकारणे आहे. त्यांना डावलायलाच कष्ट करावे लागतात! या सहजतेत, कष्ट निर्माण होण्याकरीता जरुरी असलेल्या प्रयत्नांची अभावता आहे. अहंकाराने निर्माण झालेल्या अपेक्षांची उणीव आहे. भगवंतांना या जगातील सर्वजनांत आणि सर्व घटनांत बघणे हे ज्ञान अगदी विनासायास होते. आपण स्वतःच अहंकाराने उत्पन्न झालेल्या भावनांचे कष्ट झेलून या सहज होणाऱ्या ज्ञाना प्रतिबंध करत असतो! माऊलींच्या शब्दांतच सांगायचे म्हणजे: माळिये जेऊतें नेलें । तेऊते निवांतचि गेलें । तया पाणिया ऐसे केलें । होआवें गा ॥ १२०:१२ ॥ अशी आपली अवस्था झाली की ज्ञान प्रगट होते. या स्थितीमधील सहजताच वरील श्लोकामधील ‘सुसुखं कर्तुम्‌’ या शब्दांतून भगवंतांनी व्यक्त केली आहे.

७. अव्ययता : ज्याप्रमाणे एखाद्या अंध माणसाला दैवयोगाने वा गुरुकृपेने दृष्टी प्राप्त झाल्यावर त्याच्या नजरेसमोरचा अंधार कायमचा नाहीसा होतो, त्याचप्रमाणे एकदा ही राजविद्या प्राप्त झाली की त्यापासून वंचित करायची शक्ती असलेली एकही वस्तू या जगात शिल्लक रहात नाही. या ज्ञानाची अव्ययता कालनिरपेक्ष आहे कारण एकदा या मार्गाने विद्या प्राप्त केली की साधक कालातीत होतो.

अशा रीतीने भगवंतांनी या विद्येचे महत्व वरील श्लोकातून अर्जुनास स्पष्ट केले आहे.

॥ हरि ॐ ॥


श्लोक १ : परमार्थातील उघड गुपित

फेब्रुवारी 2, 2017

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

श्रीभगवानुवाच :

इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।

ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्‌ ॥ श्लोक १ ॥

भगवद्गीतेतील नवव्या अध्यायाची सुरुवात भगवंतांच्या वरील उच्चारणाने झालेली आहे. ज्याप्रमाणे व्यवहारात आपणांस जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचे पूर्ण अवधान आपल्या बोलण्याकडे हवे असते तेव्हा आपण “आता मी तुला एक खास गोष्ट सांगतो बघ” असे म्हणून बोलण्यास प्रारंभ करतो त्याचप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णांनी या अध्यायाच्या सुरुवातीला पहिल्या तीन श्लोकांमध्ये अर्जुनाचे पूर्ण लक्ष वेधून घेण्यास आपल्या पुढील उपदेशाची प्रशंसा केली आहे. त्याची सुरुवात म्हणून पहिल्या श्लोकात ते म्हणत आहेत की “अरे माझ्या उपदेशांमध्ये कधीही चुका न शोधणाऱ्या (अर्जुना), आता मी तुला (परमार्थातील) असे एक गुपित सांगतो की त्याच्या संपूर्ण ज्ञानाने आणि (त्यायोगे आलेल्या) अनुभवांमुळे तू सर्व अशुभांपासून मुक्त होशील”

जेव्हा एखादी गोष्ट नाविन्यपूर्ण असते तेव्हा ती गोष्ट कानावर पडल्यावर ऐकणाऱ्याचे संपूर्ण लक्ष त्या शब्दांवर आपोआपच केंद्रित होते. अशावेळी त्या व्यक्तीला माझ्याकडे एकाग्र लक्ष दे असे निराळे सांगण्याची जरुरी पडत नाही. परंतु जेव्हा नेहमीच्या गोष्टींकडेच निराळ्या नजरेने जेव्हा पहायची गरज असते तेव्हा ऐकणाऱ्याच्या मनातील पूर्वग्रह दूर करुन नव्या उमेदीने, उत्साहाने आणि नम्रतेने ते शब्द ऐकणे जरुरी असते. जर ऐकणऱ्या व्यक्तीच्या मनात ‘मला हे आधीच माहिती आहे’ अशी भावना असेल तर शब्दांमागील व्यक्त्याचा भावार्थ लक्षात येत नाही आणि आपण स्वतःचे पूर्वज्ञानच त्याच्या शब्दांत बघायला लागतो, आणि ते तसे दिसायला लागतेही. याप्रकारच्या श्रवणाने श्रोत्याच्या जीवनात आमुलाग्र बदल घडून येत नाही. नवव्या अध्यायामध्ये श्रीकृष्ण भगवान अर्जुनाला स्वतःच्या दैनंदीन जीवनामधूनच भगवंताकडे कसे जावे याचे सूक्ष्म वर्णन करणार आहेत. अर्जुनाच्या मनात साधना या शब्दाबद्दल आत्तापर्यंत ज्या काही पूर्वकल्पना झाल्या होत्या त्यांना पूर्ण विसरुन गेल्याखेरीज हे नवे ज्ञान अर्जुनाच्या हृदयात रुजणार नाही याची कल्पना भगवंतांना असल्यामुळे त्यांनी गुपितांमधील गुपित आता मी सांगतो अशी सुरुवात केली आहे. यामुळे अर्जुनाचे लक्ष एकाग्र झाल्यावर जो उपदेश केला जाईल त्याने अर्जुनाच्या जीवनात नेहमीचेच ऐकलेले शब्द नव्या अर्थाचे लेणे लेऊन त्याच्या आयुष्याला सर्वसुंदर करतील.

वरील श्लोकामध्ये अर्जुनाला भगवंतांनी “अनसूयवे” अशा शब्दानी संबोधिले आहे तेसुद्धा महत्वपूर्ण आहे कारण स्वतःच्या मनातील सर्व पूर्वग्रह सोडून परत नाविन्यतेने एखाद्या गोष्टीकडे बघण्यास काही गोष्टींची जरुरी असते. सर्वप्रथम नवी नजर असणारी एक व्यक्ती उपस्थित असावी लागते. दुसरी गोष्ट म्हणजे त्या व्यक्तीच्या मनात आपल्याबद्दल इतके प्रेम असले पाहिजे की अतिशय आपुलकीने, सकारात्मक नजरेने स्वतःचे ज्ञान आपणांस प्रदान करायला तीची तयारी हवी. अर्थात, या दोन्ही गोष्टी भगवंतांच्या रुपातून अर्जुनापुढे मूर्तिंमंत उभ्या होत्याच. परंतु नवे ज्ञान होण्यासाठी अजून ज्या दोन गोष्टी हव्या त्या म्हणजे श्रोत्याच्या मानात वक्त्याबद्दलचा नितांत आदर आणि ऐकण्याची आत्यंतिक इच्छा. गुपित या शब्दामुळे अर्जुनाचि ऐकण्याची उत्सुकता जागृत केली गेली आहे आणि अनसूयवे या शब्दाने अर्जुनाला उल्लेखून त्याच्या मनातील भगवंतांबद्दलचा परीपूर्ण आदर दर्शविला आहे. जेव्हा या चार गोष्टींचे मिलन कृष्णार्जुनांच्या रुपाने होते तेव्हा आपोआपच असे श्रवण होते की ‘एथ मोक्ष असे आयता । श्रवणाचिमाजि ॥’ इथे निव्वळ अर्जुनच नाही तर ज्या साधकाला अनुसूयवे हा शब्द लागू पडतो तोसुद्धा या अध्यायातील उपदेशाने धन्य होऊन जाईल असे आश्वासनच भगवंतांनी जणू इथे दिले आहे.

असे खरे श्रवण अर्जुनाने केले तर काय होईल? श्लोकाच्या अंतिम विधानांतून भगवान अर्जुनाला पुढील उपदेशाचा परीणाम सांगत आहेत. ते म्हणत आहेत की ऐकल्याप्रमाणे वर्तन केलेस तर तुझे ज्ञान इतके दृढ होईल की या सांसारीक आयुष्यातच (विज्ञानातच) तुला अनुभव यायला लागून सर्व अशुभांतून तू मुक्त होशील. जीवनातील अशुभ म्हणजे काय? अर्थात याठिकाणी भगवंतांना अशुभ या शब्दात अभिप्रेत असलेली गोष्ट सर्वांसाठीच अशुभ आहे, काही ठराविक व्यक्तींसाठी नाही. व्यवहारात असे आढळून येते की जी गोष्ट एका व्यक्तीसाठी अशुभ आहे तीच गोष्ट तीच्या वैऱ्यासाठी शुभ आहे! व्यावहारीक अशुभता सापेक्ष असते, सर्वव्यापक नसते. त्यामुळे वरील श्लोकातील अशुभता या शब्दाचा अर्थ पारमार्थिक असला पाहिजे. त्याचा व्यावहारीक पातळीवर म्हणजेच कुठल्यातरी एका धर्माच्या वा एकाद्या समाजाच्या चौकटीतून अर्थ घेणे योग्य ठरणार नाही. पारमार्थिक अशुभता म्हणजे जीवनातील अशाश्वतता होय. लक्षात घ्या की परमार्थातील “संसारापासून अलिप्त रहा” असे वारंवार सांगण्याचे एकमेव कारण म्हणजे त्यातील अशाश्वता होय. श्रीसंत गोंदवलेकर महाराज म्हणायचे की सर्वजण सांसारीक सुखाच्या प्राप्तीमागे असतात यात आश्चर्य वाटत नाही, परंतु असे सुख सतत आपल्याबरोबर राहील या भ्रमात ते असतात याचे महाआश्चर्य वाटते. तेव्हा वरील श्लोकातून भगवंतांना अर्जुनाला असे सांगायचे आहे की ऐकलेल्या गुपिताप्रमाणे वर्तन करशील तर शाश्वतपदाची प्राप्ती होण्यास विलंब लागणार नाही. याचे प्रमाण बघण्यास या अध्यायातीलच तेहतीसाव्या श्लोकातील भगवंतांचे “अनित्यमशुभं लोकमिमं प्राप्य ” हे उच्चार पहा.

अशा रीतीने पहिल्या श्लोकाचा भावार्थ लक्षात घेतला तर माउलींनी या अध्यायावरील विवरणात “तरी अवधान एकले दीजे । मग सर्वसुखासि पात्र होइजे । हे प्रतिज्ञोत्तर माझे । उघड ऐका ॥” असे का सांगितले आहे हे लक्षात येते. चला आपण सर्व आपल्या सर्वांगाचे कान करुन नवमीतील भगवंतांचे बोलणे ऐकू आणि धन्य होऊन जाऊ.

॥ हरि ॐ ॥


३५१/९: परमानंद स्वयंभू असतो

नोव्हेंबर 25, 2009

॥ ॐ श्री सच्चिदानंद सद्‌गुरु माधवनाथाय नमः ॥

एऱ्हवी पाहे पा पांडुसुता । या यज्ञोपहारां समस्तां ।

मीवांचुनि भोक्‍ता । कवणु आहे ॥ ३५१:९ ॥

या जगातील सर्व क्रियांचा शेवट मीच आहे असे भगवान श्रीकृष्ण अत्यंत आत्मविश्वासाने सांगत आहेत. ‘आकाशात्‌ पतितं तोयं यथागच्छति सागरम्‌ । सर्वदेव नमस्कारः केशवं प्रतिगच्छति ॥’ असे म्हटले आहे त्याचेच प्रतिबिंब म्हणजे गीतेमधील नवव्या अध्यायाच्या चोविसाव्या श्लोकात पडले आहे. भगवान म्हणतात की: “अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्‍ता च प्रभुरेव च … ॥ २४:९ ॥”. या श्लोकावरील भाष्यात माऊलींनी उपरनिर्दिष्ट ओवी लिहिली आहे. ते म्हणत आहेत: “जर स्वतःची दृष्टी निर्मळ करुन बघितलेस तर अर्जुना या जगात जे निरनिराळे यज्ञ केले जात आहेत त्या सर्वांना भोगणारा मीवाचून दुसरा कुणी नाही हे तुला स्पष्टपणे कळेल (३५१).” पूर्वीकाळी यज्ञ करणे जीवनाचे एक महत्वाचे उद्दीष्ट होते. तेव्हा भगवंतांच्या वक्तव्याचा अर्थ जीवनात कुठलेही ध्येय ठरवून जगलात तरी तुम्ही माझीच उपासना करीत आहात असा होतो. त्यामुळे माउलींचे ‘या यज्ञोपहारा समस्ता’ हे शब्द आजच्या आपल्या दैनंदिन जीवनातील धडपडींना दर्शवित आहे असे मानले तर चुकीचे ठरणार नाही. या विवेचनामुळे असे मानायला अजिबात हरकत नाही की सगळ्यांची धडपड भगवंताची भेट होण्यासाठीच चालली आहे. प्रत्येकाच्या मनातील भगवंत म्हणजे काय ही व्याख्या वेगळी असली तरी आपण सर्वजण आपापल्या परीने एकाच भगवंताची उपासना करीत आहोत. आपणापैकी कुणी समाजसेवेला वाहून घेतले आहे तर कुणी स्वतःच्या उन्नतीसाठी जीवापाड झटत आहे तर कुणी आपल्या शरीराला कुठलीही तोशीस पडणार नाही याची खात्री घेण्याच्या काळजीत मग्न आहे. परंतु हे सर्वजण भगवंतप्राप्तीच्या साधनेतच आहेत. ही वस्तुस्थिती मान्य केली तर सूज्ञ साधकाच्या मनात परमार्थासाठी वेगळी साधना करण्याचे प्रयोजनच काय असा प्रश्न उद्भवण्याचा संभव आहे. आज त्यावर आपण या प्रश्नाचे निरसन करण्याचा प्रयत्‍न करु.

प्रयत्‍नांती जे काही उद्भवते । त्यात सत्यता कधीच नसते ।

स्वकष्टाने जो मिळतो आनंद । म्हणू नका तो परमानंद ॥

प्रवचनाला नियमित येणाऱ्या एक बाई आज बरेच दिवसांनी आल्या. त्यांच्या न येण्याचे कारण त्यांनी ‘मी चार धाम यात्रा करुन आले’ असे सांगितले. याशिवाय ‘मला बद्रीनाथ, केदारनाथ, गंगोत्री वगैरे बघून खूप आनंद झाला. एव्हढी कठीण यात्रा या वयात माझ्या हातून पार पडली या कल्पनेनेच आनंद होतो.’ असे त्या म्हणाल्या. इतकी कष्टदायक यात्रा व्यवस्थित पूर्ण केल्याने आलेल्या आत्मविश्वासामुळे पुढच्यावेळी कुठे जायचे याचा विचार त्या आता करीत होत्या.

परमार्थामध्ये कुठले साधन आपले म्हणावे याला काही नियम नाही. कुणाला गुरुंच्या शोधात भटकणे योग्य वाटते, कुणाला दूरदूरच्या देवांचे दर्शन घेण्यात अध्यात्मिक आनंद मिळतो तर कुणी संतसाहित्याचा अभ्यास करुन मनाला पटेल असा मार्ग शोधण्याचा प्रयत्‍न करीत असतात. या सर्वांमध्ये एक गोष्ट समान आहे. ती म्हणजे आपल्या सद्यपरिस्थितीपासून दूर जाऊन स्वतःच्या अध्यात्मिक साधनेला शोधण्याचे प्रयत्‍न सर्व करीत आहेत. आणि या सर्वांना त्यांच्या वैयक्‍तिक प्रयत्‍नांतून आनंद मिळत असल्याने आपला मार्ग चुकीचा आहे असे त्यांच्या मनातसुध्दा येत नाही. जर अध्यात्माचे ध्येय जीवनात आनंद शोधणे आहे तर आमच्या प्रयत्‍नांतून आनंद मिळत आहे म्हणजे आम्ही योग्य मार्गावर आहोत हे सिध्द होते अशी त्यांची विचारसरणी असते. परमार्थाचा मार्ग असा ठरविल्याने ही माणसे जेव्हा एकमेकांना भेटतात तेव्हा त्यांच्या चर्चेचा विषय सध्या नवीन केलेला गुरु वा नुकतीच कष्टाने पूर्ण केलेली यात्रा वा आजकाल वाचनात असलेले पुस्तक यापैकी असतात. आपल्या दैनंदिन जीवनातील अत्यंत छोट्या गोष्टींकडे बघण्याची माझी नजर पूर्वीपेक्षा आता निराळी झाली आहे की नाही यावर कुणी चर्चा करताना दिसत नाही. आणि समजा दिसले तर केव्हा तर त्यांना आपली दृष्टी आधीपेक्षा जास्त समंजस झाली आहे असे जेव्हा जाणविते तेव्हाच. म्हणजे साधकांच्या मेळाव्यात स्वतःच्या वर्तनाबद्दल आपण तेव्हाच बोलतो जेव्हा ते एका आदर्श साच्यात बसायला लागते. सांगायचा मुद्दा असा की आपली साधना निवडताना आपणास त्यातून किती आनंद मिळत आहे हाच आपला एकमेव निकष असतो.

पण आनंदातही प्रकार असतात. सर्व आनंद एकसारखे नसतात. उदाहरणार्थ, लहान मुले एकत्र येऊन त्यांच्यापेक्षा वेगळ्या असणाऱ्या मुलाला चिडवितात तेव्हासुध्दा त्यांना आनंदच मिळतो आणि आपला रंगात आलेला खेळ टाकून एखाद्या आंधळ्याला रस्ता ओलांडायला मदत करतात तेव्हाही आनंदच मिळतो. या दोन आनंदात फरक आहे हे सांगायची वेगळी गरज नाही. त्यामुळे स्वतःचा साधनामार्ग शोधताना निव्वळ त्यातून मिळणारा आनंद हा निकष ठेवून भागत नाही. प्राप्त झालेला आनंद कुठल्या पातळीवर आहे हे बघणे महत्वाचे आहे. अर्थात आपल्याला ह्याची जाणीव असते. आपला आनंद दुसऱ्याच्या दुःखावर अवलंबून नाही याची खात्री करुनच आपण आपला मार्ग ठरवितो. खरे म्हणजे यात्रा करणे वा गुरुंच्या शोधात ठीकठीकाणी भटकणे यामध्ये स्वतःला कष्टच होत असतात. आपणास शारिरीक आणि मानसिक कष्ट होत असतानाही आनंद मिळत आहे यामुळे आपली मार्गावरची श्रध्दा अजून दृढ होत असते.

इथे मुद्दा सहजपणे आला म्हणून सांगतो. साधकाने फार सावध राहिले पाहिजे. एकदा आपण साधना योग्य आहे की नाही याचा निर्णय घ्यायला लागलो की साधनेपेक्षा आपली बुध्दी जास्त महत्वाची ठरायला सुरुवात होते. मनाला आजची साधना बरोबर झाली की नाही हे बघायची सवयच लागते. मग साधनेमध्ये रममाण होणे थांबते आणि चालणाऱ्या साधनेतून काय अनुभव मिळत आहे हे पाहणे सुरु होते. आणि आपल्या मनाचा स्वभाव असा आहे की जे त्याला हवे आहे ते सर्व त्याला दिसते. जर साधनेमुळे आनंद हवा असेल तर आनंद मिळत आहे अशी भावना होते. नाही मिळाला तर न मिळण्याची कारणे शोधली जातात (आज शेजारच्या घरात जोरात टी.व्ही. लावला होता वा आज माझ्या मुलाला बरे नव्हते इत्यादी). साधना चुकीची आहे असे मानले जात नाही. आपण जे करीत आहोत ते योग्यच आहे हे स्वतःला पटवून द्यायची सवय आपल्या जणू रक्‍तात भिनली असल्याने स्वतःहून आपला मार्ग बरोबर आहे की नाही हे ठरविण्याचे कुठलेही परीमाण ठेवले तरी चुकीचे आहे. असो.

दुसरी गोष्ट म्हणजे आनंद मिळाला आहे हे खरे असले तरी मिळणारा आनंद योग्य आहे हे कुणी ठरवायचे? प्रत्येक आनंदामध्ये सात्विक, तामसीक आणि राजसीक छटा असतात. त्यातील कुठल्या घटकाला आपण महत्व द्यायचे हे ठरविणे फार अवघड असते. उदाहरणार्थ, शरीराला कष्ट देऊन यात्रा करुन आलो हा सात्विक आनंद झाला, तीर्थस्थानामधील देवालयात पुजाऱ्यांनी आपणास फार फसविले नाही याबद्दलचा आनंद राजसीक झाला आणि यात्रेहून परत आल्यावर ज्यांनी ही तीर्थयात्रा केली नाही त्यांना आपल्या प्रवासाचे वर्णन रंगवून सांगितल्यावर त्यांच्या चेहऱ्यावरील ‘तुमची मजा आहे बुवा’ हा भाव बघून जो आनंद झाला तो तामसीक झाला. आता यात्रा करताना कष्ट झेलल्याचा आनंद दुसऱ्याचे दोष पाहून मिळणाऱ्या आनंदापेक्षा वा स्वतःच्या प्रगतीने मिळणाऱ्या आनंदापेक्षा हीन आहे हे कुणी ठरविले आणि का? खरे म्हणजे संसारात मिळणारा सर्व आनंद एकाच पातळीवर आहे. सामाजिक मान्यतेमुळे अमुक आनंद झाला असे कबूल करताना आपण बिचकत नाही ही गोष्ट स्वतःच्या सामाजिक स्थितीवर अवलंबून आहे, आनंदावर नाही. भारतीय विचारसरणीमध्ये संसारातील सर्व गोष्टींना समान मानले आहे. सात्विक, राजसीक आणि तामसीक गुणांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या सर्व गोष्टी परमार्थात एकसमान भासतात. यात्रा करुन खूप आनंद झाला असे जेव्हा तुम्ही म्हणता त्यात हे सर्व आनंद सामील आहेत हे विसरु नका! यातील एकही घटक कमी झाला असता तर तुम्हाला पार पडलेल्या यात्रेमुळे झालेला आनंद निर्भेळ नसता. ‘यात्रा चांगली झाली हो, पण बडव्यांनी फार पैसे घेतले. परत तिथे कधी जाणार नाही!!’ असे तुम्ही तुमच्या यात्रेचे वर्णन केले असते. हो की नाही?!

जो आनंद संतांनी अनुभविलेला आहे तो या आनंदांचे मूळस्वरुप असल्याने यापेक्षा भिन्न आहे. तो आनंद आपल्या प्रयत्‍नांवर अवलंबून नसतो. अध्यात्माचे ध्येय आनंद मिळविणे आहे असे जरी असले तरी जो आनंद परमार्थामध्ये अभिप्रेत आहे तो संसारातील कुठल्याही गोष्टीमधून मिळणे शक्य नाही. खूप सामाजिक सेवा करुन तो मिळणार नाही, अवघड तीर्थयात्रा करुन मिळणार नाही, आपल्या साधनेतूनही तो मिळणार नाही. तो आनंद स्वयंभू आहे, आपोआप उद्भवणारा आहे. एव्हढेच नव्हे तर व्यावहारिक जगात मिळणाऱ्या सर्व आनंदाचे मूळ तो आनंद आहे. संसारातील सात्विक आनंद त्या आनंदाचे सर्वात स्वच्छ प्रतिबिंब आहे. पण राजसीक आणि तामसीक आनंदही त्याच आनंदाचे तात्पुरते दर्शन आपणास देतात. तेव्हा साधना करताना आनंद मिळतो म्हणून आपली साधना योग्य आहे असे मानू नये. जो आनंद मिळायला हवा तो सदासर्वकाळ आपल्याजवळ असतोच. त्याकरीता साधनेची जरुरी भासत नाही. साधना अशाकरीता करायची की आपल्या आनंदमयी स्वरुपाला झाकणारे आपले संकुचित व्यक्‍तिमत्व नाहीसे व्हावे. आपल्या जीवनात कारणविरहीत आनंद जेव्हा वाढू लागतो तेव्हा समजा की आपली साधना योग्य मार्गाने जात आहे.

जगातील यच्चयावत जन आत्मरुपी आनंदाचे प्रतिबिंब बघण्यात मग्न आहेत म्हणून सर्वजणांचे सर्व कष्ट भगवंताची साधनाच आहे. पण परमार्थाची ओढ असणारे साधक भगवंताच्या ‘मुखदर्शनावर’ समाधान न मानता आतल्या गाभाऱ्यात सतत रहाण्याची इच्छा ठेवतात हा फार मोठा फरक सर्वसामान्य माणसात आणि साधकांत आहे. पंढरपूरला जाऊन पटकन मुखदर्शन घेऊन ज्यांचे समाधान होते त्यांना साधनेचे वेगळे कष्ट सहन करायची जरुरी नाही. स्वजीवनात प्रगती करण्याचे त्यांचे मार्गच त्यांना त्यांच्या देवाकडे घेऊन जातील. आज विचार करायला घेतलेल्या “साधना का करावी?” या प्रश्नाचे उत्तर ती कुणी करावी हे ठरविण्यात आहे!

॥ हरि ॐ ॥

 

 

(बंगलोर, दिनांक २५ ऑक्टोबर २००९)